Nhiều người trẻ tìm đến chế độ ăn DASH với mong muốn cải thiện huyết áp và nâng cao sức khỏe bằng cách tăng tối đa ngũ cốc nguyên hạt. Tuy nhiên, việc áp dụng quá cứng nhắc chế độ này bằng cách ăn liên tục lượng lớn ngũ cốc nguyên cám có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt kẽm và sắt.
Các bằng chứng khoa học hiện nay xác nhận axit phytic trong ngũ cốc là chất ức chế hấp thu kẽm và sắt mạnh mẽ [1] [2]. Cần lưu ý rằng các dữ liệu hiện có chủ yếu đến từ các mô hình nghiên cứu về axit phytic, cám mì, yến mạch và enzym phân giải phytate, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt đánh giá trực tiếp trên nhóm người trẻ ăn theo DASH cứng nhắc [1] [3] [4].
Cơ chế axit phytic cản trở hấp thu khoáng chất
Axit phytic (phytate) trong thực vật liên kết chặt chẽ với các khoáng chất trong đường ruột tạo thành các phức hợp không hòa tan ở độ pH sinh lý, khiến cơ thể khó hấp thu kẽm [5] [2]. Trong lòng ruột, phytate có thể hiện diện với tỷ lệ mol cao gấp 10 đến 30 lần so với kẽm [1]. Mô hình toán học cho thấy nồng độ kẽm và phytate trong thức ăn quyết định đến 90% khả năng hấp thu kẽm ngoại sinh ở người trưởng thành khỏe mạnh [1].
Đối với sắt, phytate cũng tạo phức hợp gây cản trở hấp thu tương tự [3] [2]. Khả năng ức chế của phytate đối với sắt chỉ bắt đầu suy giảm khi tỷ lệ mol phytate:sắt hạ xuống dưới mức 1:1 [4]. Tuy vậy, sinh khả dụng của sắt và kẽm trong bữa ăn không chỉ phụ thuộc vào tỷ lệ phytate mà còn chịu tác động từ các thành phần khác như axit ascorbic (vitamin C), protein hoặc axit oxalic [6].
Bằng chứng khoa học về tác động của axit phytic
Nhiều nghiên cứu đã phân tích mức độ ảnh hưởng của tỷ lệ phytate đối với việc hấp thu vi chất dinh dưỡng:
- Khả năng hấp thu kẽm: Một đánh giá cho thấy khi tỷ lệ mol phytate:kẽm vượt quá ngưỡng 15 đến 20, cơ thể người hầu như chỉ thích ứng rất ít để tăng hấp thu kẽm [4]. Ngưỡng tỷ lệ phytate:kẽm trên 15 được xem là biểu hiện cho khả năng hấp thu không đủ, trong khi tỷ lệ dưới 10 phản ánh mức hấp thu thỏa đáng [5]. Nghiên cứu tại Ethiopia trên các giống yến mạch ghi nhận tỷ lệ mol phytate:kẽm trung bình là 14,78 [5].
- Mức tiêu thụ và khuyến nghị: Tại Mỹ, việc gia tăng tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt theo khuyến nghị có thể đẩy tỷ lệ mol phytate:kẽm trong khẩu phần từ 2 lên mức 8, đòi hỏi lượng kẽm nạp vào cần nâng từ 7,1 mg lên 9,2 mg ở phụ nữ và từ 9,0 mg lên 13,4 mg ở nam giới [4]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng phải xây dựng nhu cầu kẽm cho người trưởng thành dựa trên 4 mức ăn vào của phytate là 300, 600, 900 và 1200 mg/ngày [7].
- Hiệu quả xử lý phytate: Nghiên cứu trên chuột cho thấy cám mì ngâm nước qua đêm giúp enzym phytase nội sinh thủy phân từ 80% đến 100% phytate [8]. Một tổng quan trên người ghi nhận việc bổ sung 20 đến 320 đơn vị phytase từ nấm Aspergillus niger trên 100 g bột mì giúp cải thiện đáng kể sự hấp thu sắt [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn ngũ cốc nguyên hạt
Hiểu lầm phổ biến là ăn càng nhiều ngũ cốc nguyên hạt chưa qua xử lý thì càng bổ sung được nhiều vi chất tự nhiên. Dù tổng hàm lượng sắt và kẽm trong thực vật có thể cao, sinh khả dụng thực tế của chúng lại thấp do sự hiện diện của phytate [3].
Một hiểu lầm khác là cơ thể sẽ tự điều chỉnh để hấp thu đủ khoáng chất dù ăn lượng lớn phytate. Thực tế, khả năng thích ứng của cơ thể để tăng hấp thu kẽm chỉ diễn ra thuận lợi khi chế độ ăn có hàm lượng phytate thấp [4]. Nếu khẩu phần có tỷ lệ phytate:kẽm vượt quá 15–20, sự thích ứng này là không đáng kể [4].
Những điều nghiên cứu chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được các vấn đề cụ thể sau:
- Chưa có nghiên cứu theo dõi dài hạn chỉ số kẽm và ferritin máu ở người trẻ ăn theo thực đơn DASH nguyên bản trong nhiều tháng.
- Chưa xác định được hoạt độ tối ưu của enzym phytase để hỗ trợ hấp thu kẽm trong bữa ăn hỗn hợp của người [3].
- Chưa có dữ liệu đầy đủ về tương tác đồng thời giữa phytate với các hợp chất như polyphenol hay protein đối với khả năng hấp thu vi chất ở các chế độ ăn hỗn hợp phức tạp [6].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn nhiều phytate?
Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước nguy cơ thiếu hụt kẽm và sắt do nhu cầu cơ thể ở mức cao [3].
Người trẻ có tiền sử thiếu máu do thiếu sắt hoặc hấp thu kém không nên áp dụng máy móc chế độ ăn quá nhiều ngũ cốc nguyên hạt mà không có biện pháp hỗ trợ hấp thu [3]. Những người có bệnh lý đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh thực đơn phù hợp.
Cách áp dụng thực tế để giảm tác động của phytate
Để tận dụng lợi ích của ngũ cốc mà không lo thiếu hụt khoáng chất, bạn có thể áp dụng các chiến lược giảm phytate và hỗ trợ hấp thu:
- Giảm lượng phytate trực tiếp trong thực phẩm bằng các phương pháp chế biến truyền thống hoặc ngâm nước trước khi nấu [1] [8] [2].
- Kết hợp thêm các nguồn thực phẩm giàu vitamin C trong bữa ăn chứa ngũ cốc để nâng cao khả năng hấp thu sắt [6] [5].
- Bổ sung đạm động vật như cá, trứng hoặc thịt gà vào các bữa ăn hàng ngày để hỗ trợ cải thiện sinh khả dụng của sắt [5].
Chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch nhưng cần được tiếp cận linh hoạt. Việc cân bằng giữa ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu vi chất dễ hấp thu sẽ giúp bạn đạt hiệu quả dinh dưỡng tốt mà không gây thiếu sắt và kẽm.




