Nhiều người có thói quen hễ thấy mệt mỏi, chớm cảm cúm hay muốn nâng cao đề kháng là lập tức tìm mua các viên uống bổ sung kẽm. Việc tự ý sử dụng vi chất liều cao kéo dài đang ngày càng trở nên phổ biến trong đời sống hàng ngày [1]. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc nạp thừa nguyên tố này lại là nguyên nhân âm thầm dẫn đến những rối loạn huyết học nghiêm trọng.
Bổ sung thừa kẽm kéo dài sẽ ức chế quá trình hấp thu vi chất đồng tại đường tiêu hóa, gây ra tình trạng thiếu đồng thứ phát [1, 2]. Hệ quả trực tiếp của việc thiếu hụt đồng do dư thừa kẽm là thiếu máu nặng, giảm bạch cầu hạt và suy giảm chức năng miễn dịch của cơ thể [1, 3].
Cơ chế cạnh tranh âm thầm giữa kẽm và đồng tại ruột non
Cả kẽm và đồng đều là những nguyên tố vi lượng thiết yếu đóng vai trò co-factor enzyme trong các con đường điều hòa của cơ thể [2]. Đồng tham gia vào quá trình oxy hóa tế bào, liên kết chéo collagen, chuyển hóa lipid, hình thành bao myelin và quá trình tạo hồng cầu [2]. Trong khi đó, kẽm đóng vai trò sống còn trong hệ thống miễn dịch thông qua quá trình phân chia tế bào cũng như tổng hợp DNA và RNA [2].
Ở đoạn đầu ruột non, kẽm và đồng cạnh tranh trực tiếp với nhau để được hấp thu [2, 7]. Khi nồng độ kẽm trong lòng ruột tăng vọt do bổ sung liều cao, kẽm sẽ kích thích các tế bào biểu mô ruột sản xuất ra một loại protein có tên là metallothionein [1, 6, 8]. Metallothionein có đặc tính liên kết ưu tiên và rất chặt chẽ với nguyên tố đồng [1, 8].
Do bị metallothionein gắn giữ, đồng không thể vượt qua màng đáy bên của tế bào ruột để đi vào hệ tuần hoàn [3]. Lượng đồng này bị chặn lại, không được tái hấp thu và cuối cùng bị đào thải ra ngoài theo phân [2, 6, 8]. Tình trạng này kéo dài dẫn đến mất cân bằng đồng âm tính, làm cạn kiệt lượng đồng dự trữ trong cơ thể và gây ra hội chứng giảm đồng máu [1, 6]. Đa phần các độc tính nguy hiểm của việc thừa kẽm thực chất bắt nguồn từ hậu quả gián tiếp của thiếu hụt đồng [2, 8].
Vì sao thiếu đồng do thừa kẽm gây thiếu máu và tụt bạch cầu?
Khi cơ thể thiếu đồng thứ phát do thừa kẽm, các cơ quan tạo máu sẽ bị tổn thương trực tiếp và toàn diện [1, 7]. Đồng là thành phần cốt lõi của men ceruloplasmin, một enzyme cần thiết cho sự chuyển hóa sắt và quá trình sản sinh hồng cầu [2, 8]. Khi thiếu hụt vi chất này, xét nghiệm huyết thanh thường ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt của cả nồng độ đồng lẫn nồng độ ceruloplasmin trong khi nồng độ kẽm tăng cao [3].
Tình trạng thiếu đồng gây tổn hại cấu trúc tế bào tủy xương, biểu hiện qua sự không bào hóa bào tương (cytoplasmic vacuolization) ở các tế bào tiền thân dòng tủy lẫn dòng hồng cầu [7, 8]. Tủy xương xuất hiện các nguyên hồng cầu vòng sắt (ringed sideroblasts) cùng tình trạng rối loạn sinh tủy rõ rệt [3].
Hậu quả là quá trình tạo máu bị đình trệ, dẫn đến sự thiếu hụt song song cả dòng tế bào bạch cầu lẫn hồng cầu [2]. Bệnh nhân không chỉ rơi vào tình trạng thiếu máu nghiêm trọng mà còn bị giảm số lượng bạch cầu trung tính, làm tê liệt hàng rào phòng thủ của hệ miễn dịch [1, 3]. Nhiều người lầm tưởng bổ sung kẽm để chống nhiễm trùng, nhưng dùng quá liều lại khiến bạch cầu bảo vệ cơ thể bị sụt giảm nặng nề [3, 5].
