Bổ sung probiotic có giúp cân bằng trục ruột - gan để giảm mỡ?

Nhiều người đi khám sức khỏe định kỳ bất ngờ phát hiện bị gan nhiễm mỡ dù không hề uống rượu bia. Thay vì chỉ tập trung ăn kiêng hay tìm thuốc bổ gan, gần đây nhiều người truyền tai nhau việc uống men vi sinh (probiotic) để "làm sạch" đường ruột, từ đó giúp giảm mỡ gan.

Thực tế, bổ sung probiotic có tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu thông qua việc cân bằng trục ruột - gan, củng cố hàng rào bảo vệ ruột và giảm nồng độ nội độc tố LPS gây viêm gan ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng ở mô hình động vật và một số ít thử nghiệm trên người với kết quả chưa đồng nhất, nên probiotic chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế mục tiêu giảm 7%-10% cân nặng theo khuyến cáo y khoa ^[1], ^[3], ^[4].

Mối liên hệ mật thiết giữa đường ruột và lá gan

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là biểu hiện tại gan của hội chứng chuyển hóa, đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ bất thường trong tế bào gan ở những người không tiêu thụ lượng rượu đáng kể ^[5], ^[2]. Số lượng bệnh nhân mắc tình trạng này đã tăng nhanh trong hơn 20 năm qua cùng với sự gia tăng của bệnh béo phì ^[2]. Hiện nay, đây là bệnh lý gan mạn tính phổ biến nhất toàn cầu ở cả người lớn và trẻ em, chiếm tỷ lệ 25% dân số thế giới và dự kiến vượt mức 30% ở người trưởng thành vào năm 2030 do lối sống ít vận động và chế độ ăn thiếu lành mạnh ^[5], ^[6].

Bệnh bao gồm một phổ rộng từ gan nhiễm mỡ đơn thuần (thường được xem là lành tính) đến viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH), tiến triển thành xơ hóa, xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan ^[3], ^[2], ^[6]. Đáng chú ý, các bằng chứng cho thấy tích tụ mỡ trong gan không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ béo phì ^[5]. Hệ vi sinh vật đường ruột được xem là yếu tố điều hòa cân bằng năng lượng và sự lắng đọng mỡ lạc chỗ, đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của bệnh gan nhiễm mỡ thông qua "trục ruột - gan" (mối liên hệ giải phẫu và chức năng mật thiết giữa ruột và gan) ^[1], ^[5].

Nội độc tố LPS tấn công gan như thế nào khi loạn khuẩn ruột?

Ở trạng thái khỏe mạnh, hệ vi sinh vật đường ruột giúp duy trì sức khỏe tổng thể ^[7]. Khi xảy ra tình trạng loạn khuẩn đường ruột (mất cân bằng hệ vi sinh), cấu trúc và quá trình chuyển hóa của hệ vi sinh bị biến đổi ^[8], ^[7]. Quá trình này dẫn đến hàng loạt rối loạn như thay đổi chuyển hóa axit béo chuỗi ngắn, thay đổi tính khả dụng sinh học của choline, kích hoạt enzyme lipoprotein lipase, biến đổi cấu trúc axit mật và tăng sản sinh cồn nội sinh ^[7].

Quan trọng hơn, sự phát triển quá mức của vi khuẩn có hại đi kèm với việc suy giảm hàng rào bảo vệ biểu mô ruột sẽ làm tăng tính thấm thành ruột (hay còn gọi là rò rỉ ruột) ^[8], ^[2], ^[4]. Khi hàng rào này bị phá vỡ, hiện tượng chuyển vị vi khuẩn xảy ra: các sản phẩm của vi khuẩn đường ruột như nội độc tố lipopolysaccharide (LPS) và DNA vi khuẩn dễ dàng lọt qua thành ruột, đi vào tĩnh mạch cửa để tiến thẳng về gan ^[8], ^[4]. Tình trạng nội độc tố xuất hiện trong máu này được gọi là nhiễm độc nội độc tố máu (endotoxemia), gây ra phản ứng viêm gan thứ phát ^[7], ^[2].

Khi đến gan, nội độc tố LPS và DNA vi khuẩn kích hoạt các thụ thể nhận diện mang tên Toll-like receptor (chủ yếu là TLR4 và TLR9) nằm trên tế bào gan và tế bào Kupffer (đại thực bào thường trú tại gan) ^[3], ^[2], ^[4]. Sự kích hoạt TLR4 và TLR9 thúc đẩy sản xuất các chất trung gian gây viêm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-8 (IL-8), interleukin-1beta (IL-1beta) cùng các cytokine và chemokine khác ^[3], ^[4]. Chuỗi phản ứng viêm này thúc đẩy tích tụ lipid, gây chết tế bào gan, dẫn đến gan nhiễm mỡ, viêm gan và xơ hóa gan, lâu dài tiến triển thành xơ gan và ung thư gan ^[3], ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của probiotic?

