Thực hư bài thuốc dân gian trị sỏi thận

Nhiều người rỉ tai nhau dùng cây bún thiêu (tên khác: bún, bạch hoa thảo) nấu nước uống để làm tan sỏi thận, ngừa tái phát. Thắc mắc phổ biến: liệu dược liệu này có thực sự "đánh tan" sỏi như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn: Chưa có cơ sở khoa học khẳng định bún thiêu chữa khỏi sỏi thận ở người. Các ghi nhận về hoạt tính chống sỏi của hoạt chất trong cây chủ yếu mới dừng ở thử nghiệm động vật, không thể thay thế chỉ định y khoa.

Sỏi tiết niệu là bệnh lý phổ biến và đang có xu hướng gia tăng trên toàn cầu ở cả các nước phát triển lẫn đang phát triển [1]. Đáng lưu ý, người dân tại các nước đang phát triển có xu hướng mắc sỏi ở độ tuổi trẻ hơn so với các nước phát triển [1]. Mặc dù nam giới mắc bệnh nhiều hơn nữ giới, số lượng bệnh nhân nữ đang ngày một tăng lên [1].

Thành phần sỏi thận và cơ chế bệnh sinh

Để hiểu vì sao một loại cây khó có thể "chữa bách sỏi", cần biết sỏi hình thành do nhiều loại tinh thể và nguyên nhân khác nhau. Dữ liệu dịch tễ cho thấy tỷ lệ sỏi canxi oxalat và canxi photphat đang gia tăng rõ rệt tại các nước đang phát triển [1].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu thực hiện trên 98 bệnh nhân mắc bệnh Crohn (gồm 39 người có sỏi và 59 người không có sỏi) cho thấy thành phần sỏi rất đa dạng: 9 ca sỏi canxi oxalat đơn thuần, 2 ca phối hợp canxi oxalat và canxi photphat, cùng 5 ca mang sỏi amoni urat [2]. Đáng chú ý, bệnh nhân có pH nước tiểu từ 6.0 trở xuống có nguy cơ phát triển sỏi cao gấp khoảng 8 lần so với người có pH nước tiểu từ 6.5 trở lên [2]. Tỷ lệ mắc sỏi cũng tăng vọt ở nhóm bệnh nhân phải mở thông hồi tràng hoặc cắt đoạn ruột từ 2 lần trở lên [2].

Ngoài ra, nhiễm khuẩn tiết niệu mạn tính do các vi khuẩn phân giải ure (chủ yếu là Proteus mirabilis) gây ra khoảng 20% trường hợp sỏi, thường tạo thành sỏi san hô cấu tạo từ struvite và apatite có nguy cơ tắc nghẽn, phá hủy thận [3]. Thậm chí có trường hợp hiếm gặp như bệnh nhân nữ 48 tuổi hình thành sỏi san hô newberyite ở thận phải kết hợp sỏi apatite ở thận trái [3].

Hoạt chất lupeol trong bún thiêu: Nghiên cứu nói gì?

Trọng tâm của các nghiên cứu về cây bún thiêu xoay quanh lupeol – một hợp chất triterpenoid tự nhiên. Trên các mô hình động vật như chuột cống trắng được gây sỏi nhân tạo bằng natri oxalat hoặc glycolat, lupeol thể hiện khả năng ức chế sự lắng đọng và kết tụ của các tinh thể canxi oxalat trong mô thận. Hoạt chất này giúp giảm bài tiết oxalat qua nước tiểu, hạ mức độ tổn thương màng tế bào ống thận do gốc tự do, qua đó giảm thiểu điểm bám dính để tinh thể phát triển.

Tuy nhiên, các kết quả trên chỉ phản ánh tác dụng phòng ngừa và hỗ trợ giảm tích tụ tinh thể li ti trong ống thận chuột. Nghiên cứu trên động vật không đồng nghĩa với việc uống nước bún thiêu sẽ làm tan được những viên sỏi đã tạo hình cứng, kích thước lớn trong bể thận người.

Hơn nữa, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người bệnh mắc sỏi thận hiện tại hoàn toàn vắng bóng. Y văn chưa có phác đồ chuẩn hóa về dạng chiết xuất, độ tinh khiết của hoạt chất lupeol từ bún thiêu, cũng như chưa đánh giá được độc tính gan, thận khi uống dài ngày.

Hiểu lầm: Mọi viên sỏi đều uống cây cỏ là tan?

