Nhiều người có thói quen tự đun nước bồ hòn đậm đặc để bôi lên da nhằm diệt nấm, ngứa ngáy theo các bài thuốc truyền miệng. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài ngày áp dụng đã phải nhập viện vì da nổi mụn nước, rỉ dịch và bỏng rát dữ dội. Bồ hòn chứa hàm lượng saponin tự nhiên rất cao, có tính tẩy rửa mạnh; việc tự ý bôi dịch chiết tự chế không kiểm soát nồng độ có thể phá hủy hàng rào bảo vệ da và kích hoạt viêm da tiếp xúc nặng nề.
Để sử dụng an toàn và bảo vệ làn da, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế kích ứng của các chất ngoại lai từ thực vật, nhận biết giới hạn dung nạp của biểu bì và tuân thủ các nguyên tắc y khoa căn bản.
Cơ chế gây hại khi bôi dịch chiết thực vật lên da
Viêm da tiếp xúc là bệnh lý viêm da phổ biến xuất hiện khi bề mặt da tiếp xúc với các dị nguyên hoặc chất kích ứng từ môi trường bên ngoài [1]. Về mặt bệnh học, phản ứng này được chia thành hai nhóm chính: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [2]. Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi một chất bất kỳ làm gián đoạn trực tiếp hàng rào bảo vệ biểu bì của da [3]. Đây là phản ứng không qua trung gian miễn dịch dị ứng đặc hiệu mà kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh, khiến bất kỳ ai tiếp xúc với nồng độ chất kích ứng đủ mạnh đều có nguy cơ mắc phải [1], [3].
Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng quá mẫn muộn loại IV qua trung gian tế bào T sau khi cơ thể đã được mẫn cảm với một kháng nguyên cụ thể [1], [3]. Các thực vật trong tự nhiên và dẫn xuất của chúng hoàn toàn có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi trên da, bao gồm cả viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc dị ứng, mề đay tiếp xúc hay viêm da ánh sáng [4]. Khi dùng nước bồ hòn tự nấu bôi trực tiếp, hoạt chất saponin hoạt động tương tự xà phòng tẩy rửa cực mạnh. Nó hòa tan lớp lipid bảo vệ biểu bì, tạo điều kiện cho các phân tử lạ thâm nhập sâu vào cấu trúc da [3].
Bằng chứng nghiên cứu về viêm da tiếp xúc do kích ứng và dị ứng
Hiểu rõ bản chất viêm da do thực vật và hóa chất giúp người bệnh tránh dùng sai cách. Các nghiên cứu lâm sàng đã phân định rõ cơ chế tổn thương tế bào khi da tiếp xúc với các yếu tố bên ngoài.
Năm 2021, một nghiên cứu phân tích toàn diện hệ phiên mã trên tổn thương da của 47 bệnh nhân có kết quả thử nghiệm áp da (patch test) dương tính với các chất gây dị ứng tiếp xúc chuẩn và chất kích ứng không gây dị ứng [5]. Kết quả cho thấy hồ sơ biểu hiện gen phân tách rất rõ giữa hai nhóm [5]. Dù cả chất gây dị ứng và chất kích ứng đều kích hoạt các chu trình phân tử liên quan đến khoang biểu bì, chuyển hóa và tăng sinh tế bào, chỉ có các chất gây dị ứng mới kích hoạt mạnh mẽ miễn dịch thích ứng, đặc biệt là phản ứng tế bào T độc lực [5]. Mức độ nghiêm trọng của phản ứng lâm sàng cũng tương quan thuận với độ lớn của kích hoạt miễn dịch [5].
Nghiên cứu về viêm da tiếp xúc kích ứng công bố năm 2022 trên một bệnh nhân nữ 30 tuổi cho thấy, tổn thương da do hóa chất bôi ngoài biểu hiện bằng tình trạng ban đỏ đa dạng, vảy da, phù nề, mụn nước và trợt loét mà không cần có cơ chế dị ứng từ trước [6]. Tương tự, một báo cáo lâm sàng năm 2005 ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi tiếp xúc với dịch nhựa cây Agave americana; tổn thương không chỉ dừng ở phát ban mụn nước sần thông thường mà còn tiến triển thành các tổn thương xuất huyết dạng ban xuất huyết tại vùng da tiếp xúc [4].
