Nhiều người quan tâm đến thảo dược thường bắt gặp tên gọi "bún thiêu" bên cạnh loài thảo mộc Crataeva nurvala trong các tài liệu y học cổ truyền và dược liệu tự nhiên. Sự tương đồng về tên chi thực vật khiến không ít người lầm tưởng đây là cùng một loài cây, dẫn đến việc dùng sai mục đích hoặc nhầm lẫn công dụng trị liệu.

Thực tế, bún thiêu (Crateva religiosa) và Crateva nurvala (còn được viết là Crataeva nurvala) là hai thực thể thực vật khác nhau dù cùng thuộc chi Crateva (họ Capparidaceae). Sự khác biệt này thể hiện rõ qua cơ chế hoạt động, hồ sơ dược chất và các dữ liệu nghiên cứu khoa học cụ thể.

Nhầm lẫn phổ biến giữa bún thiêu và Crateva nurvala

Trong dân gian, các loài cây thuộc chi Crateva thường được gọi chung bằng tên "cây bún" do hoa và quả có hình thái tương đồng. Crateva religiosa thường được biết đến với tên bún thiêu, trong khi Crataeva nurvala (danh pháp đồng nghĩa Crateva nurvala Buch.-Ham.) là loài mọc tự nhiên phổ biến tại khu vực Nam Á và Tây Ghats của Ấn Độ [1], [2].

Sự nhầm lẫn danh pháp dẫn đến việc quy đổi sai lệch hiệu quả dược lý. Người dùng thường cho rằng các công dụng bảo vệ nội tạng, an thần hoặc chống thoái hóa thần kinh được kiểm nghiệm trên Crateva nurvala đều có thể áp dụng tương đương cho bún thiêu (Crateva religiosa). Tuy nhiên, khoa học thực nghiệm chỉ ra rằng từng bộ phận và từng loài riêng biệt sẽ cung cấp các hoạt chất với cơ chế tác động không đồng nhất [3].

Khác biệt dược chất và cơ chế tác động

Điểm phân định quan trọng giữa bún thiêu và Crateva nurvala nằm ở hoạt chất lupeol và các nhóm hợp chất thứ cấp. Nghiên cứu tổng hợp cho thấy lupeol chiết xuất từ vỏ thân của Crataeva nurvala có tác dụng giảm phù nề bàn chân do Mycobacterium tuberculosis gây ra trên chuột [3]. Trong khi đó, lupeol phân lập từ cây bún thiêu (Crataeva religiosa) lại cho thấy cơ chế ức chế chức năng của nhiều tế bào miễn dịch, bao gồm cả tế bào T CD4+ [3].

Sự sai khác về phản ứng miễn dịch này cho thấy hợp chất tinh khiết dù có cùng tên gọi lupeol nhưng khi tồn tại trong nền mẫu thực vật khác nhau hoặc dẫn xuất khác nhau sẽ mang đích tác động sinh học riêng biệt [3]. Đối với Crataeva nurvala, thành phần vỏ và lá chứa lượng lớn các hợp chất như polyphenol, tannin, alkaloid, steroid, saponin, flavonoid, dầu và chất béo, carbohydrate, acid amin và protein [4]. Những thành phần này quy định hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ thông qua việc điều hòa các cytokine gây viêm và đường truyền tín hiệu nội bào [5].

Khả năng chống oxy hóa vượt trội của vỏ cây Crateva nurvala

Khi đánh giá hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm (in vitro), vỏ của loài Crataeva nurvala đã được đặt lên bàn cân cùng 4 loài cây dược liệu bản địa khác của Ấn Độ bao gồm Buchanania lanzan, Aegle marmelos, Dalbergia sissoo và Cedrela toona [1]. Nghiên cứu tiến hành chuẩn hóa dịch chiết cồn-nước từ vỏ của các loài này để đo lường khả năng dọn dẹp các gốc tự do như superoxide, oxit nitric (NO), gốc ABTS và ức chế phân hủy peroxy hóa lipid màng phospholipid [1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy hàm lượng phenolic toàn phần và tannin đạt mức cao nhất ở Crataeva nurvala, tương ứng là 195 mg GAE/g và 218,3 mg/g CE [1]. Hoạt tính mô phỏng enzym SOD (superoxide dismutase) của Crataeva nurvala cũng dẫn đầu nhóm khảo sát dù tất cả các mẫu vỏ đều đạt trên 100 đơn vị/mg dịch chiết [1]. Đáng chú ý, tiềm năng ức chế peroxy hóa lipid (LPO) của Crataeva nurvala đạt mức cao nhất là 83,4% ức chế hình thành MDA trên 10 microgam dịch chiết, cùng khả năng trung hòa NO đạt 45,5% trên 10 microgam dịch chiết (chỉ xếp sau mức 47,3% của Aegle marmelos) [1]. Giá trị chống oxy hóa đương lượng Trolox (TEAC) của các vỏ cây dao động từ 0,24 đến 0,39 mmol/L TEAC/mg dịch chiết, khẳng định tương quan thuận giữa hàm lượng phenolic và năng lực chống oxy hóa của vỏ Crataeva nurvala [1].

