Người đang uống thuốc chống đông máu có nên ăn nhiều việt quất?

Việt quất xanh từ lâu đã được xem là một loại quả mọng giàu dưỡng chất, thường xuyên xuất hiện trong thực đơn giảm cân và các bữa ăn lành mạnh của nhiều gia đình. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch và phải sử dụng thuốc chống đông máu, việc thêm loại trái cây này vào khẩu phần ăn hàng ngày lại đặt ra nhiều băn khoăn. Không ít người lo ngại liệu các hoạt chất tự nhiên có trong quả mọng này có gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang sử dụng thuốc chống đông máu không nên ăn quá nhiều việt quất xanh trong một thời gian ngắn. Mặc dù đây là loại thực phẩm bổ dưỡng, nhưng việt quất chứa cả vitamin K và các hợp chất tự nhiên nhóm salicylate, hai thành phần có thể làm thay đổi nồng độ cũng như hiệu lực của thuốc chống đông. Sự thay đổi đột ngột lượng tiêu thụ các chất này có thể khiến bệnh nhân đối mặt với nguy cơ xuất huyết nguy hiểm hoặc làm giảm hiệu quả ngăn ngừa cục máu đông.

Cơ chế tác động kép giữa vitamin K và salicylate với quá trình đông máu

Để hiểu rõ tại sao việc ăn nhiều việt quất lại tiềm ẩn nguy cơ cho người dùng thuốc chống đông, chúng ta cần tìm hiểu cách thức hoạt động của hệ thống đông máu trong cơ thể. Thuốc chống đông phổ biến như warfarin phát huy tác dụng bằng cách cạnh tranh trực tiếp với vitamin K, từ đó làm giảm quá trình sản sinh các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K gồm yếu tố II, VII, IX và X ^[1]. Bình thường, vitamin K đi vào cơ thể qua hai con đường chính là nguồn thực phẩm ăn uống và chu trình tái tạo vitamin K nội sinh ^[2]. Dạng khử của vitamin K giữ vai trò thiết yếu để kích hoạt các yếu tố đông máu then chốt này nhằm bảo vệ cơ thể khỏi tình trạng chảy máu mất kiểm soát ^[2].

Khi một người dung nạp một lượng lớn thức ăn có chứa vitamin K, nguồn cung cấp này sẽ cạnh tranh và làm giảm tác dụng ức chế của thuốc chống đông, khiến máu dễ bị đông trở lại ^[3]. Ngược lại, nếu chế độ dinh dưỡng thiếu hụt hoặc thất thường, nguy cơ thuốc hoạt động quá mạnh cũng có thể xảy ra ^[3]. Điều này giải thích tại sao bệnh nhân dùng nhóm thuốc kháng vitamin K luôn phải duy trì lượng vitamin K nạp vào ở mức ổn định.

Bên cạnh vitamin K, nhóm quả mọng như việt quất còn chứa một lượng salicylate tự nhiên. Salicylate khi hấp thu vào cơ thể có đặc tính hoạt động tương tự một chất đối kháng vitamin K tự nhiên ^[4]. Chất này gây suy giảm nồng độ các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K trong huyết tương và ức chế phản ứng carboxyl hóa phụ thuộc vitamin K diễn ra tại gan ^[4].

Không những thế, quá trình hình thành cục máu đông luôn bắt đầu từ bước đầu tiên là kết tập tiểu cầu, từ đó kích hoạt một chuỗi phản ứng tiếp theo để tạo sợi huyết ^[2]. Sự suy giảm kết tập tiểu cầu có thể ức chế quá trình tổng hợp thromboxane, gây cản trở các cơ chế đông máu bình thường và làm kéo dài thời gian chảy máu của cơ thể ^[2]. Khi salicylate kết hợp với thuốc chống đông, cơ thể đồng thời chịu tác động cộng hưởng: vừa bị ức chế các yếu tố đông máu từ gan, vừa bị ảnh hưởng chức năng tiểu cầu, làm tăng vọt nguy cơ xuất huyết khó cầm ^[5].

Nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng từ tương tác của salicylate: Bằng chứng nghiên cứu

Mối nguy hiểm của việc kết hợp salicylate với thuốc chống đông đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm cũng như ghi nhận lâm sàng thực tế. Một nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành năm 1988 trên động vật đã làm sáng tỏ tương tác cộng hưởng nguy hiểm này ^[4]. Trong nghiên cứu, các nhà khoa học đã thử nghiệm khả năng chống huyết khối của salicylate trên chuột bị gây huyết khối tĩnh mạch thực nghiệm với liều lượng 175 mg/kg tiêm màng bụng hai lần mỗi ngày trong vòng 3 ngày ^[4]. Nhóm đối chứng được sử dụng thuốc warfarin liều thấp với các mức liều lần lượt là 0,2; 0,1 và 0,1 mg/kg tiêm tĩnh mạch trong 3 ngày ^[4].

Để kiểm tra nguy cơ tương tác thuốc, các nhà nghiên cứu đã kết hợp đồng thời salicylate và warfarin trên mô hình động vật ^[4]. Kết quả theo dõi bằng xét nghiệm Thrombotest cho thấy, việc dùng riêng lẻ từng chất giúp giảm đáng kể trọng lượng cục máu đông sau ứ trệ tĩnh mạch mà không làm thay đổi thời gian chảy máu hay tỷ lệ tử vong ^[4]. Tuy nhiên, khi phối hợp đồng thời cả salicylate và warfarin, thời gian xét nghiệm Thrombotest bị kéo dài rõ rệt mà không mang lại thêm lợi ích nào trong việc ngăn ngừa số lượng hay kích thước cục máu đông ^[4]. Đáng ngại hơn, sự kết hợp này dẫn tới xu hướng chảy máu nghiêm trọng, biểu hiện qua việc thời gian chảy máu kéo dài đáng kể và làm tăng tỷ lệ tử vong toàn bộ do xuất huyết nội ^[4].

Trên thực tế lâm sàng ở người, một báo cáo công bố năm 2009 đã mô tả một trường hợp xuất huyết sau phúc mạc đe dọa tính mạng do tương tác giữa warfarin và salicylate ^[5]. Bệnh nhân là một người đàn ông 53 tuổi nhập viện do các bệnh lý hô hấp mạn tính, viêm phổi kèm theo huyết khối tĩnh mạch sâu và thuyên tắc phổi cấp ^[5]. Sau giai đoạn đầu điều trị bằng heparin trọng lượng phân tử thấp và liều tải warfarin 5 mg trong 2 ngày, bệnh nhân được duy trì warfarin với liều 2 mg mỗi ngày ^[5]. Đến ngày điều trị thứ năm với warfarin, bệnh nhân không may bị ngã trong phòng tắm và va chạm nhẹ ở vùng mạn sườn phải ^[5].

Sau cú ngã, người bệnh đau nhiều, sưng nề vùng mạn sườn, xuất hiện khối u mềm và tê bì đùi phải, cùng với nồng độ hemoglobin giảm mạnh xuống 9,7 g/dl ^[5]. Chỉ số tỷ lệ chuẩn hóa quốc tế (INR) của bệnh nhân đã tăng vọt từ mức bình thường 2,46 lên tới 3,49 - 3,71 chỉ sau một ngày ^[5]. Khi khai thác bệnh sử chi tiết, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân đã tự ý bôi khoảng 20 g cao xoa bóp chứa 50% methyl salicylate lên bắp chân phải trong suốt 3 ngày liên tiếp ^[5]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính cho thấy một khối máu tụ lớn sau phúc mạc và máu tụ trong cơ chậu phải ^[5].

Để xử trí tình trạng nguy cấp này, warfarin lập tức bị dừng lại, bệnh nhân phải truyền huyết tương tươi đông lạnh, truyền khối hồng cầu, tiêm bổ sung vitamin K1 và đặt lưới lọc tĩnh mạch chủ dưới để ngăn huyết khối trôi đi ^[5]. Trường hợp này cho thấy việc sử dụng một lượng lớn methyl salicylate hấp thu qua cơ thể có thể làm tăng cường mạnh mẽ tác dụng chống đông của warfarin ^[5]. Tình trạng quá liều chống đông kết hợp với rối loạn chức năng tiểu cầu đã biến một chấn thương va chạm rất nhẹ thành một đợt xuất huyết nội tạng ồ ạt ^[5].

