Nhiều người tiêu dùng sẵn sàng chi trả mức giá đắt gấp nhiều lần để mua cao ngựa bạch thay vì cao ngựa thường nhằm bồi bổ sức khỏe xương khớp. Trong dân gian lưu truyền quan niệm rằng ngựa bạch có dược tính vượt trội, là vị thuốc quý hiếm đem lại tác dụng thần kỳ cho người ốm yếu hoặc người già bị đau nhức. Tuy nhiên, liệu sắc tố lông hay hiện tượng bạch tạng có thực sự tạo nên sự khác biệt về mặt sinh hóa của bộ xương ngựa hay không vẫn là nỗi băn khoăn của nhiều độc giả.
Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, không có bằng chứng nào chứng minh màu lông quyết định chất lượng hay làm thay đổi cốt lõi thành phần hóa học của xương ngựa. Về mặt sinh hóa, xương của các giống ngựa đều có cấu trúc cơ bản tương tự nhau, bao gồm ma trận hữu cơ giàu collagen cùng các khoáng chất nền tảng giúp tái tạo xương [5, 6].
Cấu trúc sinh học của xương ngựa: Không phụ thuộc vào màu lông
Cấu trúc xương của loài ngựa nói chung là một hệ thống chuyển hóa sống năng động, trong đó 70% là các muối khoáng vô cơ và khoảng 30% là chất hữu cơ [1]. Canxi và phốt pho đóng vai trò then chốt cho sự phát triển bộ khung xương, quá trình khoáng hóa và điều hòa khối lượng xương [1]. Khi nấu thành cao, các mô liên kết và khoáng chất này được chiết xuất để tạo thành sản phẩm giàu dinh dưỡng dạng keo đặc.
Màu lông ở ngựa là kết quả của các biến dị di truyền liên quan đến tế bào hắc tố melanocyte ở da và lông, hoàn toàn không làm thay đổi đặc tính liên kết của sụn và xương bên trong cơ thể. Các chỉ dấu sinh hóa về chuyển hóa xương ở loài ngựa bao gồm osteocalcin, procollagen týp I peptide carboxy-terminal, phosphatase kiềm đặc hiệu xương (BAP) đại diện cho quá trình hình thành xương, cùng với telopeptide carboxy-terminal liên kết chéo của collagen týp 1 và deoxypyridinoline đại diện cho quá trình thoái hóa xương [2]. Những chỉ số chuyển hóa này phản ánh tình trạng sinh học của từng cá thể ngựa cụ thể dựa trên độ tuổi và vận động chứ không phân biệt theo sắc tố ngoài da [2].
Collagen xương ngựa: Bản chất thực sự của cao xương
Xương ngựa tự nhiên rất giàu collagen, có cấu trúc chuỗi tương đồng lớn với collagen ở cơ thể người [3]. Khi trải qua quá trình ninh nấu kéo dài thành cao hoặc thủy phân, collagen tự nhiên trong xương ngựa được phân tách thành các đoạn peptide ngắn hơn [3].
Nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng việc chiết xuất collagen và sản xuất peptide ngắn từ xương ngựa Mông Cổ mang lại nguồn dưỡng chất dồi dào, có hoạt tính chống oxy hóa và hỗ trợ hạ huyết áp [3]. Các peptide collagen này cung cấp các amino acid thiết yếu phục vụ cho sự phát triển của cơ thể người [3]. Bất kể là xương lấy từ ngựa lông trắng hay lông thông thường, thành phần chính thu được sau quá trình nấu keo vẫn là nguồn collagen giàu dinh dưỡng và các chuỗi peptide hoạt tính sinh học [6, 7].
Bằng chứng nghiên cứu về mô sụn và xương ngựa
Để đánh giá thành phần mô khớp và sụn ngựa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1990 trên mẫu sụn khớp lấy từ 32 xương cổ tay của 24 cá thể ngựa khỏe mạnh ở độ tuổi từ 2 đến 5 tuổi đã phân tích chi tiết các chỉ số sinh hóa [4]. Kết quả nghiên cứu xác định tổng hàm lượng collagen đạt trung bình 556 mg/g trọng lượng khô (tương đương 55,6 mg/100 mg), trong đó collagen týp II chiếm ưu thế chính trong sụn khớp bình thường [4]. Hàm lượng galactosamine và glucosamine trung bình lần lượt là 20,6 mg/g và 7,9 mg/g trọng lượng khô, với tỷ lệ galactosamine trên glucosamine đạt 3,74 [4].
Trong một nghiên cứu can thiệp năm 1991, 10 cá thể ngựa ở độ tuổi từ 2 đến 3 tuổi bị tạo tổn thương sụn xương kích thước 1,0 x 1,0 cm2 ở mặt khớp xa xương cổ tay quay để đánh giá quá trình sửa chữa bằng màng xương tự thân [5]. Sau 16 tuần phẫu thuật, các nhà khoa học đã định lượng tổng collagen, tỷ lệ collagen týp II, hàm lượng galactosamine, glucosamine, chondroitin sulfate, keratan sulfate và tổng glycosaminoglycan [5]. Kết quả cho thấy thành phần sinh hóa của mô sửa chữa ở cả nhóm ghép và nhóm đối chứng đều tương tự nhau, chứng minh các thành phần cấu trúc của xương khớp ngựa vận hành theo các chu trình sinh hóa đồng nhất giữa các cá thể [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2015 trên 50 con ngựa đua Thoroughbred bị chấn thương khớp cổ tay hoặc khớp ngón chân so sánh với 50 con ngựa đối chứng không bị thương đã ghi nhận: nhóm ngựa chấn thương có nồng độ chất tổng hợp sụn CPII trong huyết thanh thấp hơn rõ rệt và hoạt độ men tạo xương BAP cao hơn nhóm đối chứng [6]. Nồng độ dấu ấn thoái hóa sụn CTX-II giảm đi trong khoảng 2 đến 4 tháng sau chấn thương, cho thấy quá trình chuyển hóa sụn và khoáng hóa xương của ngựa chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi trạng thái tổn thương khớp thay vì các đặc tính kiểu hình bên ngoài [6].