Bằng chứng từ các nghiên cứu và ca lâm sàng thực tế
Một tổng quan tài liệu khoa học công bố năm 1990 đã xem xét các biểu hiện độc tính ở nhiều mức độ tiêu thụ kẽm khác nhau [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở liều cực cao, kẽm gây ra các triệu chứng độc tính rõ rệt như buồn nôn, nôn, đau thượng vị, lơ mơ và mệt mỏi [4]. Đáng chú ý, ở liều dùng từ 100 đến 300 mg kẽm mỗi ngày—cao hơn nhiều so với nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hàng ngày là 15 mg/ngày—đã ghi nhận bằng chứng về thiếu đồng thứ phát kèm theo thiếu máu, giảm bạch cầu hạt và suy giảm chức năng miễn dịch [4]. Thậm chí mức bổ sung thấp hơn nhưng gần với RDA cũng bị cảnh báo có thể cản trở sử dụng đồng, sắt và ảnh hưởng xấu đến HDL cholesterol [4].
Một báo cáo năm 1992 mô tả trường hợp người đàn ông 30 tuổi bị liệt tứ chi được cho uống kẽm để hỗ trợ làm lành và phòng ngừa loét tì đè [5]. Bệnh nhân này sau đó xuất hiện độc tính kẽm với các biểu hiện thiếu máu, giảm bạch cầu và hình ảnh không bào hóa bào tương ở các tế bào tiền thân tạo máu trong tủy xương [5].
Vào năm 2020, một nghiên cứu ca bệnh ghi nhận tình trạng mất bạch cầu hạt nghiêm trọng ở một bệnh nhân nam 69 tuổi nhập viện vì mệt mỏi, khó thở khi gắng sức và đau ngực [6]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy hematocrit chỉ còn 22%, thể tích trung bình hồng cầu (MCV) là 97 fL, tổng lượng bạch cầu là 1.000/microL và số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối (ANC) ban đầu là 200/microL [6]. Dù được truyền 2 đơn vị khối hồng cầu, chỉ số ANC của bệnh nhân vẫn tiếp tục giảm sâu về mức 0/microL trong khi tiểu cầu giữ ở mức 185.000/microL [6]. Sinh thiết tủy xương cho thấy tăng sinh dòng hồng cầu dị hình lệch trái, tăng sinh dòng tủy lệch trái có ngừng biệt hóa và tế bào megakaryocyte bất thường, tình trạng này ban đầu dễ bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng loạn sinh tủy [6].
Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu khác công bố trường hợp giảm đồng máu dẫn đến suy giảm đồng thời dòng tế bào bạch cầu và hồng cầu ở bệnh nhân phẫu thuật bắc cầu dạ dày kèm dùng quá mức kẽm [2]. Tác giả nhấn mạnh việc thừa kẽm làm tăng thải trừ đồng qua phân, làm trầm trọng thêm hội chứng kém hấp thu [2].
Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 báo cáo ca bệnh nam giới 68 tuổi bị thiếu đồng nghiêm trọng bắt nguồn từ việc vừa uống thực phẩm bổ sung kẽm vừa dùng kem dán hàm giả chứa kẽm [1, 4]. Bệnh cảnh này dẫn tới suy giảm toàn thể tế bào máu không rõ nguyên nhân, kèm theo các tổn thương thần kinh như bệnh lý tủy mất điều hòa và liệt cứng [1, 4].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các nguồn phơi nhiễm kẽm tiềm ẩn
Kẽm là một vi chất dinh dưỡng bắt buộc phải có cho sức khỏe con người, nhưng nhu cầu hàng ngày vốn không cao [3]. Khuyến nghị lượng nhập hàng ngày chỉ ở mức 11 mg/ngày đối với nam giới và 8 mg/ngày đối với phụ nữ [3].
