Trồng cây cảnh mọng nước có gai để trang trí nhà cửa, bàn làm việc hoặc sân vườn là sở thích rất phổ biến của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít người có thói quen gọi chung tất cả các loại cây có thân mập, nhiều gai là "xương rồng" mà không biết rằng chúng có thể thuộc hai nhóm thực vật hoàn toàn khác nhau. Sự nhầm lẫn này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe khi tiếp xúc trực tiếp hoặc vô tình bị thương trong quá trình chăm sóc cây.
Thực tế, cây xương rắn thuộc chi Euphorbia (họ Đại kích Euphorbiaceae), trong khi xương rồng thông thường thuộc họ Cactaceae [2, 3]. Dù vẻ ngoài trông tương tự nhau do quá trình tiến hóa thích nghi với môi trường sống khô hạn, cây thuộc chi Euphorbia sở hữu một cơ chế tự vệ hóa học rất đặc thù: dòng nhựa mủ trắng có tính độc và ăn mòn mô mạnh [3, 8]. Ngược lại, đa phần các loài xương rồng thông thường không chứa loại nhựa mủ nguy hiểm này [1].
Sự khác biệt bản chất giữa họ Cactaceae và chi Euphorbia
Chi thực vật Euphorbia là chi lớn thứ ba trong số các loài thực vật có hoa thuộc họ Euphorbiaceae, với quy mô gần 2.000 loài phân bố rộng khắp các vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới [2, 3]. Nhóm này có hình thái cực kỳ đa dạng, từ các dạng cây thảo bò sát đất cho đến các dạng cây bụi và thân gỗ lớn [1]. Nhiều loài thích nghi với vùng đất khô cằn ở châu Phi, Ấn Độ và bán đảo Ả Rập đã phát triển thân mọng nước và gai nhọn, tạo ra hình dạng bên ngoài rất giống với cây xương rồng họ Cactaceae [1].
Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản nhất giữa hai nhóm chính là chất dịch bên trong thân cây [1]. Các loài thuộc chi Euphorbia khi bị bẻ gãy, cắt tỉa hoặc trầy xước bề mặt sẽ ngay lập tức tiết ra chất dịch mủ màu trắng đục giống như sữa [3, 8]. Dòng mủ này thường chứa các độc tố tự nhiên có khả năng gây kích ứng [1]. Trong khi đó, các loài xương rồng thông thường họ Cactaceae nói chung không có dòng mủ trắng ăn mòn này [1]. Độc tính cơ học của xương rồng thực sự chủ yếu đến từ vết đâm của gai nhọn, trong khi cây nhóm Euphorbia lại gây tổn thương bởi chính độc chất hóa học có trong mủ [3, 8].
Cơ chế tác động và thành phần hóa học của mủ Euphorbia
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng phần trên mặt đất, đặc biệt là mủ của thực vật thuộc chi Euphorbia, chứa rất nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Các nhóm chất này bao gồm hợp chất phenolic (chẳng hạn như lactone của axit ellagic), flavonoid, coumarin, và triterpene [1]. Nhóm triterpenoid tiêu biểu của chi này là euphol và euphorbol [1]. Đặc biệt, nhóm chất chuyển hóa tiêu biểu và đa dạng nhất của Euphorbia là các diterpene với cấu trúc phân tử phong phú, bao gồm các khung tigliane, ingenane, daphnane, lathyrane, và jatrophane [1].
Chính các hợp chất diterpene phức tạp và triterpene này đóng vai trò như vũ khí phòng vệ tự nhiên của cây [3, 5]. Nghiên cứu so sánh đặc tính lưu biến của mủ thực vật cho thấy quá trình đông tụ của mủ Euphorbia diễn ra thông qua sự bay hơi chậm, kéo dài hơn 60 phút trong điều kiện phòng thí nghiệm [2]. Thời gian đông tụ kéo dài này phục vụ cho chức năng phòng vệ sinh học: duy trì trạng thái lỏng đủ lâu để phát tán hiệu quả các hợp chất chống động vật ăn cỏ khi thân cây bị tổn thương [2]. Khi tiếp xúc với các mô sống mỏng manh của người hoặc động vật, các hoạt chất này nhanh chóng gây kích ứng cục bộ, viêm mô và tổn thương ăn mòn hóa học [1, 8].
Ghi nhận y khoa về độc tính tiếp xúc trên người
Tác hại của mủ thực vật chi Euphorbia đối với sức khỏe con người không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều ca lâm sàng và dữ liệu báo cáo chất độc [1, 8]. Năm 2009, một báo cáo y khoa ghi nhận trường hợp một người đàn ông 40 tuổi bị chấn thương mắt do hóa chất sau khi tiếp xúc với mủ của cây Euphorbia tirucalli (loài thường được gọi là cây kim giao hoặc bút chì) [3]. Tai nạn này đã dẫn đến tình trạng viêm giác mạc kết mạc cấp tính cho bệnh nhân [3]. Chi Euphorbia phân bố rộng khắp các lục địa, do đó các trường hợp ngộ độc và chấn thương mắt từ nhóm cây này có thể phổ biến tại các khoa cấp cứu hơn so với suy nghĩ trước đây [3].
Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn theo dõi các trường hợp phơi nhiễm với Euphorbia tirucalli được báo cáo cho Mạng lưới Trung tâm Chống độc Texas (TPCN) trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2018 với tổng cộng 678 trường hợp [4]. Kết quả phân tích cho thấy người lớn từ 20 tuổi trở lên chiếm đa số với 72,1%, trẻ em từ 5 tuổi trở xuống chiếm 16,8%, lứa tuổi 6-12 tuổi chiếm 8,0% và nhóm 13-19 tuổi chiếm 1,6%; trong đó nam giới chiếm 55,6% [4]. Phần lớn các trường hợp phơi nhiễm xảy ra ngoài ý muốn với tỷ lệ 97,5% và xảy ra ngay tại nơi cư trú của nạn nhân với tỷ lệ 94,4% [4].
Con đường phơi nhiễm phổ biến nhất được ghi nhận là qua đường mắt (60,9%), tiếp theo là đường nuốt (31,9%) và qua da (17,3%) [4]. Các triệu chứng lâm sàng thường gặp nhất tương ứng là tổn thương mắt (60,0%), tổn thương da (14,0%) và rối loạn tiêu hóa (12,1%) [4]. Đáng chú ý, có tới 17,1% trường hợp phơi nhiễm để lại hậu quả có khả năng nghiêm trọng, mặc dù có 66,5% bệnh nhân được xử trí bên ngoài cơ sở y tế [4]. Số liệu này cho thấy nguy cơ tai nạn từ việc chăm sóc các cây thuộc chi Euphorbia tại nhà là rất rõ ràng.
Độc tính và tác động sinh học qua các nghiên cứu thực nghiệm
Độc tính tế bào và tác động của mủ chi Euphorbia đối với các sinh vật sống cũng được làm rõ trong nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau [4, 6, 7]. Năm 2017, một nghiên cứu đánh giá tác dụng diệt ốc của mủ cây Euphorbia umbellata trên loài ốc Biomphalaria glabrata (vật chủ trung gian truyền ký sinh trùng Schistosoma mansoni) [5]. Kết quả chỉ ra mủ E. umbellata có độc tính rất cao đối với ốc trưởng thành sau 24 giờ tiếp xúc, với nồng độ gây chết 50% (LC50) chỉ ở mức 1,36 mg/L, thấp hơn rất nhiều so với chiết xuất cồn từ lá của cùng loài cây này (LC50 là 40 mg/L) [5].
Dung dịch mủ của các loài Euphorbia khác cũng thể hiện khả năng tiêu diệt ốc rất mạnh, chẳng hạn như Euphorbia conspicua có LC90 là 4,87 mg/L và Euphorbia tirucalli có LC90 là 85 mg/L [5]. Khi bị tiêu diệt bởi dung dịch mủ, ốc thí nghiệm xuất hiện hiện tượng co rút khối đầu chân kèm theo sự phóng thích dịch bạch huyết [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu sàng lọc độc tính phát triển của Euphorbia tirucalli trên chuột cống Wistar mang thai cho thấy những ảnh hưởng nhất định lên cấu trúc thai sản [6]. Khi chuột cống được cho uống dung dịch nước chứa mủ cây qua ống thông dạ dày vào các giai đoạn đầu thai kỳ (từ ngày thứ 1 đến ngày 4, hoặc từ ngày thứ 5 đến ngày 7 sau giao phối), mủ cây không can thiệp vào quá trình phát triển phôi trong ống dẫn trứng hay quá trình làm tổ của phôi [6]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột được điều trị từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 7, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng giảm bạch cầu ở chuột mẹ và trọng lượng bánh nhau cao hơn đáng kể, cho thấy mủ cây dường như làm thay đổi hình thái bánh nhau [6].
Ở cấp độ tế bào, mủ của các loài Euphorbia thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với nhiều dòng tế bào ung thư [2, 3, 6]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 về cây Euphorbia cactus ghi nhận chiết xuất methanol từ loài này có tác dụng ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư phổi A549 với giá trị IC50 là 20 microg/mL [7]. Tác dụng này gắn liền với sự tích tụ tế bào ở pha G2/M và làm tăng quá trình chết theo chương trình (apoptosis) giai đoạn sớm và muộn [7]. Phân tích RT-PCR và Western blot cho thấy chiết xuất làm giảm biểu hiện của protein chống chết theo chương trình Bcl-2, đồng thời làm tăng biểu hiện của các yếu tố kích thích chết theo chương trình là Bax và caspase-3 [7].
