Bổ sung sắt khi đang sốt nhiễm khuẩn: Nên hoãn hay tiếp tục?

Nhiều người có thói quen duy trì uống viên sắt đều đặn mỗi ngày để cải thiện tình trạng thiếu máu. Khi bất ngờ xuất hiện cơn sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng, câu hỏi thường gặp là liệu có nên tiếp tục uống thuốc hay phải ngừng lại.

Câu trả lời y khoa rõ ràng: Bạn nên tạm dừng uống sắt khi cơ thể đang sốt hoặc nhiễm trùng cấp tính. Việc cố tình nạp thêm vi chất này vào thời điểm nhạy cảm không chỉ làm giảm khả năng hấp thu của đường ruột mà còn có nguy cơ tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển nhanh hơn.

Vũ khí "bỏ đói vi khuẩn" của hệ miễn dịch

Khi vi khuẩn hoặc ký sinh trùng xâm nhập, cơ thể con người không thụ động chịu trận mà kích hoạt ngay phản ứng miễn dịch bẩm sinh. Một trong những chiến lược sinh tồn tinh vi nhất là chủ động cô lập nguồn dưỡng chất thiết yếu nhằm ngăn mầm bệnh nhân lên. Sắt chính là mục tiêu hàng đầu trong chiến lược phòng ngự này.

Để kiểm soát dòng vận chuyển sắt, gan sản xuất một loại hormone peptide điều hòa trung tâm mang tên hepcidin-25 [3, 4]. Bình thường, hepcidin giữ vai trò cân bằng nồng độ sắt trong máu và mô. Tuy nhiên, khi có phản ứng viêm cấp tính do nhiễm trùng, các cytokine gây viêm, đặc biệt là Interleukin-6 (IL-6), sẽ kích hoạt tín hiệu mạnh mẽ thúc đẩy tế bào gan sản sinh ồ ạt hepcidin [3, 4].

Hepcidin hoạt động như một chốt khóa phân tử bằng cách ức chế và làm thoái hóa kênh vận chuyển ferroportin ^[1]. Kênh ferroportin vốn chịu trách nhiệm đưa sắt từ tế bào niêm mạc ruột vào máu và giải phóng sắt dự trữ từ đại thực bào. Khi bị hepcidin khóa chặt, sắt không thể vượt qua niêm mạc ruột và lượng sắt tuần hoàn tự do lập tức sụt giảm nghiêm trọng ^[1]. Hiện tượng giảm sắt huyết thanh đột ngột này tạo ra môi trường cạn kiệt sắt ngoại bào, trực tiếp "bỏ đói" các vi sinh vật đang khát dưỡng chất để phân chia [3, 4, 5].

Bằng chứng khoa học về biến động hepcidin trong nhiễm trùng

Nhiều công trình lâm sàng đã ghi nhận sự chuyển dịch mạnh mẽ của hepcidin và sắt huyết thanh ngay từ những giờ đầu của đợt nhiễm khuẩn.

Nghiên cứu công bố năm 2018 theo dõi động thái của hepcidin-25 trên 50 bệnh nhân nhiễm khuẩn huyết (độ tuổi trung vị 72 tuổi, 52% nam giới) ^[1]. Kết quả cho thấy trong giai đoạn cấp tính (3 ngày đầu từ khi khởi phát triệu chứng), nồng độ hepcidin-25 tăng vọt, đi kèm với sự tụt giảm nhanh chóng nồng độ sắt trong huyết thanh ^[1]. Đáng chú ý, khi tình trạng viêm được kiểm soát và bệnh nhân hồi phục sau 10 ngày trở lên, hepcidin-25 giảm dần và nồng độ sắt tự nhiên hồi phục về mức bình thường ^[1].

