Cây bùng bục trị đau dạ dày: Bằng chứng khoa học nói gì?

Cơn đau dạ dày âm ỉ, cảm giác cồn cào và ợ chua là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người bệnh tại Việt Nam. Khi việc điều trị bằng thuốc Tây y kéo dài khiến nhiều người lo ngại tác dụng phụ, các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ tự nhiên nhanh chóng được tìm kiếm và chia sẻ. Trong số đó, cây bùng bục nổi lên như một vị thuốc dân gian quen thuộc được lưu truyền với công dụng giảm đau bụng và trị viêm loét dạ dày.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học hiện đại chứng minh hay chưa? Câu trả lời ngắn gọn là: các nghiên cứu hiện tại mới chỉ ghi nhận hoạt tính kháng viêm và giảm đau của chiết xuất bùng bục trên mô hình tế bào và động vật thực nghiệm; hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định cây thuốc này chữa khỏi bệnh đau dạ dày ở người.

Cây bùng bục trong kinh nghiệm dân gian

Bùng bục là tên gọi phổ biến của các loài thực vật thuộc chi Mallotus, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1, 3, 4]. Đây là nhóm cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ mọc hoang dã rất nhiều ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á ^[1]. Trong đời sống dân dã, người dân thường thu hái vỏ thân, rễ hoặc lá của cây để phơi khô, sắc nước uống mỗi khi gặp các vấn đề về tiêu hóa.

Theo y học dân gian, cây bùng bục thường được sử dụng nhằm mục đích làm dịu các cơn đau cơ, đau quặn bụng, hạ sốt và hỗ trợ điều trị các bệnh lý đường ruột [3, 4]. Người xưa tin rằng vị chát và tính mát của loại cây này giúp bao bọc vết loét và giảm cảm giác khó chịu tại dạ dày. Dù được sử dụng từ nhiều thế hệ, việc áp dụng phương thuốc này hầu hết chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan và truyền miệng chứ chưa có sự giám sát y khoa.

Cơ chế sinh học: Hoạt tính kháng viêm được lý giải thế nào?

Cơn đau dạ dày hình thành phần lớn do phản ứng viêm tại lớp niêm mạc. Khi niêm mạc bị kích ứng bởi acid dịch vị hoặc vi khuẩn, các tế bào miễn dịch sẽ sản sinh các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO) và các cytokine, dẫn đến sưng nề và kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác gây đau.

Để một loại thảo dược có thể xoa dịu tổn thương dạ dày, dược liệu đó bắt buộc phải sở hữu khả năng ức chế các phản ứng viêm và giảm cảm thụ đau. Các nhà khoa học đã tập trung phân lập các hợp chất tự nhiên có trong bùng bục nhằm kiểm tra xem liệu chúng có khả năng ngăn chặn các chất trung gian gây viêm này trên mô hình phòng thí nghiệm hay không [1, 4].

Bằng chứng phòng thí nghiệm trên loài bùng bục trắng (Mallotus barbatus)

Năm 2023, một nghiên cứu đã tiến hành phân lập các hoạt chất từ vỏ thân của loài bùng bục trắng (Mallotus barbatus) ^[2]. Bằng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ phân giải cao (HRESIMS), nhóm nghiên cứu đã tìm thấy một glycoside megastigmane mới đặt tên là barbatcoside A, cùng hai phenol glycoside mới là barbatcoside B và barbatcoside C, bên cạnh tám hợp chất đã biết khác ^[2].

Khi thử nghiệm hoạt tính kháng viêm trên mô hình tế bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), các nhà khoa học ghi nhận barbatcoside B và C ức chế đáng kể sự giải phóng chất trung gian gây viêm nitric oxide (NO) ^[2]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của hai hợp chất này lần lượt đạt mức 34,78 µM và 20,73 µM ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mức khảo sát trên đĩa nuôi cấy tế bào mà chưa tiến hành thử nghiệm trên sinh vật sống ^[2].

