Lời đồn bảo vệ gan từ cây mỹ nhân
Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại thảo dược tự nhiên để thanh lọc cơ thể, giải độc rượu bia hoặc phòng ngừa tổn thương gan do thuốc tây. Trong số các thảo mộc được quan tâm gần đây, cây mỹ nhân (danh pháp khoa học thường liên quan đến chi Ceiba, như Ceiba speciosa) bắt đầu được chú ý về khả năng bảo vệ tế bào gan. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự bảo vệ gan như lời đồn thổi, hay đây chỉ là những suy đoán chưa có căn cứ rõ ràng?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện nay chưa có bằng chứng thử nghiệm bảo vệ gan từ chiết xuất lá của cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) trước độc chất trên động vật hay người. Các dữ liệu về chiết xuất lá bảo vệ gan trước độc chất trong tài liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào cây banaba (Lagerstroemia speciosa) [1, 4]. Với cây mỹ nhân (Ceiba speciosa), nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở vỏ thân với đặc tính chống oxy hóa trong ống nghiệm hoặc chống loét dạ dày [2, 6].
Cây mỹ nhân trong nghiên cứu khoa học thực tế
Tại Việt Nam, cây hoa mỹ nhân thường được biết đến với tên gọi khoa học là Ceiba speciosa (thuộc họ Cẩm quỳ - Malvaceae). Cần tránh nhầm lẫn loài cây này với cây bằng lăng nước (Lagerstroemia speciosa) hay cây mộc hoa trắng, đậu ma (Millettia speciosa), vốn có tên khoa học chứa từ "speciosa" tương tự nhưng thuộc các chi thực vật hoàn toàn khác biệt [1, 5].
Một thử nghiệm công bố năm 2019 đã khảo sát dịch chiết nước từ vỏ thân cây Ceiba speciosa trong phòng thí nghiệm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ thân chứa lượng lớn hợp chất phenolic (117,4 +- 6,2 mg GAE/g) và thể hiện hoạt tính chống oxy hóa qua các phép đo DPPH (IC50 = 42,87 microg/mL), ORAC (2351,17 micromol TE/g) và FRAP (235,94 microM FeSO4/g) [1]. Chiết xuất này cũng giúp ngăn chặn sự khử cực màng ty thể và làm giảm hoạt tính của caspase-9 do hydro peroxide gây ra trên dòng tế bào thử nghiệm [1].
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác đánh giá dịch chiết ethanol từ vỏ thân cây Ceiba speciosa trên mô hình vết loét dạ dày do cồn ở chuột và thử nghiệm in vitro [2]. Nghiên cứu phát hiện dịch chiết vỏ thân chứa hàm lượng polyphenol cao (307,20 +- 6,20 mg GAE/g chiết xuất), ức chế giải phóng yếu tố gây viêm TNF-alpha trong máu toàn phần của người và ức chế các enzyme gây viêm như p38alpha, JAK3, JNK3 [2]. Trên chuột cống, chiết xuất này giúp giảm tích tụ bạch cầu, giảm phù nề và ngăn ngừa hình thành vết loét dạ dày vượt trội hơn thuốc đối chứng Omeprazole [2].
Như vậy, toàn bộ dữ liệu hiện có về cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) chỉ ghi nhận tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ niêm mạc dạ dày từ vỏ thân [2, 6]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào công bố về hiệu quả bảo vệ gan trước độc chất của chiết xuất từ lá cây mỹ nhân (Ceiba speciosa).
Đừng nhầm lẫn với các nghiên cứu bảo vệ gan từ loài cây khác
Sự nhầm lẫn phổ biến về tác dụng giải độc và bảo vệ gan của "speciosa" bắt nguồn từ các nghiên cứu trên cây bằng lăng (Lagerstroemia speciosa) [1, 4]. Đây là loài cây hoàn toàn khác biệt với cây mỹ nhân hoa hồng (Ceiba speciosa).
Trong một thử nghiệm trên chuột cống bị tổn thương gan cấp tính do dùng quá liều paracetamol (APAP liều 2 g/kg thể trọng), chiết xuất ethanol từ lá cây Lagerstroemia speciosa (LSE) ở liều 500 mg/kg/ngày đã cho thấy tác dụng giải độc rõ rệt [3]. Thuốc giảm đau APAP gây tăng men gan ALT, AST, ALP, tăng bilirubin, giảm tiểu cầu và protein huyết tương, đồng thời làm cạn kiệt glutathione (GSH) và tăng chất chỉ thị peroxy hóa lipid (MDA) trong gan [3]. Khi được bổ sung LSE, các chỉ số tổn thương gan được cải thiện, stress oxy hóa và phản ứng viêm bị ức chế thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu NF-kappaB, TNF-alpha, iNOS, Nrf2, HO-1, Bax và Bcl-2, với hiệu quả bảo vệ gan gần tương đương với chất giải độc kinh điển N-acetylcysteine (NAC) [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tiếp tục đánh giá chiết xuất ethanol lá Lagerstroemia speciosa (EBLE) ở liều 500 mg/kg thể trọng trên chuột bị độc gan do dùng kết hợp thuốc kháng lao isoniazid (INH liều 50 mg/kg) và dapsone (DDS liều 30 mg/kg) suốt 30 ngày [4]. Nhóm chuột uống chiết xuất lá cây sau khi nhiễm độc đã đảo ngược tình trạng men gan tăng cao, giảm các dấu ấn tiền viêm (TNF-alpha, TGF-beta, NF-kappaB), đồng thời khôi phục nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh như SOD, catalase và glutathione [4]. Kết quả này tương đương với nhóm chuột điều trị bằng silymarin liều 100 mg/kg [4].
