Nhiều nam giới lớn tuổi thường xuyên gặp phải tình trạng tiểu đêm, tiểu rắt hoặc dòng tiểu yếu do phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Trước những phiền toái này, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ các loại cây cỏ quen thuộc, trong đó có cây bún thiêu (tên khoa học là Crataeva religiosa, hay còn gọi là cây bún, varuna). Liệu loại thảo dược này có thực sự giúp giải quyết tình trạng tắc nghẽn đường tiểu dưới như lời đồn?
Câu trả lời dựa trên các y văn hiện có là: bún thiêu bước đầu cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện các triệu chứng đường tiết niệu nhờ đặc tính chống viêm, tuy nhiên bằng chứng lâm sàng trực tiếp còn rất hạn chế và chưa đủ cơ sở để coi đây là phương pháp điều trị thay thế thuốc y tế [1].
Phì đại tuyến tiền liệt và gánh nặng tiểu tiện
Phì đại tuyến tiền liệt lành tính (BPH) là tình trạng tăng sinh không phải ung thư của tuyến tiền liệt, ảnh hưởng tới hơn 25% nam giới trên 50 tuổi và đa số nam giới khi bước vào độ tuổi 80 [2]. Bệnh lý này gây áp lực trực tiếp lên niệu đạo và cổ bàng quang, dẫn đến hàng loạt xáo trộn trong sinh hoạt hàng ngày do tắc nghẽn dòng tiểu [2].
Về mặt giải phẫu bệnh, khối tăng sinh thường khởi đầu từ cấu trúc sợi cơ (fibromuscular), sau đó phát triển dần thành mô đệm tuyến (glandulostromal) theo độ tuổi [3]. Các tổn thương hoại tử tuyến nhỏ xảy ra tương đối sớm và liên quan chặt chẽ với quá trình sửa chữa mô đệm, từ đó thúc đẩy tăng sinh [3]. Song song đó, tình trạng stress oxy hóa tại mô tuyến tiền liệt cũng được ghi nhận đóng vai trò bệnh sinh rõ rệt [4].
Cơ chế tác động của thảo dược đối với đường tiết niệu
Theo các tổng quan y học, kinh nghiệm sử dụng các chiết xuất thảo dược để hỗ trợ điều trị phì đại tuyến tiền liệt đã được biết đến và áp dụng trong hơn hai thập kỷ [5], [6]. Chiết xuất thảo dược thường được khuyến cáo sử dụng trong giai đoạn ban đầu của bệnh lý này [5], [6].
Cơ chế bệnh sinh của phì đại tuyến tiền liệt gắn liền với các phản ứng viêm cục bộ và suy giảm khả năng phòng vệ chống oxy hóa [4]. Nghiên cứu mô bệnh học ở người bệnh phì đại tuyến tiền liệt ghi nhận tình trạng gia tăng nồng độ chất chỉ thị stress oxy hóa malondialdehyde (MDA), đồng thời làm cạn kiệt glutathione (GSH) và suy giảm hoạt tính của toàn bộ các enzym chống oxy hóa chủ chốt như superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase và glutathione S-transferase [4]. Các thảo dược có đặc tính kháng viêm được kỳ vọng sẽ làm dịu phản ứng viêm tại mô tiết niệu, từ đó hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu khi tiểu tiện [1].
Bằng chứng khoa học về bún thiêu và các thảo dược liên quan
Đối với cây bún thiêu (Crataeva religiosa hay varuna), y văn tổng quan năm 2012 ghi nhận loài cây này cùng với sâm nam (Boerhaavia diffusa) đã cho thấy hiệu quả đối với các triệu chứng của phì đại tuyến tiền liệt [1]. Trong các thử nghiệm lâm sàng khác nhau, hai loại thảo dược này đều thể hiện tác dụng chống viêm đáng kể, đặc biệt là tại khu vực đường sinh dục - tiết niệu [1].
Bên cạnh bún thiêu, các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế cải thiện triệu chứng của nhóm thảo dược tự nhiên [7], [2]. Cụ thể:
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên mô hình chuột bị phì đại tuyến tiền liệt do tiêm testosterone dưới da (5 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày) đã đánh giá tác dụng của chiết xuất cồn-nước từ rễ cây sâm nam (Boerhaavia diffusa) [7]. Động vật thí nghiệm được chia thành 5 nhóm (mỗi nhóm 6 con), bao gồm nhóm đối chứng âm dùng dầu lạc, nhóm đối chứng mô hình dùng testosterone, nhóm tham chiếu dùng thuốc chuẩn finasteride (1 mg/kg), và hai nhóm dùng thảo dược ở liều 100 mg/kg và 250 mg/kg [7]. Kết quả vào ngày thứ 29 cho thấy liều 100 mg/kg ức chế đáng kể sự tăng trưởng kích thước tuyến tiền liệt (P < 0,05) mà không làm thay đổi nồng độ testosterone huyết thanh [7]. Đồng thời, thử nghiệm trên ống nghiệm cho thấy chiết xuất này làm giảm đáp ứng co thắt của ống dẫn tinh và mô tuyến tiền liệt cô lập trước các chất chủ vận, mở ra tiềm năng làm giãn cơ trơn tuyến tiền liệt và giảm triệu chứng đường tiểu [7].
