Nhiều người Việt có thói quen dùng gừng tươi hằng ngày như một vị thuốc dân gian giúp ấm bụng và thông mạch. Không ít người cho rằng uống trà gừng đậm đặc hay dùng viên nang gừng có thể thay thế thuốc làm loãng máu tự nhiên.
Khoa học ghi nhận gừng và các hoạt chất cay đặc trưng có hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về tác dụng chống đông máu trên cơ thể người còn nhiều điểm chưa đồng nhất, đòi hỏi cảnh giác cao độ khi dùng chung với thuốc điều trị [1, 7].
Gừng tác động thế nào lên tế bào máu?
Tiểu cầu là thành phần tế bào đóng vai trò khởi phát quá trình đông máu nhằm ngăn ngừa chảy máu khi mạch máu bị tổn thương. Sự mất kiểm soát hoạt hóa tiểu cầu là mắt xích liên quan trực tiếp đến tiến triển xơ vữa động mạch và làm giảm dòng chảy mạch máu nội mô [1].
Các con đường hoạt hóa tiểu cầu chính diễn ra qua con đường acid arachidonic (AA), adenosine diphosphate (ADP), serotonin, nitric oxide và các gốc tự do [1]. Nghiên cứu phân lập cho thấy dịch chiết gừng làm giảm hình thành thromboxane B2 (TxB2) từ nguồn acid arachidonic ngoại sinh mà không làm ảnh hưởng đến hoạt tính phospholipase [2].
Sự suy giảm thromboxane B2 diễn ra phụ thuộc liều lượng từ 10 đến 100 mcg/500 ml khi kích hoạt bằng chất mang canxi ionophore A23187 [2]. Ở liều cao, các sản phẩm lipoxygenase cũng bị giảm, đồng thời việc kết hợp acid arachidonic vào phospholipid tiểu cầu lại gia tăng [2]. Dịch chiết gừng thể hiện hiệu quả ức chế mạnh nhất đối với hiện tượng kết tập tiểu cầu cảm ứng bởi acid arachidonic, bên cạnh tác động lên các tác nhân khác như collagen, epinephrine và ADP [2].
Hoạt chất gingerol và shogaol: Nghiên cứu nói gì?
Đặc tính cay nóng và tác dụng sinh học chính của gừng (Zingiber officinale) đến từ các hợp chất phenolic bao gồm zingerone, gingerol, gingerdiol, gingerdione và shogaol [3]. Nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra dịch chiết ete từ thân rễ gừng có tác dụng giãn mạch và kháng kết tập tiểu cầu rõ rệt [3].
Năm 2014, một nghiên cứu tổng hợp và đánh giá các dẫn xuất từ khung phân tử gingerol và shogaol đã khảo sát 8 nhóm đồng đẳng cấu trúc [3]. Nghiên cứu kiểm tra khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu được cảm ứng bởi 4 tác nhân: acid arachidonic, collagen, yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF) và thrombin [3]. Kết quả ghi nhận chất dẫn xuất paradol (5b) thể hiện hoạt tính kháng kết tập tiểu cầu mạnh nhất trong số các hợp chất được thử nghiệm [3].
Ngoài ra, gừng nằm trong nhóm các thảo dược giàu hoạt chất tự nhiên như flavonoid, polyphenol, terpenoid có khả năng can thiệp trực tiếp vào cơ chế đông máu [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng dược lý này chủ yếu dừng lại ở cấp độ ống nghiệm (in vitro) và mô hình hóa học phân tử [1, 7].
Bằng chứng lâm sàng: Giữa lý thuyết và thực tế
Trên người thật, các thử nghiệm lâm sàng đem lại kết quả phức tạp và chưa hoàn toàn thống nhất [4]. Tổng quan hệ thống y khoa năm 2015 chỉ ra vai trò thực tế của gừng đối với sự kết tập tiểu cầu ở người vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [4].
Một nghiên cứu năm 2006 đánh giá tác dụng kết hợp giữa gừng và thuốc hạ huyết áp nifedipine trên người tình nguyện khỏe mạnh và bệnh nhân tăng huyết áp [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ kết tập tiểu cầu được kích thích bởi collagen, ADP và epinephrine ở bệnh nhân tăng huyết áp cao hơn nhóm bình thường [5]. Khi can thiệp, phác đồ kết hợp 1 g gừng cùng 10 mg nifedipine mỗi ngày cho thấy tác dụng hiệp đồng làm gia tăng hiệu quả chống kết tập tiểu cầu [5].
Trái lại, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện bởi Jiang và cộng sự xem xét tương tác giữa gừng và thuốc chống đông warfarin [4]. Người tham gia được dùng gừng liên tục trong 7 ngày nhưng không ghi nhận thay đổi đáng kể nào đối với chỉ số đông máu INR [4]. Thử nghiệm trên chuột cống Wistar dùng chế phẩm gừng độc quyền kết hợp warfarin cũng không gây tác động cộng dồn lên thời gian đông máu toàn phần, thời gian prothrombin hay aPTT [4]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ cơ sở để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ gừng tác động lên tiểu cầu [4].
