Nhiều người truyền tai nhau dùng cây nắp ấm sắc nước uống để làm tan sỏi thận và tống sỏi ra ngoài. Đây là phương pháp dân gian quen thuộc, khiến không ít người bệnh tìm mua với hy vọng tránh phải can thiệp y tế.
Tuy nhiên, hiệu quả "thần kỳ" này của cây nắp ấm hoàn toàn là lời đồn và chưa có cơ sở khoa học rõ ràng. Các nghiên cứu hiện đại mới chỉ dừng lại ở việc xem xét một số cơ chế chung của thảo dược tự nhiên, trong khi thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cây nắp ấm vẫn đang thiếu hụt.
Vì sao thảo mộc được tin là giúp trị sỏi thận?
Sỏi tiết niệu hình thành từ sự lắng đọng và kết tụ của các khoáng chất trong nước tiểu. Trong y học cổ truyền, việc dùng các loại cây cỏ nhằm mục đích lợi tiểu, tăng lượng nước tiểu để bào mòn hoặc đẩy viên sỏi nhỏ ra ngoài.
Dưới góc nhìn khoa học, một tổng quan nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng các hoạt chất sinh học thực vật có thể hỗ trợ kiểm soát sỏi qua tác dụng chống oxy hóa, chống co thắt, lợi tiểu, cũng như ức chế quá trình kết tinh, tạo mầm và tụ tập tinh thể [1]. Những cơ chế này giúp giảm nhẹ các yếu tố nguy cơ dẫn đến hình thành sỏi, đồng thời hạn chế các tổn thương thứ phát do viêm nhiễm [1]. Dù vậy, tổng quan nhấn mạnh cần thêm bằng chứng tiền lâm sàng và lâm sàng thuyết phục để xác thực độ an toàn và hiệu quả thực sự trên người [1].
Bằng chứng nghiên cứu: Cây nắp ấm ở đâu trên bản đồ khoa học?
Khi rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa, hầu như không có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá khả năng bài thạch của cây nắp ấm trên người. Thay vào đó, dữ liệu về thảo dược trị sỏi thận hiện chỉ tập trung vào một số loài cây khác trên mô hình động vật hoặc tế bào.
Một nghiên cứu năm 2024 khảo sát chiết xuất cồn của cây Zaleya pentandra trên chuột cống trắng Wistar đực [2]. Thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất giúp chuyển đổi tinh thể canxi oxalat monohydrat thành dạng ít hại hơn là canxi oxalat dihydrat [2]. Trên chuột bị gây sỏi bằng ethylene glycol, liều 30 đến 300 mg/kg thể hiện tác dụng lợi tiểu phụ thuộc liều lượng, tăng đào thải natri và kali tương đương thuốc hydrochlorothiazide, đồng thời làm giảm tinh thể tại thận và cải thiện các chỉ số sinh hóa máu [2]. Dù kết quả triển vọng, đây mới chỉ là thử nghiệm trên chuột và cần thêm nghiên cứu lâm sàng [2].
Một nghiên cứu khác năm 2020 đánh giá chiết xuất lá na (Annona squamosa Linn.) trên chuột Wistar [3]. Ở mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg, chiết xuất làm tăng thể tích nước tiểu, tăng thải natri và kali khi đối chiếu với thuốc đối chứng furosemide [3]. Trên mô hình gây sỏi bằng ethylene glycol, liều 500 mg/kg làm giảm các chỉ số sinh hóa tạo sỏi như canxi, urê, axit uric và creatinin, cải thiện tổn thương mô học thận khi so sánh với thuốc Cystone [3].
Năm 2018, nghiên cứu về cùi quả dưa hấu (Citrullus lanatus) trên chuột Wistar và ống nghiệm cũng ghi nhận khả năng ức chế ngưng tụ tinh thể canxi oxalat [4]. Cùi dưa hấu giúp tăng lượng nước tiểu, tăng độ pH nước tiểu, phục hồi cân bằng citrate, canxi và làm giảm tích tụ tinh thể tại thận [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 1999 trên chuột bị cấy đĩa kẽm vào bàng quang cho thấy chiết xuất vỏ củ cải (Raphanus sativus) làm giảm trọng lượng sỏi và tăng thể tích nước tiểu trong 24 giờ [5].