Điều này khẳng định độc tố và chất tẩy rửa tự nhiên trong thực vật hoàn toàn đủ sức tàn phá cấu trúc da nếu không qua tinh chế và chuẩn hóa liều lượng. Hơn nữa, việc xác định hơn 3.000 dị nguyên ngoài môi trường có thể tấn công da cho thấy nguy cơ bùng phát viêm da dị ứng là rất lớn khi sử dụng sản phẩm tự chế [7].
Nguy cơ tiềm ẩn từ dịch chiết bồ hòn tự chế
Dịch chiết bồ hòn tự nấu tại nhà hoàn toàn không có nồng độ chuẩn hóa. Tùy thuộc vào số lượng quả, lượng nước và thời gian đun, hàm lượng saponin có thể dao động rất lớn, dễ dàng vượt ngưỡng chịu đựng của biểu bì. Khi bôi lên các vùng da vốn đang bị tổn thương hoặc có vết thương hở do nấm, nguy cơ biến chứng càng tăng cao [3]. Bệnh nhân có vết thương hở trên da có nguy cơ đặc biệt cao tiến triển thành viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng do hàng rào da bị suy giảm, khiến các chất kích ứng dễ dàng hấp thu sâu hơn [3].
Khi hàng rào biểu bì bị phá vỡ, các triệu chứng lâm sàng cấp tính sẽ bùng phát rất nhanh. Da xuất hiện tình trạng viêm đỏ, ngứa ngáy dữ dội, rỉ dịch và phù nề xốp biểu bì khi kiểm tra mô bệnh học [7]. Trong những đợt cấp tính dữ dội, tổn thương có thể lan rộng kèm theo ban đỏ, mụn nước và bọng nước lớn [2]. Nếu tiếp tục bôi bồ hòn kéo dài, bệnh sẽ chuyển sang giai đoạn mạn tính với tình trạng da dày sừng, nứt nẻ và hình thành các vết rạn đau đớn [2]. Hơn nữa, dịch chiết tự nấu không qua tiệt trùng có nguy cơ mang theo nấm mốc hoặc tạp chất, gây bội nhiễm vi khuẩn trên nền da đang trợt loét.
3 lưu ý sống còn để tránh viêm da tiếp xúc khi dùng bồ hòn
1. Không dùng dịch chiết đậm đặc bôi trực tiếp lên da
Không được tự ý dùng nước bồ hòn đun đặc, nước cốt bồ hòn nguyên chất bôi đắp trực tiếp lên vùng da viêm ngứa. Chất làm sạch bề mặt tự nhiên trong bồ hòn có tính kiềm hóa và tẩy rửa mạnh, làm mất màng acid tự nhiên bảo vệ da. Chỉ nên dùng các sản phẩm chiết xuất đã được kiểm định an toàn hoặc pha loãng tối đa với nước sạch khi dùng làm sạch ngoài thân thể, đồng thời phải rửa sạch lại ngay bằng nước ấm, không để dịch lưu lại trên bề mặt da.
2. Thử phản ứng áp da trước khi sử dụng diện rộng
Trước khi muốn dùng bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc tự nhiên, việc kiểm tra độ nhạy cảm là bắt buộc. Thử nghiệm áp da (patch test) là tiêu chuẩn quan trọng để xác định nguy cơ phản ứng của da trước một chất nghi ngờ [3], [2], [5]. Người dùng có thể bôi một lượng rất nhỏ dịch đã pha loãng vào vùng da mỏng ở mặt trong cẳng tay, theo dõi phản ứng trong 24-48 giờ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu đỏ da, ngứa, châm chích hoặc nổi mẩn, phải dừng lại ngay lập tức.
