Nhiều người thường tin dùng các loại thảo mộc mọc quanh nhà hoặc kinh nghiệm truyền miệng để đun nước uống nhằm thanh nhiệt, trị bệnh. Cây hoa mỹ nhân (tên khoa học phổ biến Ceiba speciosa) với thân cây có gai và hoa đẹp mắt cũng nằm trong số những dược liệu được dân gian dùng nấu trà vỏ cây để mong muốn giảm mỡ máu hay hạ đường huyết.
Tuy nhiên, liệu việc sắc uống vỏ cây hoa mỹ nhân có thực sự lành tính như lời đồn? Câu trả lời từ góc nhìn khoa học hiện đại là: Chưa có bằng chứng an toàn và hiệu quả rõ ràng trên người, việc tùy tiện sử dụng đường uống tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt khi dùng liều cao kéo dài.
Trào lưu tự sắc thuốc từ vỏ cây và sự thật khoa học
Trong y học dân gian ở một số vùng thuộc Brazil, nước sắc từ vỏ thân của loài cây này thường được dùng với mục đích giảm cholesterol, triglycerid và đường huyết [1]. Tại Việt Nam, nhiều người cũng nghe theo kinh nghiệm truyền miệng, lột vỏ thân cây về băm nhỏ, phơi khô rồi sắc uống thay trà hằng ngày mà không rõ hàm lượng hay độc tính tiềm ẩn.
Thực tế, các nhà khoa học đã cảnh báo rằng hiện không có tài liệu nghiên cứu chứng minh tính hiệu quả cũng như mức độ an toàn khi người bệnh tự ý dùng vỏ cây này [1]. Việc nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian lâu đời với các chuẩn mực y học đã được kiểm chứng khiến không ít người tự đặt cơ thể vào tình trạng nguy hiểm.
Cơ thể con người khi tiếp nhận các chất chiết xuất thô từ vỏ thân cây phải gánh chịu quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan và đào thải qua thận. Nhiều loài cây cỏ mang các hợp chất bảo vệ thực vật tự nhiên, nếu dùng sai cách hoặc quá liều sẽ chuyển hóa thành độc chất tàn phá tế bào nội tạng.
Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì về vỏ cây hoa mỹ nhân?
Một nghiên cứu được công bố năm 2020 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước từ vỏ thân cây Ceiba speciosa (loài cây thường được gọi là paineira-rosa hay hoa mỹ nhân) nhằm tìm hiểu độc tính và hoạt tính sinh học [1].
Để làm rõ điều này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng mô hình sinh vật thử nghiệm là giun tròn Caenorhabditis elegans ở giai đoạn ấu trùng L1 [1]. Đây là mô hình sinh học chuẩn thường dùng để sàng lọc nguy cơ độc học và dược lý học ban đầu [1]. Các nồng độ chiết xuất được thử nghiệm bao gồm 5, 25, 50 và 250 microgram/mL [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất không làm thay đổi tỷ lệ sống sót, khả năng bơm thức ăn qua hầu hay khả năng sinh sản của sinh vật thí nghiệm [1]. Đáng chú ý, chiết xuất nước này thể hiện khả năng bảo vệ chống lại độc tính do đường gây ra thông qua việc kéo dài tuổi thọ của giun và làm giảm mức đường glucose [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận những giới hạn quan trọng. Chiết xuất không có khả năng bảo vệ giun tròn trước tình trạng stress oxy hóa do các tác nhân oxy hóa mạnh (paraquat 0,5 mM và H2O2 1 mM) gây ra [1]. Mặt khác, chiết xuất này cũng không làm giảm sự tích tụ lipid do chế độ ăn nhiều glucose tạo ra, được quan sát trực tiếp qua các giọt lipid đánh dấu huỳnh quang [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần phải đánh giá hết sức cẩn thận vì chiết xuất chưa cho thấy khả năng điều hòa tích lũy mỡ [1].
Dữ liệu thực nghiệm này mới chỉ dừng lại ở loài giun tròn trong ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người hay thậm chí trên động vật có vú để chứng minh tính an toàn khi uống [1].
Nguy cơ tổn thương gan thận từ độc tính vỏ cây khi dùng liều cao
Nhiều người quan niệm cây cỏ thiên nhiên không có tác dụng phụ, uống bao nhiêu cũng được. Đây là sai lầm nguy hại, bởi các chiết xuất từ vỏ thân thực vật khi dùng đường uống liều cao đều tiềm ẩn độc tính nặng nề với gan và thận.
Các nghiên cứu độc học trên các loài thực vật thân gỗ dùng trong y học cổ truyền chỉ ra rằng, việc dùng chiết xuất vỏ thân dài ngày có thể gây ra những biến đổi bệnh lý khó hồi phục. Dù có một số loài cho thấy biên độ an toàn nhất định trong điều kiện truyền thống, độc tính tích lũy qua đường uống ở liều cao luôn là mối đe dọa thường trực [2].
Khi vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể, các hợp chất trong vỏ cây gây tổn thương mô nghiêm trọng. Các phản ứng thường gặp bao gồm hoại tử mô nhu mô gan, tăng nồng độ men gan aspartate aminotransferase và phosphatase kiềm, viêm kẽ thận và tổn thương phổi khi sử dụng chiết xuất vỏ thân ở liều cao trong thời gian dài như 28 ngày trên mô hình động vật thí nghiệm [3]. Tình trạng này chứng minh việc uống nước sắc thảo dược không kiểm soát liều lượng có thể trực tiếp làm suy giảm chức năng gan thận [3].
