Cà phê nấm (mushroom coffee): trào lưu mới có bằng chứng khoa học hỗ trợ?

Cà phê nấm đang trở thành xu hướng đồ uống được quảng bá rầm rộ trên mạng xã hội. Thức uống này kết hợp bột cà phê truyền thống với chiết xuất từ các loại nấm dược liệu như nấm linh chi (Ganoderma lucidum) hay nấm hầu thủ (Hericium erinaceus). Nhiều người tiêu dùng tìm đến sản phẩm này với kỳ vọng cải thiện trí nhớ, tăng độ tập trung và ngăn ngừa suy giảm nhận thức.

Tuy nhiên, các tuyên bố về công dụng vượt trội của cà phê nấm phần lớn là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng vững chắc. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đánh giá trực tiếp hiệu quả của hỗn hợp cà phê kết hợp nấm linh chi hoặc hầu thủ trên người. Bằng chứng khoa học hiện có chỉ dừng lại ở các nghiên cứu riêng lẻ về từng thành phần: cà phê, caffeine hoặc bột chiết xuất nấm [3, 5].

Cơ chế tác động theo lý thuyết sinh học

Các nhà sản xuất thường dựa vào cơ chế sinh học của từng thành phần đơn lẻ để tiếp thị sản phẩm. Một đánh giá khoa học công bố năm 2015 đã tổng hợp hơn 20 loại nấm dược liệu và chỉ ra ít nhất 80 hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học ^[1]. Trong số đó, nấm hầu thủ và nấm linh chi được ghi nhận chứa các hoạt chất có khả năng kích thích tổng hợp yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF), kích thích mọc sợi nhánh thần kinh, kháng men acetylcholinesterase, chống oxy hóa và giảm viêm thần kinh ^[1]. Những chiết xuất này cũng cho thấy khả năng giảm độc tính thần kinh do mảng bám beta-amyloid gây ra trong phòng thí nghiệm ^[1].

Về phía cà phê, caffeine từ lâu đã được biết đến với tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương, giúp tăng cường sự tỉnh táo và cải thiện trí nhớ ngắn hạn ^[2]. Ngoài ra, nhóm hợp chất polyphenol trong cà phê, đặc biệt là axit chlorogenic (CGA), được cho là mang lại lợi ích chống oxy hóa mạnh mẽ ^[3]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột biến đổi gen APP/PS2 mắc bệnh Alzheimer vào năm 2020, việc bổ sung polyphenol từ cà phê liên tục trong 5 tháng đã ngăn ngừa suy giảm nhận thức và làm giảm đáng kể các mảng beta-amyloid tại hồi hải mã ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra hợp chất 5-caffeoylquinic acid giúp phân giải các sợi amyloid ^[4].

Dù vậy, những cơ chế này chủ yếu diễn ra trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật, chưa thể xem là bằng chứng tác động tương tự trên cơ thể người [3, 7].

Nghiên cứu trên nấm: Giới hạn từ ống nghiệm đến dịch tễ

Một đánh giá năm 2015 thừa nhận rằng hầu hết bằng chứng bảo vệ thần kinh của nấm hầu thủ và nấm linh chi mới chỉ tập trung ở các thử nghiệm in vitro (ống nghiệm) và mô hình động vật, rất cần thêm các thử nghiệm lâm sàng trên người ^[1]. Nấm chứa nhiều chất chống oxy hóa mạnh như ergothioneine, glutathione cùng vitamin D, nhưng dữ liệu trên người phần lớn dựa vào nghiên cứu quan sát ^[5].