Một nghiên cứu theo dõi thời gian công bố năm 2023 trên 48 người trưởng thành bị nhiễm khuẩn huyết (gồm 144 mẫu bệnh phẩm, tuổi trung bình 72, 50% nam giới, 30 ca sốc nhiễm khuẩn) cũng ghi nhận hiện tượng tương tự ^[2]. Ở giai đoạn cấp tính, nồng độ hepcidin và protein kháng khuẩn lipocalin-2 (LCN2) tăng nhanh, khiến nồng độ sắt huyết thanh hạ sâu dưới mức bình thường (40–188 µg/dL) ở 95,8% trường hợp ^[2]. Sự kết hợp giữa hạ sắt huyết do hepcidin và ức chế siderophore do LCN2 đóng vai trò then chốt cản trở vi khuẩn lấy dưỡng chất ^[2].

Nghiên cứu trên trẻ em sốt cấp tính dưới 6 giờ nhập viện năm 2013 (gồm 13 trẻ nhiễm virus và 9 trẻ nhiễm vi khuẩn) ghi nhận hepcidin tăng cao trong đợt sốt cấp và giảm rõ rệt sau khi hết nhiễm trùng ở cả hai nhóm ^[3].

Trong thử nghiệm gây nhiễm sốt thương hàn thực nghiệm công bố năm 2015 trên 50 người tình nguyện khỏe mạnh tiếp xúc với vi khuẩn Salmonella Typhi, nồng độ hepcidin tăng vọt song hành cùng cơn sốt và phản ứng viêm toàn thân, kéo theo tình trạng hạ sắt huyết thanh sâu ^[4].

Đối với nhiễm ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum, nghiên cứu năm 2012 trên 100 trẻ em Kenya cho thấy nồng độ hepcidin tăng cao khi nhập viện do phản ứng viêm cấp tính lấn át nhu cầu tạo máu, sau đó giảm đáng kể vào thời điểm 1 tuần và 1 tháng sau điều trị ^[5]. Nghiên cứu năm 2018 về sốt rét ở trẻ em cũng xác nhận hepcidin giảm xuống vào ngày thứ 7, trùng khớp với thời điểm tăng sinh hồng cầu và nồng độ sắt huyết tương phục hồi ^[6].

Rủi ro khi nạp thêm sắt trong giai đoạn sốt

Việc tiếp tục dùng viên uống bổ sung sắt khi đang sốt nhiễm khuẩn gây ra hai bất lợi lớn cho sức khỏe.

Thứ nhất, việc bổ sung hoàn toàn vô hiệu về mặt chuyển hóa ^[5]. Do hepcidin đang ở mức rất cao, các cổng vận chuyển sắt tại niêm mạc ruột non bị đóng chặt, khiến cơ thể không thể hấp thu lượng sắt nạp vào [2, 3]. Lượng sắt dư thừa đọng lại trong lòng ống tiêu hóa không đi vào máu được, dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, buồn nôn, táo bón hoặc tiêu chảy.

Thứ hai, việc cung cấp sắt ngoại sinh có thể làm tăng nguy cơ thúc đẩy đợt nhiễm trùng tiến triển nặng ^[7]. Sắt là yếu tố vi lượng thiết yếu cho sự sinh sôi của phần lớn vi khuẩn gây bệnh; khi lượng sắt tự do tăng lên, mầm bệnh có thể tận dụng nguồn cung này để gia tăng độc lực [3, 6]. Bổ sung sắt trong bối cảnh nhiễm trùng có thể làm tăng rủi ro đối với các bệnh nhiễm khuẩn đường tiêu hóa và hô hấp ^[7].

Dù vậy, các bằng chứng hiện nay cũng chỉ ra rằng cơ chế đáp ứng miễn dịch mang tính ngữ cảnh cao. Ở một số vi khuẩn có ái tính cư trú bên trong đại thực bào như Salmonella Typhi, việc hepcidin giữ sắt lại trong tế bào miễn dịch đôi khi tạo điều kiện cho vi khuẩn nội bào tiếp cận nguồn sắt dự trữ ^[4]. Ngoài ra, trong mô hình động vật thí nghiệm, hepcidin tăng cao do chế độ ăn giàu sắt đôi khi lại có tác dụng ức chế ký sinh trùng sốt rét giai đoạn gan ^[8]. Tuy nhiên, trên phương diện lâm sàng tổng thể ở người, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng bổ sung sắt qua đường uống trong cơn nhiễm trùng cấp tính là không cần thiết và tiềm ẩn rủi ro [2, 3, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sắt

