Thiếu máu do thiếu sắt là vấn đề dinh dưỡng phổ biến, khiến nhiều người tìm đến các viên uống bổ sung vi chất. Đa số người dùng đều từng nghe lời khuyên nên uống kèm vitamin C để tăng hiệu quả hấp thu khoáng chất này. Dù vậy, bổ sung sắt kết hợp vitamin C vào lúc nào và uống như thế nào để cơ thể dung nạp tốt mà không gây đau dạ dày là băn khoăn của rất nhiều người.

Thời điểm dùng sắt và vitamin C mang lại hiệu quả hấp thu cao nhất là khi bụng đói hoặc cách xa các bữa ăn có chứa chất ức chế. Tuy nhiên, việc phối hợp đồng thời với vitamin C và quản lý khoảng cách dùng cùng thuốc hoặc thực phẩm khác quyết định trực tiếp đến mức độ hấp thu và khả năng dung nạp của đường tiêu hóa.

Cơ chế tác động: Vì sao vitamin C giúp tăng hấp thu sắt?

Sắt trong khẩu phần ăn uống hàng ngày tồn tại dưới hai dạng chính: sắt heme và sắt non-heme [1]. Sắt heme được hấp thu rất tốt trong cơ thể và tập trung nhiều nhất ở thịt đỏ cùng nội tạng động vật như gan, thận, tim [1]. Ngược lại, sắt non-heme chủ yếu có trong các sản phẩm nguồn gốc thực vật, thường có tỷ lệ hấp thu kém hơn nhiều [1].

Khả năng hấp thu của sắt non-heme phụ thuộc rất lớn vào môi trường acid của dạ dày [2]. Sắt non-heme cần duy trì tính hòa tan và môi trường khử acid để tạo thành dạng ion sắt hai [2]. Các bằng chứng cho thấy trong môi trường có độ pH trên 2.5, quá trình hấp thu sắt này sẽ bị ngưng trệ [2].

Vitamin C đóng vai trò như một chất khử mạnh, tạo môi trường thuận lợi để hòa tan và chuyển hóa sắt non-heme [2]. Bên cạnh việc nâng cao sinh khả dụng tại đường ruột, vitamin C còn hỗ trợ quá trình thu nhận sắt tại tủy xương, từ đó thúc đẩy tốc độ sinh hồng cầu [1].

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả của vitamin C đối với sắt

Mối liên hệ giữa việc sử dụng vitamin C và lượng sắt hấp thu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng lẫn dịch tễ học.

Một nghiên cứu tổng hợp năm 2017 xác định ba yếu tố dự báo mạnh nhất đến việc hấp thu sắt non-heme trong bữa ăn gồm phytate, mô động vật và vitamin C [3]. Trong đó, phytate gắn kết với sắt làm ức chế hấp thu, mô động vật giúp tăng hấp thu, và vitamin C thúc đẩy hấp thu đặc biệt hiệu quả khi bữa ăn thiếu vắng mô động vật [3]. Các mô hình tính toán cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt non-heme dao động trong khoảng từ 0% đến 18%, phụ thuộc chặt chẽ vào sự hiện diện của các chất xúc tác và ức chế này [3].

Tại Thái Lan, nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 trên 128 phụ nữ độ tuổi 19-50 (gồm 65 phụ nữ bộ tộc vùng đồi và 63 phụ nữ thành thị) ghi nhận rằng nhóm phụ nữ vùng đồi tiêu thụ ít sắt, ít đạm động vật và ít vitamin C hơn [4]. Nghiên cứu chỉ ra sự cần thiết phải can thiệp vào hành vi lựa chọn thực phẩm nhằm tăng lượng sắt và các thực phẩm giàu chất tăng cường hấp thu như vitamin C trong cộng đồng [4].

Nghiên cứu NuEva công bố năm 2022 khảo sát tình trạng dinh dưỡng giữa người ăn thuần chay, ăn chay và ăn thịt [5]. Mặc dù lượng sắt nạp vào từ khẩu phần ăn tương đương nhau ở mức 11-14 mg/ngày, tình trạng dự trữ sắt ở nhóm ăn chay và bán ăn chay lại kém hơn hẳn do sinh khả dụng của sắt non-heme chỉ đạt khoảng 3,7% so với 25% của sắt heme [5]. Nồng độ vitamin C hấp thụ cao hơn ở người ăn chay giúp cải thiện đáng kể sinh khả dụng của lượng sắt non-heme này [5].

Ngoài ra, y văn ghi nhận việc sử dụng acid ascorbic ở liều lượng 250 mg giúp cải thiện đáng kể sự hấp thu qua đường tiêu hóa của các chế phẩm sắt dùng đường uống [1].

Bổ sung sắt cùng vitamin C: Uống cùng lúc hay tách rời?

Một câu hỏi lâm sàng quan trọng là liệu vitamin C có phát huy tác dụng nếu uống cách xa cữ bổ sung sắt. Nghiên cứu can thiệp kéo dài 8 tuần năm 2022 trên 29 phụ nữ trẻ từ 18-30 tuổi đã kiểm tra giả thuyết này [6]. Tình nguyện viên dùng 50 g yến mạch tăng cường sắt vào bữa sáng và uống 200 mL nước cam vào nửa sau của ngày [6]. Kết quả cho thấy sau 8 tuần, chỉ số hematocrit tăng có ý nghĩa thống kê so với mức nền (p = 0.0491), nhưng các chỉ số khác không ghi nhận thay đổi lớn [6]. Điều này phản ánh việc bổ sung vitamin C đồng thời tại thời điểm tiếp nhận sắt non-heme vẫn là chiến lược tối ưu nhất để kích thích hấp thu.

