Tình trạng khó ngủ, mất ngủ kéo dài khiến không ít người tìm đến các sản phẩm thảo dược tự nhiên vì tin rằng chúng an toàn và không gây hại cho cơ thể. Trong số đó, viên bổ sung chiết xuất từ rễ cây nữ lang (Valerian) là một trong những lựa chọn phổ biến hàng đầu trên thị trường hiện nay. Tuy nhiên, với những người đang có bệnh lý về gan, việc tự ý sử dụng loại thảo dược an thần này liệu có thực sự vô hại như lời quảng cáo?
Câu trả lời ngắn gọn là người có bệnh gan tuyệt đối không nên tự ý dùng viên bổ sung rễ nữ lang khi chưa có sự tư vấn và đồng thuận từ bác sĩ chuyên khoa. Dù rễ nữ lang được xếp vào nhóm thảo dược hỗ trợ giấc ngủ tương đối phổ biến, các dữ liệu lâm sàng và ghi nhận y học cho thấy chế phẩm này tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan ở mức độ nhất định, đặc biệt là khi dùng dài ngày hoặc phối hợp cùng các sản phẩm thảo dược khác.
Rễ nữ lang hỗ trợ giấc ngủ nhưng ảnh hưởng gan thế nào?
Cây nữ lang, tên khoa học là Valeriana officinalis, từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền như một phương thuốc tự nhiên giúp an thần và cải thiện chất lượng giấc ngủ [1]. Nhờ các hợp chất sinh học có trong rễ cây, dược liệu này giúp giảm cảm giác căng thẳng thần kinh và hỗ trợ rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ [1]. Tuy nhiên, nhiều người thường ngộ nhận rằng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không gây gánh nặng cho các cơ quan nội tạng.
Về mặt sinh học, gan là cơ quan giữ vai trò then chốt trong việc chuyển hóa toàn bộ các hoạt chất, chất bổ sung và thuốc được đưa vào cơ thể. Dù các thành phần đặc trưng có trong dịch chiết nữ lang, chẳng hạn như acid valerenic, chưa được xác định là chất trực tiếp gây độc tế bào gan, việc đưa một lượng lớn chiết xuất cô đặc vào cơ thể vẫn đòi hỏi gan phải tăng cường làm việc để thanh thải [2]. Khi nền gan vốn đã suy yếu do viêm gan siêu vi, gan nhiễm mỡ hay xơ gan, bất kỳ gánh nặng chuyển hóa bổ sung nào cũng có thể trở thành yếu tố kích hoạt tổn thương tế bào gan.
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chỉ ra rằng chiết xuất thảo dược có thể phản ứng với các loại thuốc điều trị bệnh lý khác mà người bệnh đang sử dụng đồng thời [1]. Tác động tương tác này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc gia tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người sử dụng [1].
Độc tính tế bào và stress oxy hóa: Nghiên cứu trong ống nghiệm
Để đánh giá tính an toàn ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành khảo sát độc tính tế bào và tình trạng stress oxy hóa của dịch chiết methanol từ rễ cây nữ lang trên các dòng tế bào người [1]. Nghiên cứu này được thực hiện cụ thể trên tế bào ung thư biểu mô tế bào gan ở người (HepG2) và tế bào ung thư biểu mô tuyến đại trực tràng ở người (Caco2) [1].
Trong thử nghiệm này, mức độ gây độc tế bào được đo lường thông qua xét nghiệm MTT, trong khi tổng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) được phân tích bằng kỹ thuật dòng chảy tế bào [1]. Kết quả cho thấy nồng độ ức chế 50% (IC50) của dịch chiết rễ nữ lang trên dòng tế bào gan HepG2 là 936,6 microgam/mL và trên dòng tế bào đại trực tràng Caco2 là 1097,5 microgam/mL [1]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy rằng chiết xuất rễ nữ lang không gây ra tình trạng stress oxy hóa trên cả hai dòng tế bào thử nghiệm này [1].
Từ kết quả thực nghiệm, các tác giả kết luận rằng dịch chiết rễ nữ lang có thể an toàn ở các nồng độ dung nạp được khuyến cáo nhờ không kích hoạt phản ứng stress oxy hóa [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc sử dụng rễ nữ lang như một phương pháp thay thế trong hỗ trợ điều trị có thể không mang lại hiệu quả rõ rệt mà ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng nếu lạm dụng hoặc dùng sai cách [1].
Nguy cơ tổn thương gan qua các nghiên cứu giám sát lâm sàng
Bên cạnh các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, những ghi nhận thực tế từ các cơ sở y tế cho thấy nguy cơ tổn thương gan do rễ nữ lang là vấn đề có thật. Nghiên cứu giám sát bệnh chứng tại Berlin (Đức) công bố năm 2016 đã ghi nhận và phân tích các trường hợp tổn thương gan do thảo dược, trong đó rễ cây nữ lang được đưa vào diện theo dõi chặt chẽ [2].
