Cà rốt từ lâu đã được coi là thực phẩm vàng cho sức khỏe nhờ chứa nhiều dưỡng chất tốt cho thị lực và hệ miễn dịch. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ mang thai thường lo ngại việc ăn quá nhiều loại củ này sẽ dẫn tới nguy cơ tích tụ vitamin A liều cao và gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi. Sự e ngại này bắt nguồn từ những cảnh báo y tế về tác hại nghiêm trọng của việc dư thừa vitamin A dạng hoạt động trong thai kỳ.
Câu trả lời được khoa học khẳng định là ăn nhiều cà rốt thông thường không gây ngộ độc vitamin A hay quái thai cho thai nhi [1]. Cà rốt cung cấp tiền chất beta-carotene từ thực vật chứ không chứa vitamin A dạng tạo sẵn từ động vật hay dược phẩm [1], [2]. Cơ thể mẹ có khả năng tự kiểm soát tỷ lệ hấp thu và chuyển hóa chất này theo nhu cầu thực tế, loại trừ nguy cơ gây độc trực tiếp lên phôi thai [1], [3].
Sự khác biệt giữa tiền chất từ thực vật và vitamin A tạo sẵn
Để hiểu rõ vì sao cà rốt an toàn, cần phân biệt hai nguồn vitamin A chính nạp vào cơ thể hàng ngày. Nguồn thứ nhất là retinoid từ mô động vật, viên uống bổ sung retinol liều cao hoặc các loại thuốc dẫn xuất vitamin A dùng trị mụn [1], [4]. Nguồn thứ hai là tiền chất carotenoid, điển hình là hợp chất beta-carotene có rất nhiều trong thực vật màu cam, vàng và đỏ như cà rốt [1], [2].
Dẫn xuất vitamin A nhân tạo như isotretinoin (thuốc điều trị mụn trứng cá nang bọc) đã được chứng minh gây dị tật nặng nề ở sọ mặt, hệ thần kinh trung ương, tim mạch và tuyến ức trên khoảng 25% trẻ sơ sinh phơi nhiễm trong 3 tháng đầu thai kỳ [3], [4]. Ngược lại, thực phẩm giàu beta-carotene cung cấp lượng vitamin A cần thiết nhưng hoàn toàn không liên quan đến nguy cơ ngộ độc vitamin A hay quái thai ở người lẫn động vật thử nghiệm [1].
Cơ chế cơ thể tự điều tiết lượng beta-carotene
Đặc tính an toàn vượt trội của beta-carotene từ cà rốt bắt nguồn từ cơ chế rào cản sinh lý tại hệ tiêu hóa [3]. Khi mẹ bầu tiêu thụ beta-carotene tự nhiên, ruột non không hấp thu ồ ạt mà giới hạn mức độ thẩm thấu tùy theo trạng thái dinh dưỡng [3]. Lượng hấp thu được sẽ chỉ chuyển đổi thành retinol khi cơ thể có tín hiệu thiếu hụt [1], [3].
Khi lượng beta-carotene nạp vào vượt mức cần thiết, cơ thể mẹ sẽ lưu trữ tại các mô mỡ hoặc đào thải tự nhiên thay vì biến đổi hàng loạt thành dạng hoạt tính có hại [5]. Bằng chứng rõ ràng là mỡ của người mẹ có thể ngả vàng do tích trữ sắc tố beta-carotene, nhưng mỡ của trẻ sơ sinh lại màu trắng và trẻ không hề bị hội chứng vàng da carotene giống mẹ [5]. Thai nhi chỉ tiếp nhận một lượng rất hạn chế qua hàng rào nhau thai, do đó tránh được tình trạng quá tải retinoic acid [5].
Bằng chứng khoa học về tính an toàn của beta-carotene
Nghiên cứu khoa học từ lâu đã tiến hành so sánh tác động gây độc của hai nhóm chất này trên mô hình thí nghiệm sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 1997 tiến hành tiêm vitamin A và beta-carotene vào phôi gà ở các ngày ấp từ 2 đến 5 để xác định ngưỡng liều gây độc tối thiểu cho phôi thai [3].