Hiệu quả bảo vệ tuyến tiền liệt và thận trên mô hình động vật

Tác động chống oxy hóa của Crataeva nurvala đã được chuyển tiếp nghiên cứu trên các mô hình động vật sống. Một nghiên cứu trên chuột cống trắng đực (albino rats) sử dụng testosterone và N-methyl-N-nitrosourea (MNU) để gây tổn thương oxy hóa ở tuyến tiền liệt [4]. Dịch chiết ethanol từ vỏ Crataeva nurvala dùng đường uống đã giúp giảm đáng kể tổn thương tuyến tiền liệt do androgen và MNU gây ra (với mức ý nghĩa P<0.05), đạt hiệu quả tiệm cận với nhóm chuột điều trị bằng thuốc finasteride [4]. Mức LPO tăng vọt ở nhóm bệnh lý đã được kéo hạ về mức gần như tương đương với nhóm chứng khỏe mạnh ban đầu [4].

Bên cạnh tuyến tiền liệt, một nghiên cứu khác công bố năm 2023 tập trung vào mô hình chuột 2K1C (chuột bị hẹp một bên động mạch thận tạo áp lực mạch máu) nhằm đánh giá tổn thương tim thận [6]. Chuột 2K1C được cho uống dịch chiết ethanol từ vỏ Crataeva nurvala với liều lượng 100 mg/kg mỗi ngày trong thời gian 4 tuần liên tục [6]. Kết quả chỉ ra dịch chiết giúp bình thường hóa nồng độ acid uric, creatinine trong huyết tương và hoạt độ enzym CK-MB – vốn bị tăng cao do rối loạn chức năng [6]. Các chỉ số stress oxy hóa như MDA, NO và APOP ở mô và huyết tương chuột 2K1C đều giảm xuống rõ rệt sau điều trị [6]. Cơ chế này đạt được nhờ sự phục hồi hoạt tính của các enzym chống oxy hóa catalase và SOD, sự kích hoạt tăng biểu hiện gen chống oxy hóa tại thận, ức chế gen gây viêm và giảm thiểu hiện tượng lắng đọng collagen, xơ hóa nhu mô thận [6].

Tác động thần kinh: Từ giảm lo âu đến cải thiện trí nhớ

Ngoài các tác dụng tại cơ quan bài tiết và sinh dục, loài Crataeva nurvala còn thể hiện các đặc tính dược lý thần kinh rõ nét qua cả bộ phận lá và vỏ thân [7], [2]. Trong một nghiên cứu năm 2018 trên chuột nhắt trắng Swiss đực, dịch chiết methanol từ lá cây Crataeva nurvala (MECN) ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng đã cho thấy khả năng an thần và giảm lo âu rõ rệt [7]. Hoạt tính an thần được chứng minh thông qua sự ức chế hoạt động vận động phụ thuộc liều lượng trong các thử nghiệm lỗ chui (hole-cross), trường mở (open field) và giảm khả năng phối hợp vận động trên thanh quay (rota-rod) [7].

Cùng với đó, hành vi giảm lo âu được ghi nhận qua việc giảm phản xạ chôn bi sắt (marble burying test), kéo dài thời gian di chuyển trong nhánh mở của mê lộ chữ thập nâng cao (EPM) và khoang sáng của hộp sáng-tối (LDB) [7]. Các phản ứng này làm gia tăng giấc ngủ do thiopental sodium gây ra, chỉ ra sự tham gia trực tiếp của hệ thống dẫn truyền GABAergic với sự hiện diện của các hoạt chất thần kinh như phytol, D-allose và alpha-tocopherol (phân tích GC/MS-MS tìm thấy 48 hợp chất) [7].

