Nhiều người tìm đến các loại cao nấu từ xương động vật, điển hình là cao xương dê, với niềm tin đây là phương thuốc giúp tái tạo sụn khớp, chữa dứt điểm thoái hóa và đau nhức xương cốt. Việc hầm xương lấy cao cô đặc đã tồn tại lâu đời trong văn hóa dân gian, khiến không ít người xem đây như giải pháp tự nhiên cải thiện vận động mà không cần can thiệp y khoa.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, cao xương dê bản chất là một nguồn cung cấp chất đạm đậm đặc cùng khoáng chất, không thể coi là thuốc có khả năng phục hồi nguyên vẹn lớp sụn khớp đã thoái hóa. Dù chứa các thành phần dinh dưỡng như đạm và khoáng chất, cơ chế tiêu hóa và hấp thu của cơ thể khiến các chất này không tự động di chuyển trực tiếp đến khớp để "vá" sụn như quan niệm truyền miệng.
Cơ chế tiêu hóa chất đạm và khoáng chất từ cao xương
Khi tiêu thụ các sản phẩm chế biến từ xương động vật như nước hầm hay cao xương, hệ tiêu hóa tiếp nhận một hỗn hợp giàu axit amin bao gồm glutamine, glycine, proline, histidine, arginine cùng các khoáng chất như canxi (Ca), phốt pho (P), kali (K), magie (Mg) và kẽm (Zn) [1]. Các dưỡng chất này đóng vai trò hỗ trợ tăng cường sức khỏe hàng rào ruột, giảm viêm và cải thiện khả năng hấp thu tại đường tiêu hóa [1].
Tuy nhiên, quá trình hấp thu đạm của cơ thể diễn ra theo cơ chế phân rã sinh học. Protein dạng nguyên bản có kích thước phân tử lớn khi qua dạ dày và ruột non đều bị enzym tiêu hóa cắt thành các đoạn peptide nhỏ hoặc các axit amin đơn lẻ. Việc ăn cao xương không tạo ra cơ chế đưa trực tiếp dưỡng chất đến gắn kết vào sụn khớp, mà cơ thể sẽ phân bổ nguồn axit amin này vào hồ chứa dưỡng chất chung để phục vụ các nhu cầu trao đổi chất ưu tiên khác nhau.
Bằng chứng khoa học về collagen và mức độ hấp thu
Vấn đề cốt lõi của việc tái tạo sụn nằm ở khả năng hấp thu của collagen. Các phụ phẩm động vật là nguồn cung cấp dồi dào protein, bao gồm collagen hoặc gelatin [2]. Tuy nhiên, để tạo ra các tác dụng sinh học như hỗ trợ khớp và xương, các chuỗi collagen cần trải qua quá trình xử lý đặc thù [2].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù, bắt chéo trên 10 nam giới khỏe mạnh đã tiến hành so sánh sự hấp thu sau khi dùng 35 g đạm collagen thủy phân bằng enzym (EHC), 35 g đạm collagen không thủy phân bằng enzym (NC) hoặc giả dược (250 mL nước) vào ba ngày không liên tục [3]. Kết quả phân tích mẫu máu trong 240 phút cho thấy nồng độ axit amin trong huyết tương tăng đáng kể ở cả hai nhóm dùng collagen so với giả dược, nhưng tốc độ hấp thu và sinh khả dụng của các axit amin đặc trưng của collagen gồm glycine, proline và hydroxyproline ở nhóm collagen thủy phân bằng enzym cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) [3].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2019 theo dõi nồng độ axit amin huyết tương ở nam giới vận động khỏe mạnh sau khi dùng các loại chất bổ sung cung cấp 20 g protein và nước hầm xương bò chứa hàm lượng protein tổng số cao hơn [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ đạm từ sữa cung cấp lượng axit amin thiết yếu (EAA) và leucine cao hơn nhóm collagen [4]. Đặc biệt, mặc dù nước hầm xương có tổng lượng axit amin lớn hơn, nồng độ axit amin xuất hiện trong máu lại diễn ra chậm hơn và duy trì ở mức thấp hơn [4]. Collagen ở dạng thủy phân cho phép các chuỗi peptide gồm hai hoặc ba axit amin đi qua niêm mạc ruột non tốt hơn, giúp tăng sinh khả dụng so với dạng không thủy phân [4].
Collagen thủy phân công nghiệp và cao xương truyền thống khác nhau thế nào?
Cần phân biệt rõ giữa collagen thủy phân dùng trong các nghiên cứu khoa học với cao xương truyền thống. Collagen thủy phân (HC) là chế phẩm chứa các chuỗi peptide nhỏ có trọng lượng phân tử dưới 5.000 Dalton, được sản xuất thông qua quá trình hồ hóa kết hợp thủy phân bằng enzym từ các mô động vật giàu collagen [5].
Ngược lại, phương pháp nấu cao truyền thống chỉ sử dụng nhiệt độ đun nấu kéo dài trong nhiều ngày. Cách xử lý nhiệt này biến tính collagen tự nhiên thành gelatin nhưng không cắt nhỏ phân tử một cách chọn lọc thành các đoạn peptide trọng lượng thấp như công nghệ enzym công nghiệp. Do đó, kích thước chuỗi peptide trong cao xương lớn hơn nhiều, dẫn đến tốc độ hấp thu và sinh khả dụng của các axit amin chuyên biệt tại ruột thấp hơn hẳn so với dạng tinh chế đã được kiểm nghiệm [1, 4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các nghiên cứu khoa học tổng hợp ghi nhận những tác động tích cực nhất định của collagen thủy phân. Một tổng quan năm 2015 chỉ ra có hơn 60 nghiên cứu (ống nghiệm, động vật, lâm sàng và sinh khả dụng) cho thấy việc sử dụng collagen thủy phân hỗ trợ giảm đau và mòn khớp ở bệnh thoái hóa khớp, giảm mất mật độ xương ở bệnh loãng xương và giảm lão hóa da [5]. Ở giai đoạn tiền lâm sàng, collagen thủy phân cho thấy khả năng kích thích tổng hợp mô collagen, gia tăng tổng hợp glycosaminoglycans và axit hyaluronic [5].