Cơ chế tác động của peptide collagen lên sức khỏe xương
Dù là cao ngựa thường hay cao ngựa bạch, giá trị sinh học của sản phẩm chủ yếu đến từ các chuỗi peptide giải phóng sau quá trình thủy phân xương. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 trên chuột bị cắt buồng trứng gây loãng xương chứng minh rằng việc bổ sung peptide collagen với liều lượng 0,4 g/kg/ngày giúp làm giảm nồng độ canxi và phốt pho trong huyết thanh, ức chế quá trình mất khoáng chất của xương [1]. Peptide collagen thúc đẩy tổng hợp collagen tự thân và cải thiện các đặc tính cơ sinh học của toàn bộ khung xương vốn bị suy giảm do thiếu hụt nội tiết [1].
Một nghiên cứu năm 2020 trên tế bào xương MC3T3-E1 cũng khẳng định hoạt tính sinh học của các peptide collagen phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước phân tử [7]. Các phân đoạn peptide có khối lượng phân tử thấp (dưới 3000 Da) thể hiện hoạt tính sinh xương mạnh hơn, kích thích tăng sinh tế bào và cải thiện cấu trúc xương [7]. Bên cạnh đó, các mô phỏng sinh học năm 2020 cho thấy chuỗi collagen của ngựa khi bị thủy phân bởi enzyme tiêu hóa như pepsin có thể giải phóng tripeptide PGL giúp ức chế men chuyển ACE, cùng peptide DR với chỉ số PeptideRanker Score là 0,289 mang lại hoạt tính sinh học tiềm năng [8].
Hiểu lầm thường gặp về cao ngựa bạch
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng ngựa bạch chứa các dược chất thần kỳ mà ngựa thường không có. Sự thật là ngựa bạch chỉ mang các đột biến gen quy định việc giảm hoặc mất tế bào sắc tố biểu bì, trong khi các cơ chất như canxi, phốt pho, collagen týp I, collagen týp II và các glycosaminoglycan trong khung xương không có sự khác biệt về mặt bản chất cấu trúc [5, 8].
Một quan niệm sai lầm khác là xem cao ngựa như một loại thần dược có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh thoái hóa khớp, loãng xương hay gai cột sống. Cao ngựa thực chất đóng vai trò là một nguồn bổ sung chất đạm thủy phân (peptide) và khoáng chất, hỗ trợ quá trình sửa chữa mô xương khớp chứ không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh lý chỉnh hình hay phục hồi hoàn toàn các tổn thương khớp nặng [3, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù chứa nguồn dinh dưỡng giàu đạm và peptide, cao xương ngựa không phải là sản phẩm thích hợp cho tất cả mọi đối tượng. Hàm lượng protein và khoáng chất đậm đặc trong cao có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa lên gan và thận. Những người đang mắc bệnh thận mạn tính, suy thận hoặc suy gan cần hết sức thận trọng khi bổ sung đạm động vật đậm đặc.
Bệnh nhân mắc bệnh gút hoặc có nồng độ axit uric máu cao cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng, do các sản phẩm chiết xuất từ xương động vật có thể ảnh hưởng đến nồng độ chuyển hóa purin. Người đang dùng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh tim mạch hoặc huyết áp cần theo dõi chặt chẽ vì các peptide collagen từ xương ngựa có hoạt tính sinh học can thiệp nhẹ vào men chuyển huyết áp [6, 7].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Khi sử dụng cao ngựa trong thực tế gia đình, người dùng nên lựa chọn các cơ sở sản xuất uy tín, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và quy trình đun nấu đạt chuẩn, tránh các sản phẩm pha tạp tạp chất hoặc chất bảo quản độc hại. Thay vì săn lùng cao ngựa bạch với mức giá đắt đỏ dựa trên niềm tin màu lông, người tiêu dùng hoàn toàn có thể sử dụng cao ngựa thường có nguồn gốc rõ ràng để nhận được hàm lượng collagen và khoáng chất tương đương [5, 6].
Liều lượng thông thường được khuyên dùng là một miếng nhỏ (khoảng 5 đến 10 gram mỗi ngày), dùng trực tiếp bằng cách hấp cách thủy với mật ong, hòa tan trong cháo nóng hoặc ngâm rượu nhẹ. Cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng gồm đủ rau xanh, vitamin D, rèn luyện thể chất đều đặn bên cạnh việc bổ sung cao xương.
Cả cao ngựa bạch và cao ngựa thường đều mang lại giá trị phục hồi thể lực nhờ nguồn chuỗi peptide và khoáng chất phong phú của xương ngựa [5, 6]. Tuy nhiên, màu lông không tạo nên phép màu sinh hóa nào vượt trội giữa hai loại. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo đắt đỏ và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có bệnh lý nền.