Trong chuỗi ca bệnh được đánh giá, toàn bộ 5 trường hợp tổn thương gan có liên quan đến cây nữ lang đều thể hiện mối quan hệ nhân quả ở mức độ "có thể xảy ra" [2]. Các triệu chứng lâm sàng ở những bệnh nhân này thường ở mức độ nhẹ, dạng tổn thương gan khá đa dạng và mức độ biến đổi enzym gan chỉ ở mức trung bình [2]. Dù không có hoạt chất riêng lẻ nào trong dịch chiết (như acid valerenic) được biết là chất gây độc gan cụ thể, tổn thương thực tế vẫn được ghi nhận trên lâm sàng [2].
Đáng chú ý, trong một nghiên cứu bệnh chứng được công bố trước đó của nhóm tác giả này, cây nữ lang cho thấy có sự gia tăng nguy cơ tổn thương gan với tỷ suất chênh (odds ratio - OR) là 5,3 (khoảng tin cậy 95% dao động từ 0,98 đến 27,3) [2]. Mặc dù chỉ số này suýt soát mức có ý nghĩa thống kê, kết quả trên vẫn là một tín hiệu cảnh báo quan trọng đối với các bác sĩ lâm sàng về nguy cơ tiềm ẩn của dược liệu này đối với chức năng gan [2].
Tổn thương gan cấp do phối hợp thảo dược ngủ và thải độc
Nguy cơ tổn thương gan càng trở nên đáng lo ngại hơn khi người tiêu dùng tự ý kết hợp nhiều loại chế phẩm thảo dược mà không nắm rõ thành phần. Một báo cáo lâm sàng vào năm 2021 đã ghi nhận trường hợp tổn thương gan cấp tính nguy kịch ở một nữ bệnh nhân 53 tuổi sau khi người này dùng liên tục các sản phẩm thảo dược trong suốt một tháng [3].
Bệnh nhân nhập viện cấp cứu với bệnh sử 3 ngày bị vàng da rõ rệt và vòng bụng to dần [3]. Qua khai thác tiền sử, người phụ nữ này đã uống kết hợp một sản phẩm hỗn hợp mang nhãn "thải độc và tái tạo gan" cùng một sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ hàng đêm [3]. Sản phẩm thải độc gan chứa nhiều thành phần thảo dược đậm đặc như rễ hoàng cầm và rễ nghệ, trong khi sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ chứa nhiều dược chất, bao gồm cả chiết xuất rễ nữ lang [3].
Tại khoa cấp cứu, các kết quả xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị tăng bilirubin máu rõ rệt cùng với sự gia tăng các men gan, thể hiện tình trạng vàng da ứ mật [3]. Hình ảnh siêu âm và cộng hưởng từ ổ bụng ghi nhận gan to và thoái hóa mỡ nhưng không có hiện tượng giãn đường mật [3]. Kết quả sinh thiết gan sau đó xác nhận bệnh nhân bị tổn thương gan do thuốc (DILI) [3]. Rất may mắn, chức năng gan của người bệnh đã cải thiện dần sau khi ngừng toàn bộ các sản phẩm thảo dược nói trên và được điều trị giảm liều từng bước bằng liệu pháp corticosteroid [3]. Trường hợp này gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc tự ý phối hợp các thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc.
Liều dùng cấp tính và những khoảng trống về an toàn dài hạn
Vấn đề độc tính gan của rễ nữ lang cũng từng được theo dõi trong các trường hợp dùng quá liều cấp tính. Một báo cáo y khoa thực hiện trên 23 bệnh nhân điều trị từ năm 1988 đến 1991 do ngộ độc một loại thuốc an thần không kê đơn có chứa 75 mg cao khô nữ lang kết hợp cùng hyoscine hydrobromide và cyproheptadine hydrochloride [4].
Ở những bệnh nhân này, liều lượng chiết xuất nữ lang đưa vào cơ thể trung bình là 2,5 g, với phạm vi dao động rộng từ 0,5 g đến 12 g trong một lần uống [4]. Biểu hiện lâm sàng chủ yếu là ức chế hệ thần kinh trung ương và hội chứng ngộ độc kháng cholinergic do các thành phần phối hợp gây ra [4]. Tuy nhiên, các bác sĩ không ghi nhận bằng chứng lâm sàng nào về viêm gan cấp tính ở cả 23 bệnh nhân sau khi dùng liều lượng kể trên [4].