Tác động của vitamin K và các loại thảo mộc đối với chỉ số đông máu INR

Việc kiểm soát ổn định chỉ số đông máu INR là mục tiêu sống còn đối với người dùng thuốc chống đông kháng vitamin K. Một nghiên cứu công bố năm 2019 theo dõi các bệnh nhân tại phòng khám chống đông ở Jordan đã chỉ ra rằng, sự thay đổi lớn trong lượng vitamin K nạp vào cơ thể là một trong những nguyên nhân cổ điển gây mất kiểm soát chỉ số đông máu ^[3]. Việc đột ngột nạp quá mức vitamin K từ các chế độ ăn giảm cân dựa vào thực vật, các loại rau củ hay thực phẩm bổ sung đa vitamin thường làm giảm đáng kể đáp ứng chống đông của thuốc ^[3]. Ngược lại, việc ngưng sử dụng các chất bổ sung hoặc thay đổi chế độ ăn đột ngột không theo dõi cũng có thể dẫn đến tình trạng quá liều chống đông ^[3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận các loại thực phẩm bổ sung từ thảo dược chiếm tới 15,02% các trường hợp có chỉ số INR nằm ngoài ngưỡng mục tiêu điều trị, chủ yếu là làm chỉ số này tăng vọt ^[3]. Một số thảo dược thông dụng được người bệnh tự ý dùng điều trị bệnh tim mạch như táo gai (Hawthorn) đã làm tăng vọt chỉ số INR lên trên 8 ở 11 bệnh nhân và gây ra các biến cố xuất huyết nặng phải nhập viện ở 2 trường hợp ^[3]. Sử dụng nhân sâm cũng được ghi nhận làm tăng INR vượt mức 8 ở 2 bệnh nhân ^[3]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh các loại thảo mộc và quả như quả nam việt quất (Cranberry), tỏi, bạch quả hay bưởi đều được đánh giá là có mức độ tương tác nghiêm trọng với warfarin ^[3].

Những biến động này cực kỳ nguy hiểm bởi bệnh nhân dùng thuốc chống đông khi rơi vào tình trạng quá liều thường phải mất vài giờ đồng hồ mới có thể đảo ngược được tác dụng bằng cách bổ sung vitamin K ^[1]. Với các trường hợp xuất huyết nặng đe dọa tính mạng cấp tính như xuất huyết nội sọ, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo phải truyền ngay lập tức phức hợp prothrombin cô đặc (PCC) gồm các yếu tố II, VII, IX, X cùng protein C, S để cầm máu khẩn cấp ^[1].

Lợi ích dinh dưỡng và giới hạn của bằng chứng hiện nay

Không thể phủ nhận rằng quả việt quất chứa nhiều chất chống oxy hóa, chất xơ và các vi chất có lợi cho sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy mối liên hệ giữa các loại quả mọng và thuốc chống đông đòi hỏi người bệnh phải hết sức cảnh giác. Dù phần lớn các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu tập trung vào quả nam việt quất (Cranberry) hoặc các chế phẩm salicylate đậm đặc, nhưng việt quất xanh (Blueberry) cũng mang đặc tính sinh học tương đồng khi chứa cả vitamin K và gốc salicylate.

Hạn chế của các bằng chứng hiện nay là phần lớn dữ liệu nguy cơ nghiêm trọng đến từ các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật hoặc các báo cáo ca bệnh lâm sàng đơn lẻ khi bệnh nhân tiếp xúc với lượng lớn hoạt chất ^[5], ^[4]. Chưa có nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn theo dõi riêng biệt mức tiêu thụ việt quất ăn tươi hàng ngày trên bệnh nhân tim mạch. Mặc dù vậy, chính đặc tính chuyển hóa phức tạp và khoảng điều trị rất hẹp của thuốc chống đông là lý do các chuyên gia y tế luôn khuyến nghị nguyên tắc thận trọng tối đa đối với loại quả này.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa quả ở người uống thuốc chống đông

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng trái cây tươi tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể ăn bao nhiêu tùy thích. Thực tế, nhiều loại quả mọng chứa lượng salicylate tự nhiên và vi chất đủ để tương tác với thuốc điều trị nếu tiêu thụ số lượng lớn trong thời gian ngắn.