Probiotic được định nghĩa là các chế phẩm hoặc sản phẩm chứa vi sinh vật sống với số lượng đủ để điều chỉnh có lợi cho hệ vi sinh vật đường ruột của vật chủ ^[3], ^[5]. Nhiều công trình nghiên cứu đã tập trung giải mã cách lợi khuẩn can thiệp vào trục ruột - gan để bảo vệ tế bào gan.

Một bài tổng quan công bố năm 2011 và một tổng quan năm 2013 chỉ ra rằng probiotic giúp điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột, sản xuất các chất kháng khuẩn, cải thiện chức năng hàng rào biểu mô ruột và giảm viêm ruột ^[5], ^[4]. Dù cơ chế phân tử chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, tác dụng có lợi của probiotic và prebiotic đã được chứng minh trên mô hình động vật và một số ít nghiên cứu bước đầu trên người ^[5], ^[4]. Tổng quan năm 2016 cũng xác nhận việc điều chỉnh hệ vi sinh bằng prebiotic và probiotic mang lại kết quả hứa hẹn trên động vật nhưng cần đánh giá thêm trên người trước khi áp dụng vào thực hành lâm sàng ^[7].

Đặc biệt, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã khảo sát trực tiếp mối liên hệ giữa cấu trúc hệ vi sinh đường ruột, nồng độ nội độc tố LPS và thụ thể TLR4 trong quá trình tiến triển bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, đồng thời can thiệp bằng probiotic ^[2]. Kết quả cho thấy khi bệnh gan nhiễm mỡ tiến triển, độ đa dạng của hệ vi sinh đường ruột và khả năng kháng định cư vi sinh vật (tỷ lệ B/E) suy giảm, kéo theo nồng độ LPS trong huyết thanh và biểu hiện thụ thể TLR4 tại gan tăng rất cao ^[2]. Khi can thiệp bằng probiotic, chế phẩm này đã ức chế sự sinh sôi của vi khuẩn có hại, khôi phục cấu trúc hệ vi sinh, cải thiện tính toàn vẹn của hàng rào tiêu hóa, làm giảm nồng độ LPS huyết thanh, hạ thấp biểu hiện TLR4 tại gan và cải thiện bệnh lý mô học của gan ^[2]. Nghiên cứu kết luận probiotic có thể trì hoãn sự tiến triển của gan nhiễm mỡ thông qua đường truyền tín hiệu LPS/TLR4 ^[2].

Về sự thay đổi chủng vi khuẩn trên người, một bài tổng quan năm 2019 ghi nhận các nghiên cứu trên bệnh nhân (bao gồm cả trẻ em) bị viêm gan nhiễm mỡ không do rượu có lượng vi khuẩn nhóm Bacteroidetes thấp hơn so với người chỉ bị gan nhiễm mỡ đơn thuần hoặc người khỏe mạnh ^[3]. Ngược lại, nhóm vi khuẩn Firmicutes được tìm thấy ở mức cao hơn ở người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu so với người khỏe mạnh, tuy nhiên kết quả giữa các nghiên cứu trên người vẫn chưa nhất quán ^[3].

Các bài tổng quan công bố năm 2020, 2021 và 2023 tiếp tục khẳng định các can thiệp nhắm vào hệ vi sinh (như probiotic, prebiotic, synbiotic, cấy ghép hệ vi sinh phân, polyphenol, chế độ ăn đặc biệt và tập luyện) giúp khôi phục hệ vi sinh khỏe mạnh, điều chỉnh các con đường chuyển hóa và kìm hãm đà tiến triển của bệnh gan nhiễm mỡ thông qua trục ruột - gan ^[1], ^[8], ^[6]. Trong đó, probiotic đã được thử nghiệm trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người, trong khi hầu hết các liệu pháp tiềm năng khác mới chỉ được nghiên cứu trên động vật ^[1].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Lợi ích rõ nét nhất của probiotic qua các tài liệu khoa học là khả năng can thiệp đa đích trên trục ruột - gan: tái lập cấu trúc hệ vi sinh có lợi, tiết chất kháng khuẩn ức chế hại khuẩn, gia cố hàng rào niêm mạc ruột để ngăn chặn sự rò rỉ nội độc tố LPS vào máu, từ đó cắt đứt tín hiệu kích hoạt thụ thể TLR4 gây viêm tại gan ^[8], ^[5], ^[2]. Đây được xem là hướng tiếp cận tiềm năng trong bối cảnh các thuốc hóa trị liệu điều trị gan nhiễm mỡ đang bị đặt dấu hỏi về tác dụng phụ đối với sức khỏe ^[6].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng hiện tại là điều người bệnh cần nhìn nhận thực tế. Mặc dù có rất nhiều nghiên cứu trên động vật cho kết quả khả quan, số lượng nghiên cứu thực hiện trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế và cho kết quả chưa đồng nhất ^[3], ^[6]. Vai trò chính xác của hệ vi sinh vật đường ruột trong cơ chế sinh bệnh gan nhiễm mỡ ở người vẫn còn phức tạp và chưa hoàn toàn rõ ràng ^[4], ^[6]. Các nhà khoa học nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng, quy mô đủ lớn và thiết kế phù hợp trên người để xác nhận hiệu quả thực sự cũng như xác định được hệ vi sinh vật cốt lõi đặc trưng cho bệnh lý này ^[1], ^[4], ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh giảm mỡ gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi probiotic như "thuốc tiêu mỡ gan" có thể thay thế hoàn toàn việc ăn kiêng và tập luyện. Theo hướng dẫn lâm sàng hiện hành, mục tiêu giảm từ 7%-10% trọng lượng cơ thể vẫn là phương pháp chuẩn mực được khuyến cáo để cải thiện các đặc điểm của bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ^[1]. Các liệu pháp điều chỉnh hệ vi sinh chỉ đang được đánh giá như giải pháp hỗ trợ thay thế do không phải bệnh nhân nào cũng dễ dàng đạt được mức giảm cân này ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng probiotic với prebiotic hoặc dùng tùy tiện mà không hiểu rõ bản chất. Công chúng hiện nay vẫn chưa hiểu rõ về prebiotic ^[3]. Khác với probiotic là các vi sinh vật sống, prebiotic là các thành phần có khả năng thúc đẩy sự phát triển và hoạt động của các vi sinh vật có lợi trong ruột ^[3]. Khi kết hợp probiotic và prebiotic (tạo thành synbiotic), khả năng điều chỉnh có lợi cho hệ vi sinh đường ruột sẽ được tăng cường mạnh mẽ hơn ^[8], ^[3].