Ở phương diện cải thiện nhận thức, nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát dịch chiết ethanol từ vỏ thân Crataeva nurvala trên chuột cống trắng Wistar bị suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra (liều 1 mg/kg tiêm màng bụng) [2]. Chuột được cho uống dịch chiết ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng trong 7 ngày liên tiếp [2]. Kết quả từ các bài kiểm tra mê lộ chữ Y và mê lộ chữ thập nâng cao cho thấy dịch chiết cải thiện đáng kể khả năng tiếp nhận, lưu giữ và tái hiện trí nhớ không gian [2]. Tác dụng hướng trí (nootropic) này đạt mức tương đương với thuốc đối chứng piracetam nhờ khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase toàn não theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [2].

Triển vọng thuốc chống viêm và nhân giống vi mô

Các hướng tiếp cận hiện đại tiếp tục làm sáng tỏ tiềm năng dược lý của Crataeva nurvala. Một nghiên cứu năm 2024 đã kết hợp sàng lọc ảo (in silico) và thử nghiệm tế bào (in vitro) để phát triển thuốc kháng viêm từ loài cây này [5]. Các phân tử hoạt tính sinh học từ Crataeva nurvala tương tác thuận lợi với các đích viêm đích thực, giúp giảm đáng kể sự sản sinh cytokine gây viêm và can thiệp điều hòa các con đường truyền tín hiệu gây viêm [5].

Nhằm đáp ứng nhu cầu khai thác dược liệu mà không làm cạn kiệt nguồn gen tự nhiên, quy trình nhân giống vi mô khép kín đã được thiết lập thành công từ năm 2007 [8]. Các đoạn cắt đốt từ cây Crataeva nurvala trưởng thành 30 năm tuổi được nuôi cấy trên môi trường MS có bổ sung 2,22 microM BAP [8]. Khi bổ sung thêm 100 mg/l casein hydrolysate, số chồi trung bình trên mỗi mẫu tăng tối đa, cho phép tạo ra hơn 5.400 chồi chỉ từ một mẫu cắt đốt duy nhất trong thời gian 6 tháng [8]. Các chồi con sau đó ra rễ thuận lợi trên môi trường 1/2 MS bổ sung 0,11 và 0,54 microM NAA, rồi được thuần hóa chuyển ra đất thành công [8].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận các loài Crateva?

Dù chứa nhiều dược tính triển vọng, người dùng cần phân định rõ ràng giữa mục đích bảo vệ sức khỏe và trị liệu y khoa:

  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc rối loạn miễn dịch: Hoạt chất lupeol trong Crataeva religiosa (bún thiêu) ức chế tế bào T CD4+, có thể làm thay đổi phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể [3].
  • Người đang dùng thuốc hạ huyết áp, thuốc trị sỏi hoặc bệnh thận: Crataeva nurvala tác động mạnh lên chuyển hóa creatinine, acid uric và cân bằng oxy hóa tại thận [6]. Dùng tự phát có thể tương tác làm biến đổi tác dụng của thuốc điều trị chính.
  • Người đang dùng thuốc an thần, chống co giật: Chiết xuất từ lá cây có tác dụng làm chậm vận động và tăng thời gian ngủ qua hệ thống GABA, dễ dẫn đến hiện tượng cộng gộp tác dụng ức chế thần kinh trung ương quá mức [7].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có đủ bằng chứng lâm sàng an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.

Gợi ý áp dụng và kết luận cân bằng

Trong đời sống thực tế, tuyệt đối không tự ý thu hái cành, vỏ của các loài cây bún ngoài tự nhiên để đun sắc uống thay thế thuốc chữa bệnh. Việc định danh nhầm lẫn giữa Crateva religiosa (bún thiêu) và Crataeva nurvala có thể đem lại các đáp ứng sinh học không mong muốn do sự khác biệt trong cơ chế ức chế miễn dịch và điều hòa tế bào [3], [7].

Tóm lại, trong khi bún thiêu (Crateva religiosa) thể hiện hoạt tính ức chế tế bào T miễn dịch thông qua phân lập lupeol [3], thì Crataeva nurvala lại khẳng định giá trị dược lý qua hàng loạt bằng chứng về chống oxy hóa [1], bảo vệ mô thận [6], ức chế phì đại tuyến tiền liệt [4] và phục hồi trí nhớ [2]. Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm thảo dược đã qua kiểm định rõ ràng về loài thực vật và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.