Đau bụng kinh và rong kinh là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều chị em phụ nữ mỗi khi chu kỳ kinh nguyệt ghé thăm. Trong dân gian, cây tai mèo (tên khoa học là Abroma augusta L., hay còn gọi là ulatkambal, devil's cotton) thường được truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp điều hòa kinh nguyệt và dứt điểm cơn đau thắt bụng. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại thảo dược này có đúng như lời đồn thổi hay không vẫn là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây tai mèo điều trị dứt điểm chứng rong kinh hay đau bụng kinh ở người. Các nghiên cứu hiện có về loài thực vật này chủ yếu tập trung vào đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa glucose hoặc công nghệ chất mang sinh học, chứ chưa trực tiếp xác thực tác dụng giảm co bóp tử cung.
Cơ chế sinh lý gây đau bụng kinh và rong kinh
Cơn đau bụng kinh khởi phát chủ yếu do sự gia tăng quá mức của các hoạt chất gây viêm và co thắt tử cung, điển hình là prostaglandin F2-alpha. Khi tử cung co bóp quá mạnh với tần số và biên độ cao, các mạch máu nuôi dưỡng cơ quan này bị chèn ép, dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ tạm thời và gây ra cảm giác đau thắt dữ dội.
Về mặt tế bào học, sự co bóp của cơ trơn tử cung phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ ion canxi nội bào. Khi các kênh canxi phụ thuộc điện thế trên màng tế bào mở ra, dòng canxi ngoại bào ùa vào trong tế bào, kích hoạt các sợi cơ co rút. Do đó, việc can thiệp để làm giảm trương lực cơ trơn, hạ thấp áp lực buồng tử cung hoặc ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ là nguyên lý then chốt giúp kiểm soát các cơn đau bụng kinh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cơ chế giảm co thắt tử cung
Để hiểu rõ cách làm dịu cơn đau bụng kinh, y học hiện đại và các nghiên cứu dược liệu đã kiểm chứng tác động của nhiều hoạt chất lên sự vận động của cơ trơn tử cung. Một nghiên cứu năm 1981 trên 5 phụ nữ mắc chứng đau bụng kinh nguyên phát nặng cho thấy việc truyền tĩnh mạch hoạt chất kích thích thụ thể beta-2 salbutamol với liều 10 microgram/phút giúp giảm rõ rệt trương lực cơ tử cung [1]. Sự suy giảm trương lực cơ này có mối liên hệ mật thiết với việc xoa dịu cơn đau thực tế của bệnh nhân [1].
Bên cạnh đó, các biện pháp sử dụng thuốc tránh thai kết hợp đường uống (chứa 150 microgram levonorgestrel và 30 microgram ethinyl estradiol uống mỗi ngày) cũng được ghi nhận giúp giảm đau thông qua ức chế hoạt động cơ trơn [2]. Một nghiên cứu năm 1989 ghi nhận thuốc tránh thai đường uống làm giảm đáng kể hoạt động tự phát của cơ tử cung về mặt tổng diện tích áp lực, tần số và biên độ co bóp sau 3 tuần điều trị [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc giảm hoạt động co bóp giúp hạn chế tác động tiêu cực lên lưu lượng máu tử cung, từ đó xóa bỏ tình trạng thiếu máu cục bộ gây đau [2]. Một nghiên cứu cùng năm 1989 trên 14 phụ nữ cũng xác nhận việc dùng thuốc tránh thai kết hợp hàng ngày trong 21 ngày làm giảm đáng kể hoạt động tự phát của tử cung và giảm phản ứng khó chịu đối với các chất kích thích co bóp như vasopressin và prostaglandin F2-alpha [3].
Trong hướng tiếp cận từ thực vật học, một nghiên cứu năm 2021 tiến hành khảo sát dịch chiết nước từ lá cây cỏ xạ hương (Thymus vulgaris) trên mô tử cung chuột cô lập [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế biên độ lẫn tần số của các cơn co thắt tự phát cũng như các cơn co do oxytocin hoặc kali clorid nồng độ cao (KCl 80 mM) gây ra [4]. Tác dụng giãn cơ trơn này được giải thích là nhờ khả năng chẹn kênh canxi phụ thuộc điện thế ngoại bào của các chất thuộc nhóm chlorogenic và flavonoid [4].
Tương tự, nghiên cứu năm 2008 về dịch chiết vỏ hạt ý dĩ (Adlay hull extract) cho thấy phân đoạn AHM-EA ở nồng độ 175 microgram/ml ức chế sự co thắt tử cung chuột do prostaglandin F2-alpha, chất hoạt hóa kênh canxi Bay K 8644 và nồng độ kali cao gây ra theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [5]. Thử nghiệm cũng ghi nhận nồng độ 375 microgram/ml của AHM-EA ngăn chặn sự gia tăng nồng độ canxi nội bào, trong đó naringenin và quercetin là hai hợp chất chính đảm nhận vai trò phong bế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào [5].