Về dữ liệu cộng đồng, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 phân tích số liệu từ khảo sát NHANES (2011-2014) trên 2.840 người Mỹ từ 60 tuổi trở lên ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ nấm nhiều nhất (trung vị 13,4 g/1.000 kcal mỗi ngày) đạt điểm số cao hơn ở bài kiểm tra ký hiệu số thay thế (DSST, beta = 3,87; 95% CI 0,30 - 7,45) và bài học từ nhớ lại (CERAD-WL, beta = 1,05; 95% CI 0,0003 - 2,10) so với nhóm tiêu thụ thấp nhất ^[5]. Tuy nhiên, xu hướng này không có ý nghĩa thống kê ở bài kiểm tra độ lưu loát động vật (AF) và không thấy liên quan với bài kiểm tra nhớ lại muộn (CERAD-DR) ^[5]. Nghiên cứu chỉ dùng bảng ghi nhớ khẩu phần ăn 24 giờ và là nghiên cứu cắt ngang, không thể chứng minh mối quan hệ nhân quả ^[5].

Để tìm kiếm bằng chứng xác thực hơn, một đề cương nghiên cứu công bố năm 2025 đang triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên khoảng 600 người trung niên và lớn tuổi (45-74 tuổi) có nguy cơ suy giảm nhận thức ^[6]. Can thiệp sử dụng bột nấm Pleurotus citrinopileatus chứa 7,0 mg/g ergothioneine khô, uống hàng ngày trong 24 tháng ^[6]. Nghiên cứu này đang tiến hành và cho thấy y học hiện vẫn thiếu các bằng chứng RCT dài hạn để khẳng định nấm giúp ngăn ngừa suy giảm trí tuệ ^[6].

Nghiên cứu trên cà phê và hoạt chất: Kết quả trái ngược

Bằng chứng về tác động bảo vệ thần kinh dài hạn của bản thân cà phê cũng chưa đồng nhất. Một tổng quan năm 2014 ghi nhận caffeine giúp tăng cường nhận thức ngắn hạn, nhưng các dữ liệu dịch tễ học về khả năng ngăn ngừa sa sút trí tuệ tuổi già vẫn cho kết quả trái chiều và hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng chất lượng cao ^[2].

Năm 2024, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp đã đánh giá tác động của axit chlorogenic (CGA) từ cà phê lên chức năng nhận thức ^[3]. Sau khi sàng lọc, phân tích gộp trên 6 thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy việc bổ sung CGA từ cà phê không mang lại lợi ích rõ rệt nào cho chức năng nhận thức (d = 0,00; 95% CI -0,05 đến 0,05) ^[3]. Các tác giả nhận định các thử nghiệm hiện có cỡ mẫu nhỏ, phương pháp đo lường nhận thức quá khác biệt và cần thêm nghiên cứu chất lượng cao ^[3].

Tương tự, một tổng quan hệ thống năm 2024 về tác động của cà phê và caffeine trên bệnh nhân xơ cứng rải rác (MS) - căn bệnh gây tổn thương hệ thần kinh trung ương - đã tổng hợp 8 nghiên cứu với cỡ mẫu từ 12 đến 1.372 người ^[7]. Dù có ghi nhận mối liên quan giữa việc tiêu thụ caffeine với việc cải thiện nhận thức, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào với mức độ khuyết tật do bệnh ^[7]. Do số lượng nghiên cứu ít và thiết kế nghiên cứu quá đa dạng, các nhà khoa học khuyến cáo cần thận trọng khi áp dụng vào thực tế ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên cho thấy:

• Không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trên sản phẩm "cà phê nấm" thành phẩm [3, 5].
• Bằng chứng về khả năng cải thiện tế bào thần kinh của nấm hầu thủ, linh chi chủ yếu đến từ ống nghiệm và động vật ^[1].
• Các nghiên cứu quan sát trên chế độ ăn cho thấy nấm có liên quan đến việc duy trì một số chỉ số nhận thức, nhưng việc bổ sung dạng bột chế biến sẵn chưa được chứng minh tương đương [1, 8].
• Axit chlorogenic - chất chống oxy hóa chủ lực của cà phê - khi phân tích gộp trên các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên không cho thấy tác dụng cải thiện nhận thức ^[3].

