Nhiều phụ nữ trẻ thường xuyên gặp phải tình trạng hoa mắt, xây xẩm khi thay đổi tư thế và thắc mắc liệu chế độ ăn giảm muối DASH có phù hợp với mình. Thực đơn DASH vốn được thiết kế để hỗ trợ kiểm soát huyết áp cao, nhưng việc áp dụng máy móc cho người có huyết áp thấp bẩm sinh là một sai lầm phổ biến.
Phụ nữ trẻ có huyết áp thấp bẩm sinh không nên áp dụng chế độ kiêng muối nghiêm ngặt theo DASH. Các dữ liệu khoa học cho thấy việc hạ thấp natri khẩu phần không mang lại lợi ích cho người huyết áp thấp, thậm chí làm giảm cung lượng tim và khiến các triệu chứng choáng váng, mệt mỏi xuất hiện nhiều hơn [1][2].
Chế độ ăn kiêng natri tác động thế nào đến huyết áp người trẻ?
Dữ liệu tổng hợp từ 13 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy việc hạn chế natri chỉ giúp hạ huyết áp tâm thu trung bình 3,6 mmHg [3]. Mức giảm này tăng dần theo tuổi tác và thể hiện rõ hơn ở những người vốn có huyết áp cao [3]. Với nhóm thanh niên có mức huyết áp chỉ tăng nhẹ, việc giảm muối đem lại rất ít hiệu quả lâm sàng [3].
Một nghiên cứu chéo mù đôi trên 40 người trẻ từ 18 đến 28 tuổi có huyết áp tăng nhẹ cho thấy chế độ hạn chế natri đơn thuần không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp so với dùng giả dược [1]. Khi phối hợp giảm natri với tăng cường kali (72 mmol/ngày), huyết áp tâm thu giảm 3,3 mmHg so với giai đoạn dùng viên natri (90 mmol/ngày) [1]. Bằng chứng này chứng minh chế độ ăn hạ natri vốn ít tác động trên người trẻ, nên việc kiêng khem đối với người đã có huyết áp thấp là không cần thiết [3][1].
Nguy cơ giảm cung lượng tim và phản ứng nội tiết
Việc phối hợp giảm natri cùng chế độ giàu kali trong nghiên cứu ở thanh niên đã đi kèm hiện tượng giảm chỉ số tim 0,4 lít/phút trên mỗi mét vuông diện tích cơ thể [1]. Cơ chế giảm áp lực dòng máu trong phác đồ này bắt nguồn trực tiếp từ việc làm suy giảm thể tích tuần hoàn và cung lượng tim [1].
Bên cạnh huyết động, đáp ứng nội tiết ở phụ nữ trẻ cũng bị tác động khi natri trong thức ăn thay đổi [4]. Một nghiên cứu trên 525 phụ nữ ghi nhận tỷ lệ aldosterone huyết tương trên renin thay đổi rõ rệt giữa chế độ ăn đủ natri (>200 mEq/ngày) và chế độ ăn hạn chế natri (10 mEq/ngày) [4]. Ngay cả ở nhóm nữ giới từ 18 đến 35 tuổi có huyết áp bình thường, cơ thể vẫn phải kích hoạt cơ chế bù trừ aldosterone để giữ nước và muối khi khẩu phần natri bị siết chặt [4].
Bằng chứng nghiên cứu trên động vật về thiếu hụt natri
Các nghiên cứu trên động vật đã làm rõ hơn nguy cơ của tình trạng thiếu muối kéo dài đối với hệ tuần hoàn [5][6][7]. Nghiên cứu trên chuột 4 tuần tuổi cho thấy việc cắt giảm natri (9 micromol/g thức ăn) kéo dài hơn 3 tuần đã khiến huyết áp tụt xuống mức rất thấp ở cả chuột bình thường lẫn chuột tăng huyết áp [5]. Thiếu natri kéo dài cũng ức chế đáp ứng co mạch qua thụ thể alpha 1 giao cảm [5].
Một nghiên cứu khác trên chuột trẻ tuổi phát hiện việc hạn chế natri làm giảm rõ rệt đáp ứng tăng áp đối với tyramine, tác động đến chức năng tiền synap tại đầu mút thần kinh giao cảm [6]. Ngoài ra, khẩu phần ít natri ở chuột non còn làm giảm trương lực giao cảm cần thiết để duy trì huyết áp [7]. Điều này cho thấy việc cắt giảm muối quá mức có thể làm suy yếu khả năng tự co thắt điều hòa của mạch máu [5][6][7].
Tụt huyết áp quá mức và các triệu chứng nguy hiểm
Huyết áp tụt xuống quá thấp gây ra nhiều tác động tiêu cực đến lưu lượng máu tưới cho các cơ quan quan trọng [2]. Tình trạng tụt huyết áp được ghi nhận đi kèm hàng loạt triệu chứng như chóng mặt, choáng váng, buồn nôn, chuột rút cơ, suy nhược, xanh xao và vã mồ hôi [2].
Một bài tổng quan y khoa năm 2022 cho thấy mức tiêu thụ muối vừa phải từ 3 đến 6 g/ngày là tối ưu cho sức khỏe tim mạch chung của cộng đồng so với các mức ăn quá nhiều hoặc kiêng khem quá khắt khe [2]. Việc hạ natri quá mức đối với người huyết áp thấp làm tăng nguy cơ thiếu máu cục bộ cơ tim và não do áp lực tưới máu không đủ [2].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn kiêng muối?
Phụ nữ trẻ có thể trạng huyết áp thấp bẩm sinh, người thường xuyên bị hoa mắt, xây xẩm khi đứng dậy đột ngột cần tránh xa các phác đồ kiêng muối nghiêm ngặt [1][2]. Cắt giảm natri sẽ làm nặng thêm hiện tượng giảm thể tích nội mạch, khiến người bệnh dễ ngất xỉu [2].
Mức độ nhạy cảm của huyết áp với lượng muối nạp vào có sự khác biệt rất lớn ở mỗi cá nhân và hiện chưa có công cụ lâm sàng thực tế nào để xác định chính xác [8]. Những người trẻ không mắc bệnh thận mạn tính hay tăng huyết áp không nên tự ý áp dụng chế độ ăn nhạt cực đoan khi chưa có chỉ định [8].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các tài liệu y khoa hiện có chủ yếu tiến hành trên người tăng huyết áp, người chạy thận nhân tạo hoặc trên mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên nữ giới trẻ có huyết áp thấp bẩm sinh [1][4][5][2]. Mức natri tối thiểu an toàn để không gây khởi phát tụt huyết áp tư thế ở người huyết áp thấp vẫn chưa được nghiên cứu cụ thể [8]. Các tác động của việc thiếu natri lên trương lực thần kinh giao cảm duy trì huyết áp cũng mới chỉ dừng lại ở kết quả trên loài gặm nhấm [6][7].
Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người huyết áp thấp
Người có huyết áp thấp bẩm sinh nên duy trì lượng muối tiêu thụ ở mức bình thường khoảng 3 đến 6 g/ngày, không nên tự ý ăn nhạt theo chế độ DASH [2]. Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ duy trì áp lực lòng mạch và ổn định cung lượng tim. Khi xuất hiện các dấu hiệu choáng váng hay mệt mỏi mạn tính, người bệnh nên đến gặp bác sĩ để được đánh giá toàn diện thay vì tự thay đổi chế độ dinh dưỡng.