Hiểu lầm thứ hai là người bệnh nghĩ rằng phải kiêng tuyệt đối việt quất hoặc các loại quả chứa vitamin K. Việc kiêng khem quá mức một cách đột ngột cũng nguy hiểm không kém việc ăn quá nhiều, bởi nó làm thay đổi hoàn toàn nồng độ hấp thu vitamin K quen thuộc của cơ thể, khiến liều thuốc chống đông đang ổn định bị mất cân bằng và chuyển sang tình trạng quá liều ^[3].

Một sai lầm khác là tự ý sử dụng các loại nước ép cô đặc, sinh tố xay hoặc thực phẩm chức năng chiết xuất từ việt quất. Các dạng chế phẩm này thường chứa hàm lượng salicylate và các hợp chất chuyển hóa cao gấp nhiều lần so với quả tươi nguyên bản, khiến nguy cơ tương tác với thuốc bị đẩy lên rất cao ^[5], ^[3].

Nhóm người nên đặc biệt thận trọng và dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông kháng vitamin K (như warfarin) để điều trị rung nhĩ, huyết khối tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc mang van tim nhân tạo là nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng cao nhất khi ăn việt quất ^[5], ^[1]. Người cao tuổi, người có bệnh lý suy giảm chức năng gan thận hoặc tiền sử loét dạ dày tá tràng cũng đối mặt với nguy cơ xuất huyết cao hơn khi các yếu tố đông máu bị xáo trộn.

Bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu phát hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường trong quá trình dùng thuốc:

• Chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm.
• Xuất hiện nhiều vết bầm tím lớn không rõ nguyên nhân trên da hoặc các mảng xuất huyết dưới da lan rộng.
• Nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng, phân đen như bã cà phê hoặc lẫn máu tươi.
• Nôn ra máu hoặc chất dịch có màu nâu sẫm.
• Đau đầu dữ dội, chóng mặt bất thường, ngất xỉu hoặc cảm giác sưng đau vùng hông, mạn sườn sau những va chạm nhẹ ^[5].

Áp dụng thực tế: Cách ăn việt quất an toàn cho người bệnh

Để tận hưởng hương vị của việt quất mà không gây hại cho sức khỏe, người đang sử dụng thuốc chống đông cần ghi nhớ nguyên tắc vàng: điều độ và ổn định. Người bệnh không nên ăn một lượng lớn việt quất trong một bữa hoặc thay đổi đột ngột khẩu phần ăn hàng ngày ^[3].

Nếu muốn ăn, bệnh nhân chỉ nên dùng một lượng nhỏ quả tươi, rải đều và giữ mức độ tiêu thụ tương đối cố định qua các tuần thay vì ăn ngắt quãng lúc nhiều lúc ít. Tuyệt đối tránh xa các sản phẩm nước ép đóng chai cô đặc, sinh tố quả mọng đậm đặc hoặc viên uống bổ sung chiết xuất việt quất. Đồng thời, không tự ý dùng thêm các loại cao dán, dầu xoa bóp chứa methyl salicylate trên diện tích da rộng khi đang uống thuốc ^[5]. Quan trọng nhất, hãy luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về chế độ ăn uống của mình và tuân thủ lịch xét nghiệm kiểm tra chỉ số INR định kỳ để kịp thời điều chỉnh liều thuốc nếu cần thiết.

Việt quất là nguồn trái cây giàu dinh dưỡng nhưng tiềm ẩn rủi ro cho người đang uống thuốc chống đông do chứa cả vitamin K và salicylate. Người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn món ăn này ra khỏi thực đơn, nhưng tuyệt đối không được ăn quá nhiều hoặc tiêu thụ thất thường. Sự cân bằng trong dinh dưỡng kết hợp với việc tuân thủ chỉ định dùng thuốc và theo dõi định kỳ từ bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa giúp bạn vừa bảo vệ sức khỏe tim mạch vừa phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.