Bên cạnh đó, việc bổ sung collagen thủy phân qua đường uống mỗi ngày đã được nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận tác dụng bảo vệ sụn và kháng viêm trên mô hình chuột bị thoái hóa khớp sau chấn thương [6]. Về mặt công nghệ y sinh, nghiên cứu năm 1979 trên thỏ cho thấy việc cấy ghép miếng xốp collagen trực tiếp vào vùng khuyết tật xương sụn giúp hỗ trợ quá trình làm lành tổn thương bằng mô xơ và sụn xơ [7].
Dù vậy, một bài tổng quan năm 2023 nhấn mạnh rằng hiện chưa có bất kỳ loại thuốc nào được phê duyệt có khả năng làm thay đổi hoàn toàn tiến trình bệnh thoái hóa khớp [8]. Cơ chế tác động của collagen phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc hóa học của phân tử [8]. Collagen tự nhiên nguyên bản tác động qua cơ chế miễn dịch cần nhận diện biểu mô để ức chế viêm khớp, trong khi collagen thủy phân cần chứa các peptide hoạt tính sinh học cụ thể mới có thể tiếp cận mô khớp để bảo vệ sụn [8]. Do đó, các kết quả tích cực từ collagen thủy phân điều chế chuẩn hóa không đồng nghĩa với việc ăn hay uống cao xương dê thông thường sẽ đem lại hiệu quả tương đương.
Hiểu lầm thường gặp về việc bồi bổ bằng cao xương
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn gì bổ nấy", cho rằng chất dẻo dính trong cao xương dê khi hấp thu sẽ trực tiếp bù đắp vào phần sụn khớp bị mài mòn. Về mặt sinh lý học, sụn khớp là mô vô mạch, việc nuôi dưỡng chủ yếu thông qua dịch khớp và sự thẩm thấu. Các dưỡng chất từ cao sau khi tiêu hóa qua ruột sẽ trở thành nguồn cung cấp axit amin thông thường vào dòng máu chứ không tự định hướng đi thẳng về sụn khớp [1, 4].
Hiểu lầm thứ hai là xem cao xương dê như nguồn canxi dồi dào, tối ưu cho xương. Nước hầm và cao xương quả thực có chứa canxi, phốt pho, kẽm, magie [1], nhưng lượng canxi vô cơ hòa tan trong nước dùng chưa hẳn vượt trội so với các nguồn dinh dưỡng quen thuộc khác như sữa hoặc các chế phẩm từ sữa. Việc thần thánh hóa cao dê khiến nhiều người trì hoãn điều trị y khoa chuyên biệt, làm tình trạng thoái hóa khớp tiến triển nặng hơn.
Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng cao xương
Do cao xương dê chứa hàm lượng protein và purin đậm đặc, một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Người có nồng độ axit uric cao hoặc mắc bệnh gút: Hàm lượng đạm đậm đặc từ động vật có thể làm tăng axit uric máu, kích hoạt cơn đau gút cấp tính.
- Người mắc bệnh thận mạn tính: Nguồn cung cấp chất đạm dồi dào tạo thêm gánh nặng bài tiết qua cầu thận, làm ảnh hưởng đến chức năng lọc của thận.
- Người có tiền sử tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch: Các chế phẩm cao nấu thủ công thường khó kiểm soát lượng muối, khoáng chất hoặc mỡ hòa tan đi kèm, tiềm ẩn rủi ro cho tim mạch.
- Người có cơ địa nhạy cảm hoặc bệnh tiêu hóa: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung cô đặc nào từ xương động vật.
Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng hợp lý
Để bảo vệ và duy trì sức khỏe hệ cơ xương khớp, người dân nên tiếp cận dựa trên chế độ dinh dưỡng tổng thể và lối sống khoa học:
- Nguồn cung cấp đạm cân bằng: Nếu có sử dụng nước hầm xương hay cao xương, chỉ nên coi đó là thực phẩm hỗ trợ đường ruột và bổ sung đạm ở mức độ vừa phải, không lạm dụng để thay thế thuốc điều trị [1]. Cần kết hợp đa dạng các nguồn đạm từ thịt nạc, cá, đậu và sữa nhằm cung cấp đầy đủ các axit amin thiết yếu cho cơ thể [4].
- Bổ sung vi chất đúng cách: Chú trọng cung cấp đủ canxi và các khoáng chất qua chế độ ăn tươi sống hàng ngày.
- Vận động và kiểm tra định kỳ: Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên các khớp chịu tải như khớp gối, khớp háng; tập luyện vừa sức để kích thích dịch khớp lưu thông nuôi dưỡng sụn.
Tóm lại, cao xương dê về bản chất cung cấp một lượng chất đạm cùng các axit amin và khoáng chất tự nhiên, hữu ích cho dinh dưỡng tổng thể nhưng không đủ cơ sở để khẳng định có khả năng phục hồi sụn khớp đã thoái hóa. Để kiểm soát các bệnh lý về khớp, người bệnh không nên phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng mà cần thăm khám chuyên khoa để có phác đồ điều trị phù hợp và an toàn.
