Nhiều nhân viên văn phòng phải ngồi làm việc liên tục suốt 8 tiếng mỗi ngày và ít có thời gian tập thể dục. Để giảm cân nhanh mà không cần vận động, chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa tinh bột, tăng chất béo) thường được nhiều người lựa chọn.

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại, dân văn phòng ít vận động không nên duy trì chế độ ăn keto lâu dài. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ghi nhận lợi ích ngắn hạn về giảm cân và đường huyết, trong khi dữ liệu an toàn trên 2 năm ở người vẫn chưa được xác lập [1]. Đặc biệt, các mô hình nghiên cứu thực nghiệm cảnh báo rằng việc ăn keto trong trạng thái thiếu vận động có thể gây phản tác dụng cho hệ chuyển hóa [2], [3].

Nguy cơ tích mỡ và rối loạn chuyển hóa khi ngồi nhiều

Nhiều người tin rằng chỉ cần cắt giảm tinh bột là mỡ thừa sẽ tự tiêu biến dù không tập luyện. Tuy nhiên, một nghiên cứu trên chuột kéo dài 6 tuần cho thấy nhóm ăn keto nhưng không vận động bị tăng lượng mỡ trong cơ thể và tăng nồng độ leptin huyết tương so với nhóm ăn đối chứng [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự suy giảm biểu hiện mRNA của POMC – một thụ thể thần kinh kiểm soát cảm giác no [2].

Ngược lại, những cá thể ăn keto có vận động với bánh xe chạy lại không gặp tình trạng tăng tích mỡ nói trên [2]. Điều này chỉ ra rằng vận động thể chất là yếu tố bắt buộc để điều hòa chuyển hóa chất béo khi cơ thể dung nạp lượng lớn mỡ từ chế độ ăn keto [2].

Bằng chứng dài hạn về tim mạch và thận nói gì?

Ở người, chế độ ăn keto cho thấy hiệu quả giảm cân, cải thiện đường huyết và mỡ máu trong các can thiệp ngắn hạn [1], [4]. Dù vậy, một phân tích tổng hợp chỉ ra độ không đồng nhất giữa các thử nghiệm lên tới 98% và y văn hiện thiếu hoàn toàn các nghiên cứu theo dõi kéo dài trên 2 năm để đánh giá nguy cơ gây hại [1]. Về dài hạn, hiệu quả giảm cân và cải thiện chuyển hóa của chế độ ăn keto không còn duy trì rõ rệt [5].

Dữ liệu quan sát dịch tễ học dài hạn cảnh báo nhiều rủi ro tim mạch nghiêm trọng liên quan đến chế độ ăn rất ít carbohydrate. Một nghiên cứu thuần tập kéo dài hơn 20 năm phát hiện lượng tiêu thụ carbohydrate thấp liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc rung nhĩ [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ khác theo dõi trung bình 15,7 năm cho thấy chế độ ăn ít tinh bột nhưng nhiều đạm làm gia tăng đáng kể tỷ lệ bệnh tim thiếu máu cục bộ và đột quỵ do thiếu máu cục bộ [6].

Chế độ ăn keto truyền thống chứa nhiều chất béo bão hòa từ động vật, có thể làm tăng phản ứng viêm và nguy cơ xơ vữa động mạch do giảm tiêu thụ chất xơ, ngũ cốc nguyên hạt và rau củ [7], [6]. Đối với thận, chế độ ăn này làm tăng tải toan chuyển hóa, tăng tải hoạt động lọc của thận và làm tăng nguy cơ sỏi thận [7], [4].

Tác động của keto lên cơ bắp ở trạng thái tĩnh

Ít vận động kết hợp với chế độ ăn keto kéo dài còn đe dọa trực tiếp đến chất lượng cơ bắp. Một nghiên cứu kéo dài 8 tháng trên chuột ít vận động cho thấy việc duy trì keto làm tổn thương và suy giảm chất lượng ty thể trong cơ xương [3]. Các tác giả ghi nhận tổn thương này không xảy ra ở nhóm có tập luyện thể lực [3].

Dù một nghiên cứu trong 24 tuần trên chuột cho thấy keto kết hợp chất béo chuỗi trung bình (MCT) giúp giảm nồng độ triacylglycerol trong gan và không làm xấu đi các chỉ số an toàn trong máu, các tác giả vẫn khẳng định tính an toàn dài hạn của chế độ ăn này chưa được thiết lập trên người [8].

Những câu hỏi khoa học chưa có lời giải

Y văn hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào theo dõi người làm văn phòng ít vận động áp dụng keto liên tục từ 12 tháng trở lên. Mọi dữ liệu về tương tác giữa lối sống ngồi nhiều và cơ chế sinh ceton hiện chỉ dừng lại ở các mô hình động vật [2], [3].

Mức độ an toàn của việc áp dụng keto thực vật (plant-based keto) để giảm bớt rủi ro từ chất béo động vật cũng chưa có đủ nghiên cứu đối chứng dài hạn để đưa ra kết luận chắc chắn [7].

Ai cần đặc biệt thận trọng với chế độ ăn này?

Người mắc bệnh thận mạn tính được khuyến cáo nên tránh dùng keto làm lựa chọn ưu tiên vì nguy cơ toan chuyển hóa và sỏi thận [7].

Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc nguy cơ tim mạch cao cần tránh việc tự ý ăn keto kéo dài mà không có chỉ định y khoa [6], [5]. Tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn này trong các thử nghiệm kéo dài từ 12 tháng trở lên cũng rất thấp [7], [4].

Lời khuyên thực tế cho người làm văn phòng

Chế độ ăn keto chỉ nên xem là một công cụ can thiệp ngắn hạn dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không phải là giải pháp ăn uống trọn đời cho đại chúng [4].

Thay vì cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate và nạp quá nhiều chất béo bão hòa khi ngồi tĩnh tại, người làm việc văn phòng nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng với carbohydrate phức hợp và tăng cường vận động ngắt quãng trong ngày.

Dân văn phòng ít vận động không nên áp dụng chế độ ăn keto dài hạn. Lối sống tĩnh tại kết hợp nạp nhiều chất béo tiềm ẩn nguy cơ tích mỡ và tổn hại cơ tim, cơ bắp. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp dinh dưỡng ngặt nghèo nào.