Cây xương rắn (thuộc chi Euphorbia, phổ biến như Euphorbia milii) là loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ hoa đẹp và sức sống bền bỉ [1]. Tuy nhiên, nhiều người khi cắt tỉa, chiết cành thường vô tình để dòng mủ trắng đục của cây bắn vào da hoặc quẹt lên mắt. Rất nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu trong tình trạng mắt sưng húp, đau rát dữ dội mà không biết cách xử trí ban đầu [2, 7].

Mủ cây xương rắn và các loài cùng chi Euphorbia chứa độc tính kích ứng cực mạnh, có thể gây bỏng da, viêm màng bồ đào và trợt loét giác mạc nghiêm trọng [2, 6]. Nếu không may bị nhựa dính vào mắt hay da, việc sơ cứu rửa sạch tức thì bằng nước sạch liên tục là bước then chốt quyết định khả năng bảo tồn thị lực trước khi đến bệnh viện [4, 7].

Nhựa mủ xương rắn gây hại cho da và mắt như thế nào?

Cây xương rắn (Euphorbia milii) cùng các loài thực vật họ thầu dầu sở hữu hệ thống nhựa mủ trắng như sữa chứa hoạt chất kích ứng mạnh [1, 6]. Chất độc này có vai trò bảo vệ cây trong tự nhiên nhưng lại gây hại nặng nề cho các mô nhạy cảm của người [1, 6].

Khi tiếp xúc với da, mủ cây hoạt động như một hóa chất ăn mòn, gây viêm da tiếp xúc quanh mắt hoặc các vùng da mỏng [4, 6]. Nhựa mủ có tính kiềm, như một trường hợp phơi nhiễm nhựa Euphorbia lathyris ghi nhận độ pH trên bề mặt mắt lên tới 9 [2]. Tính kiềm cùng các hợp chất kích thích làm phá vỡ biểu mô, khiến da đỏ rát, phồng rộp và trợt da [4, 7].

Nếu bắn trúng mắt, chất dịch này gây độc cấp tính cho biểu mô giác mạc và bán phần trước của nhãn cầu [2, 4]. Mủ cây xâm nhập kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm đứt gãy liên kết tế bào bề mặt giác mạc, gây phù nề nhu mô giác mạc và viêm màng bồ đào trước [2, 3]. Phản ứng viêm có thể diễn biến âm ỉ và trở nên nặng nề hơn sau nhiều giờ tiếp xúc [2, 4].

Triệu chứng điển hình sau khi nhiễm độc mủ cây

Dấu hiệu nhiễm độc thường khởi phát ngay lập tức khi mủ cây vừa chạm vào mắt hoặc da [2, 7]. Bệnh nhân lập tức cảm thấy rát bỏng dữ dội, đau nhức mắt, sợ ánh sáng và chảy nước mắt ròng rã [2, 7]. Một số người bị co thắt mi mắt nghiêm trọng đến mức không thể tự mở mắt [2].

Thị lực ban đầu có thể chỉ suy giảm nhẹ nhưng sẽ tụt dốc nhanh chóng [3]. Ghi nhận lâm sàng cho thấy thị lực có thể giảm xuống mức đếm ngón tay hoặc nhìn thấy bóng bàn tay di động trong vòng 24 giờ sau khi tiếp xúc [2, 3]. Mức độ tổn thương thường tỷ lệ thuận với lượng mủ xâm nhập vào mắt [3].

Tại lớp da xung quanh mắt, tình trạng viêm da quanh ổ mắt kèm cương tụ kết mạc thường xuất hiện [4]. Trên giác mạc, tổn thương ban đầu có thể chỉ là các vết trợt chấm nông rải rác [2, 4, 8]. Tuy nhiên, sang ngày tiếp theo, vết loét có thể trợt rộng toàn bộ lớp biểu mô, xuất hiện nếp gấp màng Descemet kèm phù nề nhu mô giác mạc rõ rệt [2, 3, 8].

Các ca bệnh thực tế và cảnh báo từ y văn

Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã báo cáo về tổn thương mắt nghiêm trọng do mủ các loài thực vật chi Euphorbia [2, 4, 8]. Một báo cáo năm 2009 ghi nhận các ca tổn thương do Euphorbia milii (xương rắn), Euphorbia trigona và các loài khác cho thấy bệnh nhân bị loét biểu mô, phù nhu mô giác mạc và tăng nhãn áp thứ phát [3]. Hầu hết tổn thương biểu mô cần từ 4 đến 7 ngày để lành hoàn toàn dưới sự điều trị tích cực [3].

Một báo cáo năm 2008 mô tả trường hợp cụ bà 86 tuổi bị viêm phòng trước nặng kèm xuất hiện nếp gấp Descemet sau khi tiếp xúc mủ Euphorbia myrsinites, thị lực suy giảm nghiêm trọng chỉ còn đếm ngón tay [5]. Bệnh nhân được điều trị tích cực bằng kháng sinh tại chỗ ofloxacine 3 mg/mL và nhỏ giọt steroid prednisolone acetate 1% mới dần hồi phục [5].

Năm 2024, một ca lâm sàng khác ghi nhận cụ ông 76 tuổi bị phơi nhiễm mủ Euphorbia lathyris khi làm vườn, ban đầu thị lực mắt phải giảm còn 6/12 [4]. Mặc dù mắt trái chưa có triệu chứng ngay, nhưng sau 48 giờ, mắt trái bắt đầu xuất hiện tổn thương biểu mô giác mạc và phản ứng viêm phòng trước, thị lực hai mắt suy giảm xuống lần lượt là 6/36 và 6/24 [4]. Tình trạng viêm giác mạc độc chất chỉ cải thiện rõ rệt sau 3 tuần theo dõi và điều trị [4].