Điểm cộng duy nhất có thể thấy rõ ở cà phê nấm là lượng caffeine thường thấp hơn cà phê nguyên chất, do một phần bột cà phê đã được thay thế bằng bột nấm. Điều này có thể giúp những người nhạy cảm với caffeine bớt bị bồn chồn, tim đập nhanh.

Hiểu lầm thường gặp về cà phê nấm

Nhiều người tin rằng uống cà phê nấm hàng ngày có thể "chữa lành" não bộ, ngăn ngừa hoàn toàn bệnh Alzheimer hoặc Parkinson. Đây là sự ngộ nhận nguy hiểm. Các nghiên cứu chỉ ra rằng chưa có biện pháp hay thực phẩm đơn lẻ nào được chứng minh dứt khoát có thể bảo vệ chống lại sự lão hóa nhận thức hay bệnh sa sút trí tuệ ^[2].

Một hiểu lầm khác là bột nấm pha vào cà phê vẫn giữ nguyên toàn bộ hoạt tính sinh học như trong phòng thí nghiệm. Quá trình chế biến công nghiệp, sấy khô, hòa tan cùng với nước sôi có thể làm biến đổi hoặc giảm hàm lượng các hoạt chất nhạy cảm với nhiệt độ. Hơn nữa, liều lượng chiết xuất nấm trong các gói cà phê thương mại thường rất thấp, khó đạt mức có hoạt tính sinh học như trong các mô hình thử nghiệm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cà phê thông thường ở mức độ vừa phải là an toàn cho người khỏe mạnh ^[2], việc tự ý bổ sung các chiết xuất nấm dược liệu nồng độ cao vào khẩu phần cần được lưu ý:

• Người mắc các bệnh tự miễn hoặc bệnh thần kinh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các sản phẩm nấm dược liệu [2, 5].
• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc gen nhạy cảm với chuyển hóa caffeine ^[2].
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc chống đông máu: Nấm linh chi và các loại nấm dược liệu có thể tương tác với thuốc hoặc ảnh hưởng tới đường huyết và khả năng đông máu.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú nên tránh dùng các sản phẩm bổ sung thảo dược chưa được kiểm chứng an toàn lâm sàng.

Tuyệt đối không sử dụng cà phê nấm để thay thế các loại thuốc điều trị bệnh lý thần kinh hay bất kỳ phác đồ y khoa nào do bác sĩ chỉ định.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm cà phê nấm đắt đỏ để bồi bổ trí não, người tiêu dùng có thể tiếp cận theo hướng an toàn và khoa học hơn:

• Đưa nấm tươi vào bữa ăn: Nấm ăn thông thường (như nấm mỡ, nấm sò) là nguồn cung cấp ergothioneine, glutathione và chất dinh dưỡng quý giá [6, 8]. Nghiên cứu NHANES cho thấy nhóm tiêu thụ mức trung vị khoảng 13,4 g nấm tươi/1.000 kcal mỗi ngày có liên quan đến kết quả nhận thức tốt hơn ^[5]. Chế biến nấm trong các món canh, xào vừa ngon miệng vừa an toàn.
• Uống cà phê điều độ: Sử dụng 1-2 tách cà phê phin hoặc cà phê nguyên chất mỗi ngày vào buổi sáng giúp tăng tỉnh táo tự nhiên nhờ caffeine ^[2]. Tránh uống vào chiều muộn gây rối loạn giấc ngủ.
• Duy trì lối sống bảo vệ não: Tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ giấc, ăn nhiều rau xanh và duy trì học tập kỹ năng mới là những biện pháp đã được chứng minh giúp bảo tồn chức năng nhận thức tốt nhất.

Cà phê nấm có thể là một thức uống trải nghiệm mới lạ nếu bạn yêu thích hương vị của nó và không bị kích ứng. Tuy nhiên, đừng kỳ vọng đây là "thần dược" tăng cường trí nhớ, bởi khoa học hiện đại vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực cho trào lưu này.