3. Tuyệt đối không bôi lên vùng da trợt loét, có vết thương hở
Vùng da đang bị nấm cắn rách, nứt nẻ, chảy máu hoặc trợt biểu bì là cánh cửa mở cho các phân tử lạ xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn và mô dưới da. Sự suy yếu của hàng rào bảo vệ khiến da dễ bị kích ứng và dị ứng hơn gấp nhiều lần [3]. Việc bôi nước bồ hòn lên vết thương hở không những không diệt được nấm tận gốc mà còn kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, làm tăng sinh các gốc oxy phản ứng và thúc đẩy quá trình thoái hóa acid hyaluronic của da, gây tổn thương mô sâu sắc [8].
Những ai cần thận trọng hoặc tránh dùng bồ hòn ngoài da?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc tiếp xúc với bồ hòn là người có tiền sử viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hoặc có làn da nhạy cảm. Hàng rào bảo vệ da của nhóm người này vốn đã khiếm khuyết, rất dễ bùng phát kích ứng diện rộng [3].
Người đang có tổn thương nấm da diện rộng trên 20% diện tích cơ thể tuyệt đối không tự điều trị bằng dược liệu dân gian tại nhà [2]. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi có lớp sừng mỏng manh cũng không được bôi nước bồ hòn. Ngoài ra, bất kỳ ai đang sử dụng các thuốc bôi điều trị da liễu theo toa như corticoid (triamcinolone 0.1%, clobetasol 0.05%) hoặc thuốc ức chế calcineurin cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp thêm bất kỳ dung dịch thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi [7], [2].
Hướng dẫn xử trí khi xuất hiện kích ứng và chăm sóc chuẩn y khoa
Nếu sau khi bôi bồ hòn hoặc các chất lạ ngoài da mà xuất hiện cảm giác nóng rát, đỏ ửng hay ngứa ngáy, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải ngừng ngay lập tức việc tiếp xúc với chất đó [2]. Việc loại bỏ hoàn toàn nguồn phơi nhiễm là bước căn bản giúp tổn thương da bắt đầu tự phục hồi [8], [2]. Rửa nhẹ nhàng vùng da tổn thương dưới vòi nước sạch mát để trôi hết dư chất.
Người bệnh có thể bôi dưỡng ẩm phục hồi hoặc kem thoa chứa calamine để làm dịu cơn ngứa nhẹ tại chỗ [8]. Trong trường hợp các triệu chứng không cải thiện, ngứa rát và đau đớn trở nên nghiêm trọng, người bệnh cần đến khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để được kê đơn thuốc bôi chứa corticosteroid như hydrocortisone, dexamethasone hay triamcinolone 0.1% [8], [2]. Tuy nhiên, việc điều trị bằng steroid kéo dài có liên quan đến nhiều tác dụng phụ, do đó bệnh nhân không được tự ý mua thuốc dùng mà phải tuân theo chỉ định liều lượng chặt chẽ từ bác sĩ [8].
Nếu diện tích viêm da tiếp xúc lan rộng trên 20% cơ thể, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp steroid toàn thân, mang lại hiệu quả giảm triệu chứng trong vòng 12 đến 24 giờ [2]. Đối với các trường hợp viêm da tiếp xúc nặng, thuốc uống như prednisone thường phải giảm liều dần trong 2 đến 3 tuần để tránh nguy cơ viêm da bùng phát trở lại [2]. Khi tình trạng viêm thất bại với điều trị ban đầu hoặc chưa rõ nguyên nhân cụ thể, việc thực hiện xét nghiệm áp da (patch test) là cần thiết để chẩn đoán chính xác dị nguyên [2].
Trị nấm da đòi hỏi các hoạt chất kháng nấm chuyên biệt, có khả năng ức chế tế bào nấm mà không gây hại cho mô lành. Bồ hòn dù là nguyên liệu tự nhiên nhưng chứa chất tẩy rửa mạnh, không phải thuốc điều trị y tế. Thay vì mạo hiểm sử dụng dịch chiết tự chế gây viêm da tiếp xúc, người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa da liễu để được điều trị đúng phác đồ khoa học và an toàn.