Kết quả cho thấy vitamin A bắt đầu gây tác động xấu lên sự phát triển của phôi gà ở liều rất nhỏ, chỉ từ 0,3 micromol mỗi phôi, gây ra các dị tật nghiêm trọng ở đầu, chi và tim tương tự ghi nhận trên động vật có vú và con người [3]. Ngược lại, beta-carotene hoàn toàn không gây ra bất kỳ tác dụng dị tật hay làm chết phôi nào, ngay cả khi các nhà nghiên cứu tăng liều lên mức cao nhất là 100 micromol mỗi phôi [3]. Nghiên cứu này chứng minh sự khác biệt cực kỳ lớn về độc tính phôi thai giữa vitamin A hoạt tính và tiền chất beta-carotene [3].
Ở quy mô lớn trên người, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng dạng cụm công bố năm 2009 tại Nepal đã theo dõi 43.559 phụ nữ đã kết hôn, bao gồm 17.373 trường hợp mang thai và 15.987 ca sinh sống [6]. Phụ nữ được bổ sung hàng tuần liều tương đương retinol gồm 7.000 mcg vitamin A hoặc 42 mg all-trans-beta-carotene, hoặc giả dược [6]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong ở người mẹ (tỷ lệ nguy cơ RR = 0,60, khoảng tin cậy 95%: 0,37-0,97) mà không gây gia tăng nguy cơ thai chết lưu [6].
Nguy cơ dị tật chỉ xuất phát từ vitamin A liều cao dạng động vật
Mối lo ngại về dị tật bẩm sinh do vitamin A bắt đầu gia tăng từ các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận phụ nữ mang thai dùng vitamin A liều cao trong giai đoạn đầu thai kỳ có nguy cơ sinh con dị tật tăng gấp đôi [3], [4]. Các dữ liệu y khoa cảnh báo rằng lượng nạp tổng cộng vượt quá 8.000 IU hoặc 10.000 IU mỗi ngày trong ba tháng đầu thai kỳ đều tiềm ẩn rủi ro tác động xấu tới hệ thần kinh trung ương [1], [5], [7]. Nghiên cứu của Rothman và cộng sự cho thấy mức tiêu thụ vitamin A trên 15.000 IU (tương đương 4.500 microgam retinol equivalents) mỗi ngày ở phụ nữ mang thai có liên quan rõ rệt đến các bất thường phát triển [4].
Cơ chế gây dị tật của vitamin A dạng tạo sẵn là do nồng độ cao các chất chuyển hóa của retinoic acid (chẳng hạn 13-cis-retinoic acid hay trans-retinoic acid) can thiệp trực tiếp vào chức năng biểu hiện gen trong các giai đoạn biệt hóa phôi thai và hình thành cơ quan quan trọng [4], [8]. Vì lý do này, thai phụ được khuyến cáo không nên tùy tiện dùng viên uống bổ sung vitamin A liều cao trên 8.000 đến 10.000 IU nếu không có chỉ định y tế bắt buộc [1], [7].
Tầm quan trọng của việc duy trì đủ vitamin A trong thai kỳ
Dù thừa vitamin A dạng hoạt tính gây nguy hiểm, thiếu hụt vi chất này cũng đem lại hậu quả khôn lường cho sức khỏe mẹ và con [6], [4]. Vitamin A đóng vai trò thiết yếu đối với sự phân chia tế bào, hình thành phôi thai từ rất sớm và duy trì sự phát triển các mô của bào thai [6]. Tình trạng thiếu hụt vitamin A phổ biến tại ít nhất 75 quốc gia trên thế giới, dẫn tới suy giảm miễn dịch, quáng gà, khô mắt, giảm huyết sắc tố và thiếu máu ở người mẹ [6].