Nguy cơ tương tác nguy hiểm với thuốc chống đông
Mặc dù thử nghiệm ngắn ngày chưa thấy gừng làm đổi chỉ số INR khi dùng cùng warfarin, nguy cơ chảy máu trên thực tế lâm sàng khi phối hợp thảo dược với thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOAC/NOAC) đã được ghi nhận [1, 2].
Báo cáo ca bệnh năm 2019 mô tả một bệnh nhân điều trị huyết khối tĩnh mạch sâu đang dùng thuốc chống đông đường uống rivaroxaban gặp biến chứng ho ra máu dai dẳng do tiêu thụ lượng lớn gừng [6]. Sau 3 ngày ngừng dùng gừng, xét nghiệm chức năng tiểu cầu (PFT) kích thích bằng ADP vẫn cho thấy tình trạng giảm kết tập tiểu cầu rõ rệt [6].
Mức độ ức chế kết tập tiểu cầu do gừng trong ca bệnh này được đánh giá gần tương đương với hiệu quả của thuốc kháng kết tập tiểu cầu clopidogrel [6]. Sau đó, bệnh nhân phải giảm liều rivaroxaban để phòng ngừa biến cố xuất huyết tái phát và được chỉ định cắt giảm lượng gừng tiêu thụ [6]. Điều này chứng minh việc dùng gừng kéo dài với lượng nhiều có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát ở người đang uống thuốc chống đông [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và không có khả năng tương tác với thuốc tây y. Khảo sát y khoa cho thấy có khoảng 40% đến 50% bệnh nhân ung thư điều trị hóa chất tự ý dùng thêm các liệu pháp bổ trợ từ thảo dược nhưng không thông báo cho bác sĩ điều trị [4].
Hiểu lầm thứ hai là xem gừng như giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc chống huyết khối chỉ định bởi bác sĩ tim mạch. Hoạt tính của gừng trong dịch chiết thí nghiệm không đồng nghĩa với việc ăn gừng sẽ tạo ra nồng độ hoạt chất ổn định trong huyết tương để kiểm soát bệnh [1, 7].
Việc tự ý uống nước ép gừng đậm đặc nhằm mục đích "lọc máu" hoặc "ngừa tai biến" có thể đẩy cơ thể vào tình trạng rối loạn cầm máu tiềm ẩn mà các xét nghiệm định kỳ thông thường khó phát hiện kịp thời [1, 2].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng gừng liều cao?
Những đối tượng đang đối mặt với các vấn đề về đông cầm máu cần hết sức lưu ý trước khi bổ sung gừng dạng chiết xuất cô đặc [4]:
- Bệnh nhân giảm tiểu cầu, rối loạn chức năng tiểu cầu hoặc có bệnh lý đông máu mắc phải [4].
- Người đang trải qua phác đồ hóa trị ung thư dùng gừng để chống nôn, do nhóm này thường có nguy cơ xuất huyết cao [4].
- Bệnh nhân đang duy trì thuốc chống đông máu đường uống như rivaroxaban, dabigatran hoặc thuốc kháng vitamin K [1, 2].
- Người chuẩn bị trải qua phẫu thuật hoặc thủ thuật can thiệp ngoại khoa xâm lấn.
Khi có các biểu hiện chảy máu bất thường như bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng khó cầm, phân đen hoặc ho ra máu khi đang dùng thảo dược, người bệnh cần tới cơ sở y tế kiểm tra chức năng tiểu cầu ngay lập tức [6].
Hướng dẫn dùng gừng an toàn trong sinh hoạt
Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng gừng tươi như một loại gia vị nấu nướng hằng ngày hoàn toàn an toàn và mang lại hương vị thơm ngon cho món ăn. Liều lượng gia vị thông thường trong chế biến thực phẩm thấp hơn nhiều so với nồng độ chiết xuất thí nghiệm [2].
Nếu muốn dùng gừng hỗ trợ tiêu hóa hoặc giữ ấm, người trưởng thành khỏe mạnh có thể dùng vài lát gừng tươi hãm trà ấm trong ngày. Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận liều bổ sung 1 g bột gừng mỗi ngày có thể mang lại tương tác sinh học khi kết hợp điều trị huyết áp [5]. Tuyệt đối không tự ý lạm dụng viên uống tinh chất gừng liều cao liên tục nhiều tuần.
Người có bệnh lý nền tim mạch, huyết khối tĩnh mạch hoặc đang uống bất kỳ loại thuốc chống đông nào phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ lượng thảo dược mình đang sử dụng [1, 2]. Bác sĩ sẽ cân nhắc điều chỉnh liều thuốc hoặc theo dõi xét nghiệm chuyên biệt để đảm bảo an toàn [6].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe
Gừng là gia vị truyền thống quý giá với nhiều đặc tính sinh học tiềm năng hỗ trợ tuần hoàn máu [3]. Tuy nhiên, hoạt tính kháng tiểu cầu của gừng là con dao hai lưỡi đối với những người có nguy cơ xuất huyết [4].
Người bệnh không nên tự ý dùng gừng liều cao để thay thế thuốc điều trị, đồng thời cần chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế để tránh các tương tác thuốc nguy hiểm.