Trong số đó, 12 bệnh nhân được làm xét nghiệm chức năng gan định kỳ sau khi uống thuốc khoảng 6 đến 12 giờ cũng không phát hiện bằng chứng tổn thương gan dưới lâm sàng [4]. Việc theo dõi qua điện thoại trên 10 bệnh nhân sau đó cũng giúp loại trừ tình trạng tổn thương gan khởi phát muộn [4]. Mặc dù vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng thử nghiệm này chưa thể loại trừ hoàn toàn rối loạn chức năng gan dưới lâm sàng trong giai đoạn cấp tính khởi phát từ 12 đến 24 giờ, hoặc tổn thương phát sinh sau khi xuất viện [4]. Do đó, nguy cơ độc tính trên gan ở những người dùng kéo dài hoặc dùng quá liều rễ nữ lang vẫn cần thêm những nghiên cứu quy mô lớn hơn với việc kiểm tra men gan định kỳ liên tục để có kết luận chắc chắn [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Rất nhiều bệnh nhân tự ý mua các viên nang rễ nữ lang về uống mỗi tối khi bị mất ngủ vì nghĩ rằng chúng an toàn hơn các loại thuốc ngủ tân dược. Thực tế, bất kỳ hoạt chất nào có tác dụng sinh học đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan, và nguy cơ gây hại luôn tiềm ẩn nếu dùng không đúng đối tượng hoặc sai liều lượng [1, 3].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là thói quen tự ý phối hợp nhiều chế phẩm cùng lúc, như vừa uống viên an thần nữ lang vừa uống thêm trà thảo mộc hay các loại viên "mát gan, giải độc" [3]. Nhiều người cho rằng các loại thảo dược bổ trợ sẽ giúp tăng cường chức năng cho nhau. Nhưng trên thực tế, sự phối hợp phức tạp giữa các thành phần thực vật có thể tạo ra tương tác chéo, làm tăng độc tính chuyển hóa và dẫn đến suy gan cấp [1, 2].
Ngoài ra, không ít người bệnh có thói quen giấu giếm, không thông báo cho bác sĩ về các thực phẩm bổ sung mình đang dùng [3]. Nhiều người đến khám bệnh gan hoặc chuẩn bị can thiệp y tế nhưng bỏ qua việc liệt kê các loại viên uống thảo dược vì cho rằng chúng chỉ là "thực phẩm chức năng vô hại". Điều này khiến việc chẩn đoán nguyên nhân tổn thương gan trở nên phức tạp và có thể làm chậm trễ quá trình điều trị giải độc kịp thời [3].
Ai nên tuyệt đối thận trọng với viên uống rễ nữ lang?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa là những người đã có tiền sử mắc các bệnh lý về gan như viêm gan mạn tính, xơ gan, gan nhiễm mỡ tiến triển hoặc men gan tăng cao kéo dài. Ở nhóm người này, dự trữ chức năng gan đã suy giảm đáng kể, khiến khả năng trung hòa và đào thải các hợp chất từ dịch chiết thảo dược bị hạn chế, làm tăng nguy cơ tổn thương gan do thuốc [2, 3].
Đối tượng thứ hai là những người đang phải sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cùng lúc [1]. Việc bổ sung thêm chiết xuất rễ nữ lang có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua gan, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính của các thuốc dùng kèm [1].
Người cao tuổi và những người có thể trạng suy nhược cũng cần hết sức lưu ý. Quá trình lão hóa tự nhiên khiến tốc độ thanh thải của gan và thận chậm lại, làm cho các hoạt chất thảo dược lưu lại trong cơ thể lâu hơn, dễ dẫn đến tình trạng tích tụ nồng độ và gây độc cho tế bào [1, 4]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú cũng không nên tự ý sử dụng chế phẩm này khi chưa có chỉ định chuyên khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu đang gặp phải tình trạng mất ngủ, người bệnh không nên vội vã tìm đến các viên uống thảo dược mà cần ưu tiên cải thiện lối sống và vệ sinh giấc ngủ. Việc duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định, tạo không gian phòng ngủ yên tĩnh, thoáng mát, hạn chế tiếp xúc với ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính trước khi ngủ và không dùng caffeine vào buổi chiều tối là những biện pháp an toàn và bền vững nhất.
Trong trường hợp mất ngủ nghiêm trọng và có nguyện vọng dùng các sản phẩm chứa rễ nữ lang, người tiêu dùng cần chủ động trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa [3]. Cần mang theo sản phẩm hoặc cung cấp đầy đủ thông tin về thành phần, hàm lượng chiết xuất để bác sĩ đánh giá tương tác với các loại thuốc đang dùng [1, 2].
Khi được sự đồng thuận của chuyên gia y tế, người dùng chỉ nên sử dụng sản phẩm từ những nhà sản xuất uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tuân thủ tuyệt đối liều lượng khuyến cáo. Tuyệt đối không tự ý tăng liều khi thấy chưa hiệu quả và không kéo dài thời gian sử dụng liên tục nhiều tháng mà không có sự kiểm tra chức năng gan định kỳ [2, 4]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như mệt mỏi quá mức, chán ăn, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu, đau tức hạ sườn phải hoặc vàng mắt, vàng da, người bệnh cần lập tức ngừng uống sản phẩm và đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra men gan và điều trị kịp thời [3].
Tóm lại, rễ cây nữ lang là một dược liệu tự nhiên có thể hỗ trợ an thần nhưng không hoàn toàn vô hại đối với lá gan của bạn [1, 3]. Người có bệnh nền về gan cần đặc biệt cảnh giác, tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm này theo cảm tính để tránh những biến chứng nguy hiểm [2, 3]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, tham vấn bác sĩ chuyên môn và xây dựng một lối sống khoa học để bảo vệ lá gan luôn khỏe mạnh.