Ngoài ra, hoa của cây Lagerstroemia speciosa cũng từng được chứng minh giúp bảo vệ gan chuột trước độc chất carbon tetrachloride (CCl4) [5]. Rễ cây cát căn ngưu lực (Millettia speciosa) cũng ghi nhận tác dụng cải thiện bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ở chuột [6]. Riêng trong chi Ceiba, các nghiên cứu về gan chỉ thực hiện trên hoa cây Ceiba chodatii trước tổn thương mạn tính do CCl4 [7] hoặc vỏ thân cây gòn Ceiba pentandra trước độc tính của paracetamol [8].
Hiểu lầm thường gặp và khoảng trống bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là việc đồng nhất tên gọi các loài thực vật có cùng định danh loài "speciosa". Người dân nghe nói chiết xuất lá "speciosa" ngừa độc gan paracetamol hay thuốc lao thì vội vàng tìm hái lá cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) về nấu uống [1, 4]. Đây là sự nhầm lẫn tai hại vì hai loài thực vật này thuộc hai họ khác nhau và chứa các hoạt chất sinh học không giống nhau.
Khoảng trống bằng chứng thứ hai là việc chuyển giao từ ống nghiệm ra cơ thể sống. Chiết xuất vỏ thân cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) dù có khả năng dập tắt gốc tự do trong ống nghiệm rất tốt, nhưng chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật chứng minh hoạt tính này chuyển thành khả năng phục hồi tế bào gan [1].
Thêm vào đó, ngay cả với các loài thảo dược đã có kết quả khả quan trên chuột như Lagerstroemia speciosa, việc thử nghiệm vẫn chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm động vật gặm nhấm [1, 4]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh nhằm đánh giá liều lượng, độc tính tích lũy và hiệu quả điều trị tổn thương gan do thuốc.
Ai nên thận trọng?
Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus B, C, xơ gan, suy gan không nên tự ý tìm kiếm lá hay vỏ cây mỹ nhân để sắc uống giải độc. Gan của người bệnh vốn dĩ đã suy giảm khả năng chuyển hóa, việc đưa thêm các hoạt chất thực vật chưa rõ liều lượng và độc tính có thể gây quá tải, dẫn đến đợt cấp suy gan nguy hiểm.
Người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây (như thuốc chống lao, thuốc hạ sốt paracetamol, thuốc tim mạch) tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cây mỹ nhân cùng lúc. Sự tương tác giữa các polyphenol chưa xác định trong cây và enzym chuyển hóa thuốc tại gan có thể làm tăng độc tính của thuốc điều trị hoặc làm mất tác dụng của thuốc [1, 4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn nào của cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) trên các đối tượng này, do đó cần tránh sử dụng dưới mọi hình thức dược liệu dân gian.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Đối với cây mỹ nhân (Ceiba speciosa), do thiếu hoàn toàn dữ liệu về tính an toàn và hiệu quả giải độc gan từ lá, người tiêu dùng không nên tự ý thu hái hay chế biến lá loài cây này làm trà uống hằng ngày. Cây mỹ nhân hiện nay chủ yếu nên được xem là cây cảnh tạo bóng mát và cảnh quan đô thị.
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng trà thảo mộc có chứa lá cây banaba (Lagerstroemia speciosa) - loài cây đã có dữ liệu về khả năng hỗ trợ chống oxy hóa và bảo vệ gan trên động vật - hãy lựa chọn sản phẩm trà túi lọc có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [4]. Không dùng quá liều hướng dẫn của nhà sản xuất và không thay thế thuốc điều trị bệnh gan do bác sĩ chỉ định.
Để bảo vệ gan trước các loại hóa chất và thuốc chuyển hóa qua gan như paracetamol hay thuốc trị lao, cách tiếp cận khoa học nhất là tuân thủ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ, không tự ý tăng liều paracetamol, hạn chế tối đa uống rượu bia và duy trì chế độ ăn uống giàu rau xanh, củ quả tươi. Khi có dấu hiệu nghi ngờ men gan tăng cao hay tổn thương gan, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và theo dõi chức năng gan định kỳ.
Cây mỹ nhân (Ceiba speciosa) hiện chưa có bằng chứng bảo vệ gan từ chiết xuất lá trên động vật trước độc chất. Các kết quả tích cực giải độc gan mà mọi người thường nhắc tới thuộc về loài cây khác như lá banaba (Lagerstroemia speciosa). Người dân cần sáng suốt phân biệt các loại thảo mộc, tránh nghe lời đồn thổi chưa được kiểm chứng để bảo vệ sức khỏe bản thân.