Năm 2016, nghiên cứu trên cây cúc bạc đầu (Vernonia cinerea Less.) sử dụng dịch chiết cồn-nước trên chuột bị gây sỏi thận [6]. Với liều điều trị 400 mg/kg và các liều phòng ngừa từ 100 đến 400 mg/kg, thảo dược này làm tăng lượng nước tiểu và giảm đáng kể nồng độ canxi, oxalat, phosphat trong nước tiểu cũng như creatinin máu so với nhóm bệnh [6].
Tất cả các thử nghiệm trên chỉ ra rằng một số thảo mộc có hoạt tính sinh học ức chế sỏi trên chuột cống. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu tương đương nào xác nhận hoạt tính này đối với cây nắp ấm, và dữ liệu trên động vật hoàn toàn không thể đánh đồng với hiệu quả trên cơ thể người.
Thuốc lợi tiểu và hỗ trợ bài thạch trong y học hiện đại
Nhiều người tin cây nắp ấm uống vào giúp đi tiểu nhiều, từ đó "đẩy" được sỏi ra ngoài. Việc kích thích bài niệu thực tế có vai trò trong hỗ trợ sỏi, nhưng phải được kiểm soát y khoa chặt chẽ.
Một phân tích gộp năm 2020 gồm 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.344 bệnh nhân tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) cho thấy việc dùng thuốc lợi tiểu mang lại lợi ích rõ rệt [7]. Nhóm dùng thuốc lợi tiểu đạt tỷ lệ sạch sỏi cao hơn (tỷ số chênh OR = 1,73), tỷ lệ vỡ sỏi cao hơn (OR = 2,83) và giảm số lần can thiệp tán sỏi so với nhóm dùng giả dược [7].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2014 tại Nga trên 114 bệnh nhân sỏi tiết niệu sau tán sỏi ngoài cơ thể cũng ghi nhận thực phẩm bổ sung NefroDoz có tác dụng lợi tiểu, chống viêm và hỗ trợ tống xuất mảnh sỏi nhỏ an toàn [8]. Những dữ liệu này khẳng định việc hỗ trợ tống sỏi đòi hỏi các hoạt chất được định lượng rõ ràng và thường đi kèm can thiệp kỹ thuật cao, không thể tùy tiện thay thế bằng thảo dược chưa được kiểm chứng.
Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa sỏi bằng cây nắp ấm
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng cây nắp ấm có thể "bào mòn" hay "làm tan" mọi loại sỏi thận. Thực tế, không loại thảo mộc nào có thể làm biến mất viên sỏi kích thước lớn trong thời gian ngắn.
Nhiều người bệnh trì hoãn phẫu thuật hoặc can thiệp y tế vì bận uống nước sắc nắp ấm. Hậu quả là sỏi di chuyển làm tắc nghẽn niệu quản, gây ứ nước bể thận, suy giảm chức năng thận hoặc nhiễm trùng huyết nguy hiểm.
Ngoài ra, việc dùng cây nắp ấm không rõ nguồn gốc, liều lượng có thể đưa vào cơ thể tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng, làm tăng gánh nặng đào thải cho gan và thận đang bị tổn thương.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người có sỏi kích thước lớn, sỏi san hô hoặc có biến chứng đau quặn thận dữ dội, tiểu buốt, tiểu ra máu, sốt cao tuyệt đối không được tự ý dùng cây cỏ dân gian để điều trị.
Những người có bệnh thận mạn tính, suy thận, bệnh tim mạch hoặc đang phải dùng các thuốc điều trị khác cần tránh tự ý uống nước thảo mộc đậm đặc, vì nguy cơ gây rối loạn điện giải và suy thận cấp. Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú không nên sử dụng cây nắp ấm vì chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn trên nhóm đối tượng này.
Cách tiếp cận khoa học trong phòng ngừa và điều trị sỏi
Đối với người bệnh có sỏi tiết niệu nhỏ, việc đầu tiên cần làm là đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác kích thước, vị trí và tính chất của sỏi.
Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hay sản phẩm bổ sung nào để hỗ trợ lợi tiểu, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc tăng lượng nước uống mỗi ngày, duy trì chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây và giảm lượng muối tiêu thụ là những biện pháp đã được chứng minh giúp hạn chế tạo sỏi mới [1].
Lời đồn cây nắp ấm làm tan sỏi thận không có bằng chứng khoa học xác thực và tiềm ẩn rủi ro nếu tự ý thay thế chỉ định y khoa. Khi phát hiện sỏi thận, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa, thăm khám định kỳ để bảo vệ chức năng thận an toàn.