Nhiều người lầm tưởng sỏi ở vị trí nào cũng có thể "bào mòn" bằng thảo dược. Thực tế, khi sỏi di chuyển hoặc nằm ở các vị trí đặc thù, việc chậm trễ can thiệp ngoại khoa có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Chẳng hạn, sỏi niệu đạo là tình trạng hiếm gặp nhưng là cấp cứu niệu khoa. Một báo cáo năm 2020 ghi nhận nữ bệnh nhân 24 tuổi nhập viện khẩn cấp vì bí tiểu suốt 12 giờ kèm đau hông lưng dữ dội do sỏi kẹt tại lỗ niệu đạo [4]. Bệnh nhân được bác sĩ gắp sỏi trực tiếp bằng kẹp, giải phóng ứ trệ nước tiểu ngay lập tức [4]. Trường hợp này cho thấy sỏi kẹt gây bế tắc dòng tiểu tuyệt đối không thể giải quyết bằng thuốc uống hay cây cỏ dân gian.

Một nhóm đối tượng phức tạp khác là bệnh nhân ghép thận. Nghiên cứu hồi cứu trên 420 ca ghép thận (1990-2005) ghi nhận 9 ca hình thành sỏi (tỷ lệ 0,2-3%) [5]. Trong đó, 5 ca sỏi kích thước dưới 5mm được theo dõi y tế bảo tồn, sỏi 13mm cần tán ngoài cơ thể, sỏi 12-20mm phải mổ lấy sỏi qua da hoặc mổ mở bể thận [5]. Các nguyên nhân như rối loạn dòng tiểu, hẹp miệng nối, toan hóa ống thận hay cường cận giáp thứ phát đều cần xử lý chuyên sâu [5], [6]. Việc tùy tiện dùng thảo dược không rõ nguồn gốc ở nhóm này có thể gây hỏng mảnh ghép hoặc tương tác nguy hiểm với thuốc chống thải ghép.

Ai nên thận trọng?

Không phải ai có sỏi cũng có thể tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng. Những nhóm sau cần tuyệt đối tránh tự chữa:

  • Người có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô gây giãn đài bể thận: Nguy cơ nhiễm trùng huyết và suy thận không hồi phục [3].
  • Người mắc bệnh đường ruột (Crohn, cắt đoạn ruột, mở thông hồi tràng): Nhóm có nguy cơ tạo sỏi oxalat phức tạp do rối loạn hấp thu, cần theo dõi định kỳ bằng siêu âm, X-quang và xét nghiệm nước tiểu [2].
  • Người có bệnh nền ghép tạng, suy giảm chức năng gan, thận: Thảo mộc tự sắc chứa nhiều tạp chất, ion kali có thể gây quá tải thận hoặc ngộ độc.
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bằng chứng an toàn của lupeol và các dẫn xuất bún thiêu trên thai nhi.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Thay vì trông đợi vào các cây thuốc dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng, người bệnh cần ưu tiên kiểm soát các yếu tố nguy cơ hình thành sỏi:

  1. Uống đủ nước: Duy trì lượng nước tiểu trên 2 lít/ngày để giảm nồng độ bão hòa của canxi, oxalat và axit uric.
  2. Kiểm tra pH nước tiểu: Nước tiểu có tính axit cao (pH <= 6.0) làm tăng mạnh nguy cơ sỏi [2]. Bác sĩ có thể chỉ định kiềm hóa nước tiểu bằng thuốc hoặc điều chỉnh thực đơn nếu cần.
  3. Thăm khám định kỳ: Thực hiện siêu âm hệ tiết niệu, chụp X-quang ổ bụng và phân tích nước tiểu định kỳ để phát hiện sỏi từ kích thước nhỏ [2].
  4. Không tự ý bỏ đơn thuốc: Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược nào hỗ trợ, người bệnh cần mang theo mẫu hoặc thông tin bài thuốc để tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa niệu, tránh tương tác bất lợi.

Bún thiêu và hoạt chất lupeol là hướng nghiên cứu dược liệu giàu tiềm năng ức chế tinh thể canxi oxalat. Song từ ống nghiệm, mô hình chuột đến viên thuốc điều trị cho người là khoảng cách rất xa. Bệnh nhân cần tỉnh táo, dựa vào chẩn đoán hình ảnh và chỉ định y khoa chính thống để bảo vệ chức năng thận.