Một nghiên cứu tiền lâm sàng khác công bố năm 2022 trên 6 nhóm chuột (5 con mỗi nhóm) bị phì đại tuyến tiền liệt do testosterone cũng ghi nhận chiết xuất lá chùm ngây (Moringa peregrina) ở các dạng bào chế (dầu 50 mg/kg, 100 mg/kg; cồn 500 mg/kg; dịch chiết nước 1.000 mg/kg) giúp cải thiện rõ rệt độ dày tế bào biểu mô tuyến (p < 0,05) [2]. Chiết xuất này đồng thời thể hiện tác dụng kháng viêm, chống tăng sinh và kháng tạo mạch thông qua việc làm giảm các chỉ dấu sinh học IL-6, PCNA và VEGF-A [2].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Dù các báo cáo bước đầu cho thấy đặc tính kháng viêm tại hệ tiết niệu của bún thiêu (Crataeva religiosa), dữ liệu khoa học về loại cây này phần lớn nằm ở các tổng quan y học truyền thống hoặc thử nghiệm lâm sàng quy mô còn nhỏ [1]. Hiệu quả của các loại chiết xuất thảo dược nói chung tuy đã được phê duyệt qua một số nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược, nhưng trên thực tế vẫn không đạt hiệu quả mạnh bằng các thuốc điều trị y tế chính quy [5].
Mặt khác, các nghiên cứu chuyên sâu về giảm kích thước tuyến hay giãn cơ trơn niệu đạo hiện tập trung chủ yếu trên mô hình động vật của các cây cùng nhóm tác dụng như Boerhaavia diffusa [7] hay Moringa peregrina [2], chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn dành riêng cho chiết xuất vỏ cây bún thiêu để khẳng định khả năng giải quyết dứt điểm tắc nghẽn cơ học đường tiểu dưới.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tuyến tiền liệt
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước sắc từ vỏ hoặc lá cây bún thiêu là có thể làm teo nhỏ khối phì đại tuyến tiền liệt mà không cần can thiệp y tế. Đây là nhận thức chưa chính xác.
Theo phác đồ y khoa, việc thu nhỏ thể tích tuyến tiền liệt và cải thiện tắc nghẽn cơ học đòi hỏi điều trị kéo dài hàng tháng hoặc hàng năm bằng nhóm ức chế 5-alpha reductase (như finasteride), thường chỉ định khi thể tích tuyến trên 40 g [5], [6]. Trong khi đó, các triệu chứng tắc nghẽn động lực học cần đến các thuốc chẹn thụ thể alpha tác động lên cổ bàng quang, đem lại tác dụng nhanh hơn và chỉ định cho người bệnh bất kể kích thước tuyến [5], [6]. Chiết xuất thảo dược chỉ phát huy vai trò hỗ trợ ban đầu và giảm viêm nhẹ, không thể thay thế tác dụng dược lý mạnh mẽ của thuốc đặc trị [5], [6].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Người cao tuổi có các triệu chứng tắc nghẽn đường tiểu nặng như bí tiểu cấp, tiểu ra máu, hoặc nghi ngờ tổn thương tiền ác tính cần đi khám chuyên khoa ngay. Nghiên cứu mô bệnh học cho thấy các dạng tăng sinh biểu mô tuyến tiền liệt như tăng sinh tế bào đáy, nhú hay dạng sàng đều có mối liên quan đáng kể với tân sinh trong biểu mô tuyến tiền liệt (PIN) [3]. Riêng tăng sinh dạng sàng còn tương quan với tăng sinh tuyến không điển hình (AAH) và gia tăng tỷ lệ theo tuổi [3].
Bên cạnh đó, nam giới đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc tim mạch cần cẩn trọng khi tự ý phối hợp các phương pháp, do bản thân các thuốc chẹn alpha điều trị tuyến tiền liệt chính quy đã có thể gây tác dụng phụ hạ huyết áp [5], [6]. Việc tùy tiện uống các bài thuốc thảo dược chưa rõ hàm lượng có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm chậm trễ thời gian can thiệp y tế cần thiết.
Lời khuyên áp dụng trong thực tế
Nếu có ý định sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ bún thiêu (Crataeva religiosa) hoặc các thảo dược tiết niệu, người bệnh nên:
Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi bắt đầu, đặc biệt khi đang sử dụng song song các nhóm thuốc Tây y [5], [6].
Chỉ lựa chọn các chế phẩm đã qua kiểm định chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng, không tự ý thu hái hay sắc nấu các loại vỏ cây trôi nổi ngoài tự nhiên để tránh nguy cơ ngộ độc hoặc sai lệch dược liệu.
Duy trì lối sống lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng hợp lý. Cần lưu ý rằng tình trạng thiếu hụt kẽm kéo dài trong khẩu phần ăn cũng có liên quan đến phì đại tuyến tiền liệt; việc bổ sung kẽm qua chế độ ăn (thịt, trứng, hải sản) là yếu tố hỗ trợ sức khỏe tuyến tiền liệt đã được ghi nhận [1].
Bún thiêu là dược liệu tiềm năng hỗ trợ giảm viêm đường tiết niệu, nhưng người bệnh không nên coi đây là giải pháp duy nhất hay thần dược chữa khỏi phì đại tuyến tiền liệt. Việc thăm khám định kỳ và tuân thủ phác đồ chuẩn từ bác sĩ vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu.