Cũng trong năm 2023, một công trình nghiên cứu khác tập trung khảo sát phần thân của cây Mallotus barbatus ^[3]. Nhóm tác giả đã phân lập được ba glycoside megastigmane mới (mallbarbalosides A-C) cùng ba hợp chất tương tự đã biết ^[3]. Thế nhưng, khi thử nghiệm trên cùng mô hình tế bào RAW 264.7 kích thích bởi LPS, toàn bộ các hợp chất phân lập từ thân cây này lại không cho thấy tác dụng ức chế sự giải phóng NO ^[3]. Điều này cho thấy hoạt tính sinh học phân bố không đồng đều giữa các bộ phận của cây [1, 5].

Tác dụng giảm đau và kháng viêm trên mô hình động vật

Bên cạnh các nghiên cứu tế bào, hoạt tính của chiết xuất từ các loài thuộc chi bùng bục cũng đã được đánh giá trên cơ thể động vật sống [2, 3, 4]. Năm 2004, nghiên cứu trên loài Mallotus spodocarpus cho thấy chiết xuất chloroform từ rễ cây có tác dụng kháng viêm và giảm đau rõ rệt trên chuột cống và chuột nhắt trắng ^[4].

Ở mô hình viêm cấp tính, chiết xuất này ức chế tình trạng phù tai chuột cống gây ra bởi ethyl phenylpropiolate, đồng thời giảm phù chân chuột cống gây ra bởi carrageenin và acid arachidonic ^[4]. Với mô hình viêm mạn tính cấy viên bông (cotton pellet), chiết xuất ức chế sự hình thành u hạt ở chuột cống ^[4]. Về tác dụng giảm đau, chiết xuất làm giảm rõ rệt các cơn quặn đau do acid acetic gây ra trên chuột nhắt ^[4]. Dù kết quả rất hứa hẹn, nghiên cứu mới chỉ thử nghiệm trên các mô hình viêm nhiễm ngoại vi thông thường chứ chưa kiểm tra trực tiếp trên tổn thương niêm mạc dạ dày ^[4].

Đến năm 2014, một nghiên cứu thực hiện trên lá của loài Mallotus repandus đã đánh giá chiết xuất methanol ở các liều 500, 1000 và 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1]. Chiết xuất thể hiện hoạt tính kháng viêm và giảm đau phụ thuộc vào liều dùng trên các mô hình gây đau quặn bằng acid acetic, phù tai do xylene và u hạt do viên bông ^[1]. Ngoài ra, thời gian chịu đựng đau của chuột trong thử nghiệm nhúng đuôi nước nóng cũng tăng lên ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự có mặt của flavonoid, saponin và tannin trong chiết xuất, đồng thời nhận định tác dụng có thể diễn ra qua cơ chế ức chế thần kinh trung ương lẫn ngoại vi ^[1]. Dù vậy, liều lượng dùng trên chuột rất cao và chưa được chuyển đổi an toàn sang người ^[1].

Về tác động đường ruột, năm 2002, nghiên cứu trên lá cây Mallotus peltatus - loài thảo dược dân gian chữa bệnh đường ruột và nhiễm trùng da - cho thấy chiết xuất thô methanol có khả năng kháng khuẩn đối với Staphylococcus aureus, Escherichia coli cùng nhiều vi khuẩn khác với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 128 đến 2000 µg/ml ^[5]. Khi thử nghiệm kháng viêm trên chuột cống trắng Albino, chiết xuất methanol ở liều 200 và 400 mg/kg, cũng như phân đoạn n-butanol A và B ở liều 25 mg/kg, đều thể hiện hoạt tính kháng viêm đáng kể so với thuốc đối chứng indomethacin liều 10 mg/kg ^[5]. Phân tích hóa học ghi nhận acid ursolic, beta-sitosterol và acid béo là các thành phần chính tạo nên tác dụng này ^[5].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới chiếc dạ dày con người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận một số loài thuộc chi bùng bục có chứa các hoạt chất chống viêm và giảm đau thực sự [1, 2, 3, 4], người bệnh cần hết sức tỉnh táo để nhận biết các giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện nay.

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm như chuột nhắt, chuột cống [1, 2, 3, 4]. Hệ tiêu hóa, môi trường acid dịch vị và cơ chế chuyển hóa thuốc của con người phức tạp hơn chuột rất nhiều. Một hoạt chất hiệu quả trên chuột hoàn toàn có thể bị acid dạ dày phân hủy hoặc không đạt đủ nồng độ tác dụng khi đi vào cơ thể người.