Ai nên thận trọng khi bổ sung probiotic?

Dù probiotic nhìn chung mang lại lợi ích cho sức khỏe đường ruột, người đang mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, đặc biệt là những người đã tiến triển sang giai đoạn viêm gan nhiễm mỡ (NASH), xơ gan hoặc có kèm hội chứng chuyển hóa, béo phì, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung ^[3], ^[4], ^[6]. Việc tự ý mua các sản phẩm trôi nổi không rõ chủng loại và số lượng vi sinh vật sống sẽ không đảm bảo đủ liều lượng để tạo ra tác động có lợi trên đường ruột ^[3].

Trẻ em và người đang nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa hoặc đường tĩnh mạch mắc gan nhiễm mỡ cũng là nhóm đối tượng đặc thù cần sự giám sát y tế chặt chẽ ^[3], ^[4]. Các bác sĩ nhi khoa đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa các yếu tố có hại từ sớm có thể ảnh hưởng vĩnh viễn đến sự phát triển hệ vi sinh đường ruột ở trẻ nhỏ ^[3]. Bất kỳ sự bổ sung nào cũng không được làm gián đoạn phác đồ theo dõi và điều trị chuẩn của bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ trục ruột - gan

Để phát huy tối đa hiệu quả bảo vệ trục ruột - gan và kiểm soát mỡ gan, người bệnh nên thiết lập một kế hoạch toàn diện thay vì chỉ phụ thuộc vào viên uống bổ sung:

• Ưu tiên giảm cân khoa học: Đặt mục tiêu giảm 7%-10% cân nặng hiện tại thông qua việc điều chỉnh lối sống, vì đây là mốc đã được hướng dẫn lâm sàng chứng minh giúp cải thiện tổn thương gan nhiễm mỡ ^[1].
• Kết hợp probiotic và prebiotic trong chế độ ăn: Khi lựa chọn sản phẩm chứa probiotic, cần chọn chế phẩm đảm bảo chứa vi sinh vật còn sống với số lượng đầy đủ ^[3]. Nên kết hợp bổ sung cùng prebiotic (chất xơ hòa tan nuôi dưỡng lợi khuẩn) và các thực phẩm giàu polyphenol để tăng cường hiệu quả điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột ^[1], ^[3].
• Duy trì vận động và ăn uống lành mạnh: Thay đổi lối sống tĩnh tại bằng các bài tập thể dục đều đặn và tránh chế độ ăn nhiều năng lượng dư thừa, vì cả chế độ ăn đặc thù lẫn tập luyện thể chất đều được chứng minh giúp điều chỉnh dấu ấn hệ vi sinh đường ruột và cải thiện kết cục của bệnh gan nhiễm mỡ ^[1], ^[4], ^[6].

Tóm lại, bổ sung probiotic là hướng đi có cơ sở khoa học giúp củng cố hàng rào ruột, giảm nội độc tố LPS và làm dịu phản ứng viêm tại gan thông qua trục ruột - gan ^[2], ^[4]. Tuy nhiên, do bằng chứng trên người vẫn cần được củng cố thêm, người bệnh chỉ nên xem đây là giải pháp hỗ trợ bên cạnh nền tảng cốt lõi là ăn uống cân bằng, tăng cường vận động để giảm 7%-10% cân nặng và tuân thủ tư vấn của bác sĩ ^[1], ^[6].