Dù vậy, khả năng hấp thu của sắt non-heme bị cản trở mạnh bởi nhiều hợp chất tự nhiên trong thực phẩm. Acid phytic, canxi và các hợp chất polyphenol có trong cà phê và trà làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu sắt non-heme [5]. Các chất như phosphat và oxalat khi gặp sắt cũng tạo thành các phức hợp khó tan [1].

Tương tác thuốc và nguy cơ kích ứng tiêu hóa

Bổ sung sắt đường uống thường đi kèm với các phản ứng ngoại ý trên đường tiêu hóa. Một tương tác bất lợi hay gặp là việc dùng chung chế phẩm sắt với các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), làm gia tăng nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột [1].

Bên cạnh đó, môi trường acid suy giảm do việc dùng các thuốc ức chế bơm proton (PPI) cũng khiến sắt non-heme giảm hấp thu đáng kể [2]. Sự tiết vitamin C của tế bào dạ dày phụ thuộc vào độ pH bên trong dạ dày, và sự sụt giảm sinh khả dụng của vitamin C đã được quan sát thấy sau 28 ngày điều trị bằng thuốc omeprazole [2].

Nhiều loại thuốc khác khi dùng chung sẽ tạo phức hợp khó hấp thu với sắt bao gồm: canxi, magnesi carbonat, dịch chiết tụy, cholestyramine, kháng sinh tetracycline và nhóm ức chế bơm proton [1]. Ngược lại, bản thân sắt có thể làm giảm hấp thu của muối kẽm, thuốc bisphosphonate, fluoroquinolone, levodopa, carbidopa, methyldopa, entacapone, penicillin, penicillamine và thyroxine [1]. Do đó, người bệnh bắt buộc phải giữ khoảng cách tối thiểu 2 giờ giữa các loại thuốc này với thời điểm uống sắt [1].

Trường hợp ngoại lệ là chế phẩm sắt ở dạng phức hợp sắt III hydroxide polymaltose; dạng này có thể dùng chung với thức ăn hoặc thuốc như tetracycline và thuốc kháng acid mà không gây ra tương tác bất lợi [1].

Những đối tượng cần thận trọng khi bổ sung sắt và vitamin C

Cơ chế hấp thu và dự trữ sắt ở người khỏe mạnh được điều hòa rất chặt chẽ bởi hệ thống sinh học nội mô, do đó liều vitamin C cao không làm mất cân bằng sắt ở người bình thường và người dị hợp tử về bệnh ứ sắt hemochromatosis [7]. Quá trình tái hấp thu qua ống thận và dự trữ vitamin C cũng được giới hạn nghiêm ngặt nhằm tránh tăng nồng độ quá mức trong huyết tương [7].

Tuy nhiên, một số đối tượng bệnh lý cần hết sức thận trọng và tránh tự ý dùng vitamin C liều cao cùng sắt:

  • Bệnh nhân mắc hội chứng ứ sắt hemochromatosis đồng hợp tử: Cần tránh mọi yếu tố làm tăng hấp thu sắt và phải hạn chế tuyệt đối lượng sắt nạp vào [7].
  • Bệnh nhân mắc bệnh tan máu bẩm sinh (beta-thalassemia major) và bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm: Nhóm đối tượng này thường xuyên đối mặt với nguy cơ quá tải sắt do truyền máu định kỳ hoặc hồng cầu bị vỡ hàng loạt, bắt buộc phải dùng thuốc thải sắt và kiểm soát chặt chẽ lượng sắt hấp thu [7]. Huyết thanh của bệnh nhân quá tải sắt bệnh lý có thể chứa sắt không liên kết với transferrin, kích hoạt quá trình peroxy hóa lipid và làm tiêu hao các chất chống oxy hóa như vitamin C [7].

Hướng dẫn thực hành: Bổ sung sắt và vitamin C an toàn, hiệu quả

Để tối ưu hóa quá trình tạo máu và bảo vệ dạ dày, người dùng có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Liều lượng kết hợp: Có thể phối hợp chế phẩm sắt với khoảng 250 mg acid ascorbic để tối ưu khả năng hấp thu tại đường tiêu hóa [1].
  • Cách thức uống: Nên dùng sắt cùng một cốc nước cam chứa vitamin C để kích thích hấp thu, đặc biệt là khi nguồn cung cấp sắt đến từ thực vật [1], [6].
  • Khoảng cách thời gian: Cần uống sắt cách xa ít nhất 2 giờ trước hoặc sau khi uống sữa, các chế phẩm từ sữa, trà, cà phê hoặc các loại thuốc ức chế hấp thu như canxi, thuốc dạ dày nhóm PPI và kháng sinh [1].
  • Chế độ ăn: Tăng cường các thực phẩm nguồn gốc thực vật giàu sắt như các loại đậu khô, rau mùi tây, ca cao, các loại hạt và rau bina [1].

Việc phối hợp sắt cùng vitamin C là một giải pháp khoa học giúp nâng cao sinh khả dụng của sắt non-heme. Tuy nhiên, người bệnh cần tuân thủ khoảng cách uống thuốc hợp lý để phòng ngừa tương tác bất lợi và kích ứng tiêu hóa. Nếu bạn đang mắc các bệnh lý mạn tính hoặc nghi ngờ thừa sắt, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ bổ sung nào.