Thứ hai, các nghiên cứu thực nghiệm chủ yếu tạo mô hình viêm ở tai, bàn chân hoặc gây đau quặn ổ bụng tổng quát [2, 3, 4]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp khả năng chữa lành vết loét, bảo vệ hàng rào chất nhầy dạ dày hay tiêu diệt vi khuẩn Helicobacter pylori (Hp) - nguyên nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày - của cây bùng bục. Chưa kể, một số bộ phận như thân cây thậm chí không biểu hiện hoạt tính chống viêm trong thử nghiệm ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây bùng bục trị bệnh

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng khái niệm "dược liệu thiên nhiên" với "hoàn toàn vô hại". Việc tự ý thu hái cây hoang dại rất dễ dẫn đến nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật, bởi chi bùng bục có tới khoảng 150 loài khác nhau phân bố rải rác ^[1]. Dùng nhầm loài cây không chỉ làm mất tác dụng chữa bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính.

Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước sắc lá bùng bục. Cơn đau dạ dày có thể tạm thời dịu đi do tâm lý hoặc do hoạt tính giảm đau tạm thời của dược liệu [2, 3], nhưng ổ loét bên trong vẫn có thể âm thầm tiến triển xấu hơn, dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như thủng dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa.

Ngoài ra, việc đun sắc thảo dược theo cách thủ công không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Trong khi các nghiên cứu sử dụng dung môi phân lập tinh khiết như methanol, chloroform hoặc n-butanol để chiết xuất hoạt chất [2, 3, 4], việc đun nấu bằng nước tại nhà có thể không hòa tan được các hoạt chất kháng viêm hoặc vô tình chiết xuất cả các tạp chất gây hại cho gan và thận.

Ai nên thận trọng và cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng?

Do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, những đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây bùng bục dưới mọi hình thức:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Độc tính của các hợp chất trong cây bùng bục đối với sự phát triển của thai nhi và khả năng bài tiết qua sữa mẹ chưa từng được nghiên cứu.
• Trẻ em: Hệ thống men gan và chức năng lọc của thận ở trẻ còn non nớt, rất dễ bị tổn thương bởi các hợp chất tự nhiên chưa rõ độc tính.
• Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính: Việc đào thải các chất từ dược thảo không rõ nguồn gốc có thể làm suy giảm nghiêm trọng chức năng của các cơ quan này.
• Bệnh nhân đang xuất huyết tiêu hóa: Những người có dấu hiệu nôn ra máu, đi ngoài phân đen tuyệt đối không được dùng thuốc nam mà phải lập tức đến bệnh viện cấp cứu.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc dạ dày an toàn

Trước những hạn chế rõ ràng về mặt khoa học, người bệnh dạ dày không nên tự ý dùng bùng bục làm phương thuốc điều trị chính. Để quản lý bệnh lý dạ dày một cách an toàn và khoa học, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Thăm khám chuyên khoa tiêu hóa: Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát thượng vị, buồn nôn, ợ chua kéo dài, cần đến cơ sở y tế để được nội soi chẩn đoán chính xác nguyên nhân, kiểm tra vi khuẩn Hp và nhận phác đồ chuẩn y khoa.
• Không tự ý kết hợp thuốc: Tuyệt đối không dùng chung nước sắc cây cỏ tự chế với các thuốc kháng acid, thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng sinh vì có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm.
• Xây dựng chế độ ăn uống và sinh hoạt bảo vệ dạ dày: Ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế tối đa đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, tránh xa rượu bia và thuốc lá. Tránh căng thẳng tinh thần kéo dài và ngủ đủ giấc để niêm mạc dạ dày có thời gian hồi phục tự nhiên.

Khoa học ghi nhận bùng bục là nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa các hợp chất kháng viêm và giảm đau giá trị [1, 2, 3, 4]. Dẫu vậy, khoảng cách từ những chiếc đĩa petri và chuột thí nghiệm đến phác đồ điều trị cho người bệnh còn rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng để bảo vệ sức khỏe của chính mình.