Một nghiên cứu so sánh năm 2019 tiến hành trên 16 bà mẹ thiếu vitamin A và 64 bà mẹ có đủ vitamin A cho thấy trẻ sơ sinh của nhóm mẹ thiếu hụt có nồng độ retinol trung bình thấp hơn rõ rệt và kích thước cả hai quả thận đều nhỏ hơn nhóm đủ chất [4]. Dữ liệu từ các mô hình động vật trước đó cũng chỉ ra tình trạng thiếu hụt nặng vi chất này trong thai kỳ liên quan đến việc phôi thai không phát triển thận, trong khi thiếu hụt nhẹ làm giảm trọng lượng thận và suy giảm số lượng nephron ở trẻ sơ sinh [4]. Do đó, việc thay thế nguồn retinol bằng tiền chất tự nhiên beta-carotene được xem là giải pháp an toàn và hiệu quả để đáp ứng nhu cầu phát triển mà không sợ ngộ độc [1], [3].
Hiểu lầm thường gặp và những đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn thật nhiều cà rốt làm da chuyển sang màu vàng thì thai nhi bên trong cũng bị nhiễm độc vitamin A. Thực tế, hiện tượng vàng da do carotene (carotenemia) là tình trạng lành tính, chỉ do sắc tố dư thừa lắng đọng dưới lớp biểu bì của mẹ và sẽ tự biến mất khi giảm bớt lượng ăn mà không ảnh hưởng tới cấu trúc phôi thai [5].
Dẫu vậy, khoa học hiện đại vẫn chỉ ra một số điểm cần lưu ý với các sản phẩm công nghệ mới. Một nghiên cứu năm 2020 trên phôi ếch (Xenopus laevis) phát hiện rằng beta-carotene thông thường ở nồng độ 150-3.000 ng/mL chỉ gây chậm phát triển, nhưng dạng bào chế beta-carotene kích thước nano ở nồng độ từ 0,75-30 ng/mL lại gây ra dị tật đặc hiệu ở vùng sọ mặt và mắt [2]. Điều này nhấn mạnh thai phụ chỉ nên bổ sung dưỡng chất qua thực phẩm tự nhiên thông thường, cần đặc biệt thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm dạng viên vi bao nano hoặc các loại thực phẩm chức năng tổng hợp tinh chế [2]. Mẹ bầu đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị da liễu chứa retinoid tuyệt đối phải tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm nào [1], [4].
Cách bổ sung cà rốt hợp lý trong thực đơn thai kỳ
Để tận dụng tối đa dưỡng chất mà không gặp các phiền toái tiêu hóa hay vàng da tạm thời, thai phụ nên áp dụng chế độ ăn uống cân bằng và đa dạng. Cà rốt nên được chế biến chín như nấu canh, xào hoặc hấp cùng một lượng nhỏ dầu thực vật lành mạnh, bởi beta-carotene là dưỡng chất tan trong chất béo, việc kết hợp cùng chất béo sẽ tối ưu hóa khả năng hấp thu của đường ruột [3], [8].
Mẹ bầu không cần kiêng cữ cà rốt nhưng cũng không nên ăn dồn dập mỗi ngày một lượng quá lớn. Việc luân phiên cà rốt với nhiều loại rau củ quả đa sắc màu khác như rau xanh đậm, bí đỏ, cà chua sẽ mang lại nguồn dinh dưỡng toàn diện cho thai nhi. Nếu thai phụ có ý định dùng thêm các viên uống vi chất dinh dưỡng đa thành phần chứa tiền chất vitamin A, hãy kiểm tra thành phần và trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ sản khoa [7].
Tóm lại, mẹ bầu hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức các món ăn từ cà rốt mà không phải lo lắng về nguy cơ gây ngộ độc vitamin A hay dị tật thai nhi [1], [3]. Hãy luôn duy trì thói quen ăn uống khoa học, ưu tiên thực phẩm tươi sống và tham khảo ý kiến nhân viên y tế đối với các loại dược phẩm bổ sung để có một thai kỳ khỏe mạnh và an toàn [1].