Các báo cáo khoa học khẳng định độc tính của kẽm và tình trạng thiếu máu thứ phát thường đến từ các dạng phơi nhiễm kéo dài nhiều tháng hoặc dùng liều điều trị bệnh lý [3]. Nguồn quá liều phổ biến bao gồm lạm dụng thực phẩm chức năng trong thời gian dài, sử dụng phác đồ kẽm liều cao trong điều trị bệnh Wilson, nuốt đồng xu chứa 98% kẽm ở người rối loạn tâm thần, hoặc dùng kem dán hàm giả có chứa nồng độ kẽm dao động từ 17.000 đến 34.000 mcg/g [1, 8]. Đáng lưu ý, hiệu ứng ức chế đồng của kẽm đường uống mạnh nhất khi uống thuốc ở trạng thái không có thức ăn [7].
Dù các nghiên cứu cơ chế và báo cáo ca bệnh đã làm sáng tỏ đường đi của bệnh lý, hạn chế là phần lớn y văn về độc tính huyết học do kẽm hiện diện dưới dạng báo cáo loạt ca hoặc hồi cứu [1, 8]. Các biểu hiện này thường bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm trên lâm sàng với các bệnh lý tủy xương ác tính [1, 5].
Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung kẽm
Một quan niệm sai lầm rất lớn hiện nay là cho rằng "kẽm càng nhiều thì hệ miễn dịch càng khỏe" và vi chất dinh dưỡng thì vô hại [3, 5]. Xu hướng này tăng vọt kể từ sau đại dịch COVID-19 do tâm lý người dân muốn phòng ngừa virus [1, 4]. Điển hình tại Li-băng, tỷ lệ người trưởng thành dùng viên bổ sung kẽm đã tăng mạnh từ 18,8% trước đại dịch lên 29,3% trong giai đoạn dịch bùng phát [1].
Nhiều người lầm tưởng các triệu chứng như rụng tóc, mất sắc tố da, mệt mỏi, khó thở khi gắng sức là do thiếu chất thông thường [1, 4, 5]. Họ tiếp tục nạp thêm các viên uống đa vi chất có kẽm mà không biết rằng chính lượng kẽm dư thừa đang khóa chặt đồng, gây tổn hại thần kinh và ức chế các tế bào miễn dịch tự nhiên [1, 3].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc lạm dụng kẽm tiềm ẩn nguy cơ cao gây mất cân bằng khoáng chất ở một số nhóm đối tượng dễ bị tổn thương [1]. Trẻ sơ sinh, phụ nữ đang mang thai và cho con bú, người cao tuổi trên 75 tuổi cần tuyệt đối cẩn trọng với các chế phẩm kẽm liều cao [1].
Những người đang sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI), người có chế độ ăn thuần chay, bệnh nhân từng phẫu thuật tiêu hóa như bắc cầu dạ dày hay người mắc hội chứng kém hấp thu là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị suy kiệt nồng độ đồng nếu dùng thừa kẽm [1, 2]. Ngoài ra, những người cao tuổi sử dụng hàm giả có dán kem dán chứa kẽm hàng ngày cũng cần được kiểm soát chặt chẽ tổng lượng phơi nhiễm [1, 8].
Áp dụng an toàn để không bị thiếu hụt vi chất
Để đảm bảo an toàn cho quá trình tạo máu và chức năng miễn dịch, người dân không nên tự ý mua và sử dụng các sản phẩm bổ sung kẽm liều cao trong thời gian nhiều tháng [3]. Nhu cầu hàng ngày nên được ưu tiên đáp ứng thông qua chế độ ăn uống thông thường với các thực phẩm tự nhiên [2, 8].
Trong trường hợp được chỉ định dùng chế phẩm chứa kẽm, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt mức liều được hướng dẫn, tránh uống liều vượt xa khuyến nghị từ 100 đến 300 mg mỗi ngày [4]. Tuyệt đối không tự ý kết hợp cùng lúc nhiều loại viên uống chứa kẽm hoặc vừa uống vi chất vừa lạm dụng kem dán hàm giả [1, 8]. Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, khó thở, nhiễm trùng tái phát không rõ nguyên nhân trong lúc đang dùng vi chất, cần đi khám chuyên khoa huyết học để làm xét nghiệm công thức máu, định lượng kẽm và đồng máu [1, 8].
Bổ sung kẽm đúng mực mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho sức khỏe miễn dịch và phân chia tế bào [2]. Ngược lại, lạm dụng vi chất này liều cao kéo dài sẽ dẫn tới thiếu hụt đồng trầm trọng, đe dọa trực tiếp dòng tế bào máu và chức năng tủy xương [1, 8]. Hãy duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ đợt bổ sung vi chất dài ngày nào.