Dữ liệu thực tế về cây tai mèo qua các nghiên cứu tiền lâm sàng
Dù dân gian lưu truyền nhiều bài thuốc từ vỏ rễ cây tai mèo (Abroma augusta L.) cho các chứng bệnh phụ khoa, các công bố khoa học hiện đại lại chỉ ra những hướng tác dụng sinh học hoàn toàn khác. Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá dịch chiết cồn (methanol) từ vỏ thân cây tai mèo cho thấy mẫu thử chứa nhiều nhóm chất như ancaloit, steroid, terpenoid, flavonoid, đường khử và glycosid [6]. Chiết xuất vỏ cây tai mèo thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH với giá trị IC50 đạt 38,65 microgram/ml, tỷ lệ gây tan máu thấp từ 9,41% xuống 4,1% ở nồng độ 250 đến 1000 microgram/ml, đồng thời ức chế 75,5% sự phát triển của tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) khi tiêm màng bụng liều 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 5 ngày liên tiếp trên chuột bạch tạng Swiss [6].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2012 khảo sát dịch chiết nước từ lá tươi của cây tai mèo trên chuột cống mắc đái tháo đường do alloxan [7]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá tươi tai mèo làm giảm hấp thu glucose qua đường tiêu hóa nhưng đồng thời làm giảm hấp thu đáng kể thuốc điều trị tiểu đường metformin hydrochloride, khiến đường huyết sau 8 giờ ở nhóm phối hợp chỉ giảm 11,14% so với mức giảm 44,8% ở nhóm dùng metformin đơn độc [7].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 về chất nhầy polysaccharide chiết xuất từ thân cây tai mèo cho thấy chất nhầy này chứa glucose, galactose, rhamnose, axit galactouronic và fucose [8]. Hợp chất này thể hiện hoạt tính prebiotic tích cực với điểm số 0,5 ± 0,06 đối với Lactobacillus acidophilus và 0,51 ± 0,05 đối với Lactobacillus casei, giúp bảo vệ lợi khuẩn sống sót trong điều kiện mô phỏng đường tiêu hóa hoặc nhiệt độ khắc nghiệt [8].
Tổng hợp lại, chưa có bất kỳ dữ liệu nào trong các trích đoạn khoa học nói trên chứng minh vỏ rễ hay dịch chiết cây tai mèo có khả năng điều hòa cơ trơn tử cung hoặc cầm máu rong kinh ở người. Lời đồn thổi dân gian về công dụng trị rong kinh, đau bụng kinh của cây tai mèo hiện vẫn chưa được bảo chứng bởi các dữ liệu nghiên cứu trực tiếp.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây tai mèo
Nhiều người thường tin rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y để chữa đau bụng kinh hay rong kinh kéo dài. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ rễ hay thân cây tai mèo mà không rõ liều lượng có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ thời điểm vàng điều trị các bệnh lý phụ khoa thực thể nguy hiểm như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung hay viêm nhiễm vùng chậu.
Hơn nữa, việc cho rằng thảo dược có thể chữa khỏi bệnh ngay tức thì là quan niệm sai lầm. Hiện tượng đau bụng kinh đòi hỏi việc kiểm soát các chất trung gian hóa học và trương lực co bóp cơ trơn, trong khi dược tính của cây tai mèo trên hệ sinh dục nữ vẫn là khoảng trống nghiên cứu chưa được xác nhận trên lâm sàng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang mắc bệnh đái tháo đường và được kê đơn thuốc hạ đường huyết như metformin hydrochloride cần hết sức cẩn giác. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật chứng minh dịch chiết từ lá cây tai mèo có thể tạo tương tác cản trở hấp thu metformin, làm mất gần như hoàn toàn tác dụng kiểm soát đường huyết của thuốc [7].
Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây tai mèo dưới bất kỳ hình thức nào vì chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ. Những người đang bị rong kinh, rong huyết nặng kéo dài cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để tìm nguyên nhân thay vì tự uống các loại nước sắc thảo dược chưa được kiểm nghiệm khoa học.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên y tế
Đối với chị em phụ nữ gặp phải tình trạng đau bụng kinh hàng tháng, việc can thiệp nên dựa trên các phương pháp khoa học đã được kiểm chứng. Khi cơn đau xuất hiện, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ như chườm ấm vùng bụng dưới để giúp tăng cường lưu thông máu cục bộ hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chỉ định các loại thuốc giãn cơ, thuốc chống viêm hoặc thuốc điều hòa kinh nguyệt phù hợp [2, 3].
Tuyệt đối không tự ý đào rễ, hái lá cây tai mèo để sắc uống chữa rong kinh theo các công thức lan truyền chưa qua kiểm chứng. Mọi can thiệp bằng thảo dược đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền để tránh ngộ độc và tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, lời đồn cây tai mèo có thể trị dứt điểm chứng rong kinh và đau bụng kinh hiện vẫn thiếu cơ sở khoa học xác đáng trên lâm sàng. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược bừa bãi và nên thăm khám phụ khoa định kỳ để tìm đúng nguyên nhân gây rối loạn kinh nguyệt.