Nghiên cứu về hợp chất euphocactoside mới cùng 11 chất chuyển hóa phân lập từ cây Euphorbia cactus cũng cho thấy hoạt tính gây độc tế bào từ mức trung bình đến nhẹ trên các dòng ung thư phổi A549, đại tràng LoVo và vú MCF-7 qua thử nghiệm MTT [1]. Mủ của Euphorbia umbellata cũng cho thấy độc tính tế bào trên tế bào HeLa, HRT-18 và dòng u hắc tố B16F10 cả in vitro lẫn in vivo, giúp làm giảm khối lượng khối u ở chuột nhờ sự hiện diện của triterpene [8]. Tương tự, mủ Euphorbia helioscopia ức chế ung thư biểu mô tế bào gan ghép trên chuột nhờ điều hòa giảm cyclin D1, Bcl-2, giảm MMP-9 và tăng biểu hiện Bax, caspase-3 và nm23-H1 [8]. Chiết xuất dichloromethane và ethyl acetate từ Euphorbia macroclada cũng thể hiện khả năng ức chế ít nhất 50% sự phát triển của dòng ung thư vú MDA-MB-468 [8].
Mặc dù các hoạt tính ức chế tế bào ác tính này mở ra tiềm năng nghiên cứu dược liệu tự nhiên trong phòng thí nghiệm, chính cơ chế làm chết tế bào và phá hủy mô đó lại là nguồn gốc gây độc cấp tính nguy hiểm cho các tế bào biểu mô lành khi con người tiếp xúc trực tiếp ngoài đời thực [1, 2, 8].
Hiểu lầm thường gặp giữa xương rồng và cây xương rắn
Sai lầm phổ biến nhất của người chơi cây cảnh là cho rằng bất kỳ loại cây nào có gai, dáng mập mạp chịu hạn tốt đều an toàn khi va chạm ngoài việc bị gai đâm. Mọi người thường xem nhẹ vết xước do cây xương rắn gây ra và dùng tay trần bẻ cành, tỉa lá. Độc tính của chi Euphorbia chủ yếu nằm ở dòng mủ lỏng, có thể bắn vào mắt hoặc dính lên tay khi bẻ gãy thân [1, 8].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là việc nghe theo các bài thuốc dân gian truyền miệng dùng mủ Euphorbia để chữa ho, thấp khớp, mụn cóc hay ung thư [6]. Euphorbia tirucalli từng được ghi nhận trong dân gian ở đông bắc Brazil như một phương thuốc điều trị ho, thấp khớp và các bệnh khác [6]. Tuy nhiên, loại cây này đồng thời là một yếu tố nguy cơ từ môi trường đối với bệnh u lympho Burkitt và có thể gây biến đổi hình thái bánh nhau trong nghiên cứu động vật [6]. Người dân tuyệt đối không tự ý dùng mủ cây theo kinh nghiệm dân gian vì có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc tổn thương mô nghiêm trọng [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Dữ liệu thống kê từ Trung tâm Chống độc Texas cho thấy trẻ nhỏ là đối tượng rất dễ bị tổn thương, với 16,8% các ca ngộ độc xảy ra ở trẻ em dưới 5 tuổi [4]. Bản tính tò mò và thói quen đưa tay lên mắt hoặc miệng khiến trẻ dễ bị phỏng mủ hoặc nuốt phải chất độc [4]. Trẻ em hái lá, bẻ thân cây xương rắn chơi đùa có thể bị bỏng rát mắt cấp tính [1, 8].
Phụ nữ mang thai cũng cần tránh tiếp xúc với mủ của các loài thực vật này, do thử nghiệm trên chuột cống cho thấy mủ Euphorbia tirucalli có khả năng làm biến đổi hình thái bánh nhau và gây giảm bạch cầu [6]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, do đó nhóm đối tượng này cần tuyệt đối thận trọng. Ngoài ra, người cao tuổi hoặc người có tiền sử bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp bất kỳ triệu chứng phơi nhiễm nào, không nên chủ quan tự điều trị tại nhà [4].
Hướng dẫn xử lý an toàn và phòng tránh tai nạn
Để tận hưởng thú vui chăm sóc cây cảnh mà không gặp rủi ro sức khỏe, người trồng cần phân biệt rõ cây mình sở hữu. Nếu nhận thấy vết cắt của cây tiết ra chất dịch màu trắng đục như sữa, cây đó rất có thể thuộc chi Euphorbia [1].
Khi cắt tỉa, thay chậu hoặc vận chuyển cây xương rắn và các loài thuộc chi Euphorbia, bắt buộc phải trang bị găng tay dày và đeo kính bảo hộ mắt nhằm ngăn ngừa nguy cơ mủ cây bắn vào niêm mạc [1, 8]. Cần đặt các chậu cây này ở vị trí trên cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà [4]. Sau khi thao tác chăm sóc cây, cần rửa sạch dụng cụ làm vườn và vệ sinh tay kỹ lưỡng bằng xà phòng.
Trường hợp không may bị mủ cây bắn vào mắt hoặc dính lên da, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước sạch liên tục trong nhiều phút và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám kịp thời [1, 8].
Nhìn chung, dù có hình thái bên ngoài khá tương đồng với xương rồng Cactaceae, cây xương rắn thuộc chi Euphorbia mang bản chất độc tính hóa học cao hơn nhiều do sở hữu dòng mủ trắng ăn mòn [3, 8]. Hiểu rõ đặc tính sinh học của từng loài cây giúp người trồng chủ động bảo vệ bản thân và gia đình khỏi những chấn thương không đáng có.
