Nhiều phụ nữ chọn chế độ ăn giàu thực vật sau sinh để cải thiện huyết áp và sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, khẩu phần nhiều rau củ quả và ngũ cốc thường làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thiếu sắt trong thời kỳ tiết sữa.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá riêng chế độ ăn DASH trên phụ nữ nuôi con bú. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào nhu cầu sinh lý của người mẹ, các yếu tố ức chế hoặc thúc đẩy hấp thu sắt phi-heme từ thực vật, và các yếu tố nguy cơ gây thiếu máu sau sinh [1], [2].

Nhu cầu sắt thực tế ở phụ nữ nuôi con bú

Nhu cầu sắt trong giai đoạn cho con bú tăng thêm ở mức dưới 0,3 mg/ngày so với mức thông thường [2]. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức tăng 2,7 mg/ngày trong thai kỳ hoặc 5–6 mg/ngày ở 3 tháng cuối [2].

Dù nhu cầu bổ sung hàng ngày khi tiết sữa không quá cao, nguy cơ thiếu hụt vẫn hiện hữu nếu người mẹ đã cạn kiệt lượng sắt dự trữ từ trước [1], [3]. Nếu thiếu máu trong thai kỳ không được giải quyết, tình trạng này dễ kéo dài sang giai đoạn hậu sản [1].

Yếu tố cản trở và thúc đẩy hấp thu sắt thực vật

Sắt trong chế độ ăn gồm hai dạng là heme và non-heme. Sắt heme từ thịt được hấp thu khoảng 25% mà không phụ thuộc nhiều vào các thành phần khác trong bữa ăn [2]. Ngược lại, sắt non-heme từ nguồn thực vật chịu tác động mạnh từ các chất ức chế và hỗ trợ [2].

Khẩu phần chứa nhiều chất ức chế như phytate và polyphenol có thể làm lượng sắt hấp thu giảm xuống dưới 1 mg/ngày [2]. Đáng chú ý, các nghiên cứu bữa ăn đơn lẻ cho thấy polyphenol dạng tannin catechin hoặc axit tannic làm giảm hấp thu sắt, dù các nghiên cứu dài hạn chưa ghi nhận rõ sự thay đổi chỉ số sắt toàn thể do cơ thể có thể thích ứng dần [4].

Để cải thiện tỷ lệ này, axit ascorbic (vitamin C) và thịt là hai yếu tố thúc đẩy hấp thu non-heme hiệu quả nhất, có thể nâng mức sắt hấp thu lên khoảng 3 mg/ngày [2]. Tại các chế độ ăn châu Á nhiều thực vật, tỷ lệ hấp thu sắt tính toán chỉ dao động từ 3,7% đến 12,4% tùy thuộc vào mức dự trữ sắt sinh lý của từng cá nhân [5]. Tương tự, nghiên cứu trên trẻ nhỏ cho thấy bữa sáng giàu ngũ cốc thường có tỷ lệ hấp thu sắt thấp nhất (1,2–5,6%), trong khi bữa tối đạt mức cao hơn (4,2–16,4%) [6].

Nguy cơ thiếu máu sau sinh đến từ đâu?

Thiếu hụt sắt không chỉ phụ thuộc vào thức ăn sau sinh mà liên quan mật thiết đến quá trình mang thai và sinh nở [1], [3]. Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu theo dõi sản phụ đến 18 tháng sau sinh ghi nhận biến chứng khi sinh làm tăng nguy cơ thiếu máu sau sinh với tỷ số nguy cơ RR = 1,6 (khoảng tin cậy 95%: 1,13–2,22) [1].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc bổ sung sắt và folate trong thai kỳ có tác dụng bảo vệ rõ rệt, giúp giảm tỷ lệ mắc thiếu máu thiếu sắt sau sinh và rút ngắn thời gian phục hồi chỉ số hồng cầu [1]. Nghiên cứu tiền lâm sàng trên linh trưởng cũng xác nhận tình trạng sắt của con sơ sinh phản ánh lượng sắt dự trữ trước mang thai của mẹ, và việc chỉ can thiệp dinh dưỡng mức độ vừa phải khi đã mang thai là không đủ để bù đắp sự thiếu hụt [7].

Ai nên thận trọng với tình trạng thiếu sắt?

  • Phụ nữ từng bị thiếu máu hoặc thiếu sắt trong suốt thai kỳ mà chưa được bù đắp đầy đủ [1], [3].
  • Sản phụ gặp tai biến sản khoa, băng huyết sau sinh hoặc sinh mổ, vốn là những yếu tố làm tăng nguy cơ thiếu máu hậu sản [1], [3].
  • Người nuôi con bú có bệnh lý suy giảm miễn dịch hoặc nhiễm trùng mạn tính, với nguy cơ thiếu máu cao hơn ghi nhận ở người có lượng tế bào CD4 thấp [1].
  • Phụ nữ ăn chay hoàn toàn hoặc ăn chế độ giàu chất xơ, trà, cà phê mà không chú trọng kết hợp thực phẩm tăng hấp thu [4], [2].

Điều các nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp thực đơn DASH chuẩn hóa đối với nồng độ ferritin huyết thanh ở phụ nữ nuôi con bú. Mức độ thích ứng sinh lý đường ruột đối với các chất kháng dinh dưỡng như tannin qua thời gian dài vẫn chưa được làm rõ trên người [4]. Ngoài ra, dữ liệu chưa đưa ra con số gram cụ thể cho từng loại rau quả hay thời điểm cố định để tối ưu hấp thu sắt trong ngày cho mẹ sau sinh.