Nhiều người lầm tưởng rằng thấy mệt mỏi, sốt kèm da xanh xao là do cơ thể đang thiếu sắt nghiêm trọng nên vội vàng uống bù liều gấp đôi. Thực tế, sự sụt giảm sắt trong máu lúc này là phản ứng bảo vệ tạm thời có chủ đích của cơ thể chứ không phản ánh tình trạng cạn kiệt sắt thực sự của các kho dự trữ [3, 5].

Một ngộ nhận khác là lo sợ ngừng thuốc vài ngày sẽ làm gián đoạn liệu trình điều trị thiếu máu, khiến bệnh tái phát nặng hơn. Chu kỳ tái tạo hồng cầu kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng; việc tạm ngưng sắt từ vài ngày đến một tuần trong lúc điều trị nhiễm trùng không ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hồi phục máu lâu dài, ngược lại còn bảo vệ hệ miễn dịch [1, 2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Hệ tiêu hóa và miễn dịch còn non nớt, nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột tăng cao nếu bổ sung sắt bừa bãi trong các đợt sốt ^[7].
• Người đang điều trị nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm phổi nặng: Bệnh nhân nằm viện cần tuân thủ phác đồ truyền dịch và kháng sinh, tuyệt đối không tự ý dùng thêm chế phẩm sắt tự do [3, 5].
• Người sống tại hoặc đi du lịch từ vùng lưu hành bệnh truyền nhiễm, sốt rét: Bổ sung sắt không kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nhiễm trùng [1, 2, 6].
• Người mắc các bệnh lý mạn tính gây viêm liên miên: Nồng độ hepcidin thường xuyên ở mức cao, cần xét nghiệm chuyên sâu trước khi quyết định bù sắt ^[7].

Hướng dẫn xử trí và thời điểm dùng sắt an toàn

Để đảm bảo hiệu quả điều trị thiếu máu và an toàn miễn dịch, bạn nên thực hiện các bước sau:

• Tạm ngừng ngay viên sắt: Khi bắt đầu xuất hiện triệu chứng sốt cấp tính, ho có đờm mủ, tiêu chảy nhiễm trùng hoặc có chẩn đoán nhiễm khuẩn từ nhân viên y tế [3, 4].
• Tập trung điều trị dứt điểm nhiễm trùng: Uống đủ nước, dùng hạ sốt và thuốc kháng sinh/kháng virus theo đúng đơn bác sĩ, nghỉ ngơi hợp lý.
• Thời điểm dùng lại: Chỉ bắt đầu uống lại viên sắt sau khi hết sốt hoàn toàn, các chỉ số viêm thuyên giảm và thể trạng hồi phục, thông thường là khoảng 7 đến 10 ngày sau khi khởi phát nhiễm trùng [1, 2, 3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng ở mốc thời gian này, hepcidin đã hạ thấp và cơ thể sẵn sàng hấp thu sắt trở lại hiệu quả [1, 2, 3].
• Cách uống hiệu quả: Khi dùng lại, nên uống sắt lúc bụng rỗng (trước ăn 1 giờ hoặc sau ăn 2 giờ), kết hợp nước giàu vitamin C để tăng hấp thu; tránh uống cùng trà đặc, cà phê hoặc sữa chứa canxi.

Cơ thể con người sở hữu cơ chế bảo vệ tự nhiên rất hoàn chỉnh trước các mầm bệnh ngoại lai. Lắng nghe tín hiệu miễn dịch bằng cách tạm dừng viên sắt trong những ngày sốt nhiễm khuẩn là quyết định khoa học và đúng đắn. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị để có phác đồ bổ sung sắt cá nhân hóa, an toàn nhất cho sức khỏe của bạn.