4 lưu ý an toàn tối quan trọng cần biết trước khi dùng
Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân cũng như gia đình, người dân cần nắm rõ 4 nguyên tắc cốt lõi:
Thứ nhất, không tự ý dùng đường uống dưới mọi hình thức. Hiện nay hoàn toàn chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận tính an toàn và liều lượng cho con người từ vỏ thân cây hoa mỹ nhân [1]. Những thử nghiệm đơn lẻ trên giun tròn chỉ mang tính định hướng ban đầu, không thể dùng làm bằng chứng để con người áp dụng [1].
Thứ hai, nhận diện dấu hiệu ngộ độc cấp tính và bán cấp. Việc dùng các chiết xuất thảo mộc chứa độc tính có thể gây các biểu hiện nhiễm độc toàn thân như xù lông, thở gấp, mệt mỏi li bì, rối loạn phản xạ, hoặc dẫn đến các biến đổi chỉ số sinh hóa máu [2], [3]. Nếu xuất hiện mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay chán ăn sau khi uống thảo mộc, phải dừng ngay lập tức.
Thứ ba, không thay thế thuốc điều trị bệnh mạn tính. Mặc dù chiết xuất thô cho thấy khả năng hạ glucose trên sinh vật bậc thấp, nó không làm giảm sự tích mỡ và không thể thay thế phác đồ điều trị đái tháo đường hay mỡ máu của bác sĩ [1]. Tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước vỏ cây sẽ khiến bệnh trở nặng, dẫn đến biến chứng nguy hiểm.
Thứ tư, luôn tham khảo ý kiến chuyên môn. Mọi bài thuốc truyền miệng từ rễ, thân, vỏ cây đều cần được bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế thẩm định về nguồn gốc, liều dùng an toàn thay vì tự ý thu hái, phơi nấu tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp: "Cứ cây cỏ thiên nhiên là hoàn toàn vô hại"
Độc giả thường mặc định cây mọc ngoài tự nhiên hay hoa trồng cảnh thì an toàn tuyệt đối. Thực tế, trong tự nhiên, vỏ thân cây là nơi tập trung các hoạt chất bảo vệ thực vật nhằm chống lại sâu bọ, vi khuẩn và nấm mốc. Một số chất có thể gây độc mạnh với tế bào người.
Hơn nữa, người dân hay nhầm lẫn tên gọi các loài cây mang tiền tố hoặc hậu tố "mỹ nhân", "speciosa" dẫn đến việc ngộ nhận công dụng. Trong khi một số bộ phận như cùi thịt quả của cây khác cùng loài có thể giàu chất chống oxy hóa và không gây độc trên mô hình thử nghiệm tế bào [4], [5], hoặc rễ cây có tác dụng an thần trên chuột [6], thì vỏ thân của các cây thân gỗ lại mang độc tính rất khác biệt [5], [3]. Việc đánh đồng mọi bộ phận của cây hoặc các loài cây có tên gần giống nhau là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ngộ độc dược liệu.
Ngay cả khi một chất giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày hay kháng khuẩn trên mô hình thí nghiệm [5], [7], nguy cơ độc tính tích lũy ở liều lượng lớn vẫn có thể xảy ra trên các cơ quan lọc máu [3]. Không có loại thảo dược nào an toàn ở mọi liều lượng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh sự an toàn của vỏ thân cây hoa mỹ nhân đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú, trẻ nhỏ hay người cao tuổi. Dữ liệu hiện có duy nhất mới chỉ thực hiện trên sinh vật giun tròn [1]. Do đó, phụ nữ mang thai và trẻ em tuyệt đối không được tiếp xúc hay uống nước sắc từ loại cây này để tránh nguy cơ sẩy thai, dị tật hoặc ngộ độc cấp.
Những người có tiền sử bệnh lý gan, suy giảm chức năng thận, người đang chạy thận hoặc viêm gan mạn tính phải tránh xa các loại nước lá, vỏ cây trôi nổi. Khi tế bào gan và cầu thận đã bị suy yếu, việc nạp thêm các chiết xuất thô chưa tinh chế sẽ khiến tình trạng hoại tử tế bào gan và viêm kẽ thận bùng phát nhanh chóng [3].
Người đang điều trị đái tháo đường, tim mạch hay huyết áp bằng thuốc tây y cũng không được tự ý kết hợp nước vỏ cây. Tương tác thảo mộc và thuốc tân dược có thể làm biến đổi hấp thu thuốc hoặc gây tụt đường huyết đột ngột khó kiểm soát [5].
Lời khuyên áp dụng và kết luận an toàn
Trong đời sống hằng ngày, hoa mỹ nhân chỉ nên được trồng làm cây cảnh che bóng mát và tạo cảnh quan đô thị. Tuyệt đối không tự ý bóc vỏ thân, phơi khô để làm trà uống thay nước lọc.
Nếu có người thân đang sử dụng loại nước sắc này để hạ đường huyết hay mỡ máu, cần khuyên họ dừng lại và đi khám tại các cơ sở y tế uy tín. Việc kiểm soát đường huyết và chuyển hóa lipid đòi hỏi chế độ ăn uống khoa học, rèn luyện thể chất và tuân thủ thuốc kê đơn của bác sĩ, thay vì đặt niềm tin vào các loại vỏ cây chưa có bằng chứng an toàn. Hãy luôn nhớ rằng, một dược liệu tự nhiên chỉ thực sự có giá trị khi được khoa học chứng minh đầy đủ về cả hiệu quả điều trị lẫn ranh giới an toàn cho tính mạng con người.