Tổn thương có thể chuyển biến rất nguy hiểm nếu không được can thiệp y tế đúng cách [2, 6]. Các ca bệnh bị bỏ mặc có thể dẫn đến sẹo giác mạc vĩnh viễn, viêm màng bồ đào biến chứng, giãn lồi củng giác mạc hoặc suy tế bào gốc rìa giác mạc [2, 6]. Y văn năm 2012 đã báo cáo ca bệnh suy tế bào gốc rìa giác mạc giai đoạn cuối do phơi nhiễm mủ Euphorbia, biến chứng tân mạch hóa giác mạc nặng đến mức phải phẫu thuật cấy ghép giác mạc nhân tạo Boston type I để khôi phục thị lực về mức 20/40 sau 1 năm theo dõi [6].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng cây xương rắn trồng làm cảnh nên mủ của chúng vô hại hoặc chỉ gây ngứa nhẹ như nhựa cây thông thường [1, 2]. Trên thực tế, mủ cây có độc tính rất cao đối với mô sống, thậm chí còn được nghiên cứu làm chất diệt ốc trong kiểm soát ký sinh trùng nhờ khả năng tiêu diệt ốc vật chủ ở nồng độ cực thấp [1, 5].

Một sai lầm phổ biến khác là chủ quan khi thấy triệu chứng ban đầu có vẻ nhẹ [4, 8]. Triệu chứng tổn thương mắt do mủ thực vật có thể tiếp tục tiến triển nặng dần trong 5 đến 18 giờ hoặc thậm chí sau 24 đến 48 giờ phơi nhiễm [4, 8]. Nếu chỉ nhỏ vài giọt nước muối rồi bỏ qua, giác mạc có thể bị trợt loét sâu mà người bệnh không hay biết [2, 4].

Tuyệt đối không sử dụng các biện pháp dân gian như nhỏ sữa mẹ, đắp lá cây, ngâm mắt vào thau nước bẩn hay dùng chanh để "trung hòa" mủ cây. Mủ cây vốn đã gây bỏng kiềm và phá hủy biểu mô bảo vệ, các dị vật tự chế này sẽ làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn dẫn đến viêm nội nhãn mù lòa [3, 7].

Nhiều người cũng lo ngại mủ cây xương rắn có thể gây ung thư da khi chạm vào [1]. Về vấn đề này, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 trên chuột DBA/2 được bôi mủ đông khô Euphorbia milii với các liều 20, 60 và 200 microgam mỗi con chuột, thực hiện 2 lần một tuần trong suốt 20 tuần sau liều khởi phát DMBA 400 nmol [1]. Kết quả nghiên cứu xác nhận mủ thô của cây Euphorbia milii không có hoạt tính kích thích hình thành khối u trên da chuột [1]. Do đó, mối nguy cấp bách nhất cần xử lý là phản ứng viêm loét và bỏng độc tại chỗ chứ không phải nguy cơ ung thư [1, 2].

Quy trình sơ cứu đúng cách khi dính mủ cây xương rắn

Hành động trong vài phút đầu tiên quyết định mức độ tổn thương của giác mạc và da [4, 7, 8]. Hãy thực hiện nghiêm ngặt các bước sau:

  • Rửa trôi ngay lập tức dưới vòi nước chảy: Cần rửa liên tục vùng mắt hoặc vùng da bị dính mủ [7, 8]. Nếu dính vào mắt, hãy mở to mi mắt và cho dòng nước sạch (nước máy sạch hoặc nước muối sinh lý 0,9%) chảy liên tục qua mắt trong ít nhất 15-20 phút [2]. Nước giúp pha loãng độc chất và đưa độ pH bề mặt mắt từ mức kiềm trở về trung tính [2].
  • Rửa cả hai mắt: Dù chỉ cảm thấy đau rát một bên mắt, vẫn nên rửa cả hai mắt vì mủ cây có thể lây lan qua tay chà xát mà mắt kia chỉ phát triệu chứng sau 24-48 giờ [4, 7].
  • Vệ sinh da bị dính mủ: Dùng xà phòng dịu nhẹ và nước sạch xối rửa kỹ vùng da tiếp xúc để loại bỏ hoàn toàn nhựa dính trên bề mặt da [7].
  • Tuyệt đối không dụi mắt: Dụi mắt sẽ làm trầy xước biểu mô giác mạc vốn đang bị độc chất làm suy yếu, đẩy hóa chất vào sâu hơn trong cấu trúc mắt [2].
  • Đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt: Sau khi hoàn thành việc rửa trôi ban đầu, người bệnh cần đến bệnh viện mắt hoặc khoa mắt gần nhất để được thăm khám qua kính hiển vi và điều trị bằng thuốc chỉ định thích hợp [2, 4, 7].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?

Người làm vườn, chăm sóc cây cảnh và cắt tỉa cây xanh là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bị phơi nhiễm mủ xương rắn [4, 7]. Khi bẻ cành, bấm ngọn hoặc nhổ cỏ dại không mang đồ bảo hộ, áp lực mao dẫn có thể làm giọt mủ bắn thẳng vào mắt [2].

Người có tiền sử phẫu thuật mắt trước đó cần hết sức cẩn giác [5]. Báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp người từng phẫu thuật lỗ dò lọc glaucoma 10 năm trước đó, khi dính mủ cây Euphorbia đã gặp phản ứng viêm màng bồ đào trước vô cùng dữ dội, thị lực tụt giảm nghiêm trọng và cần theo dõi rất sát sao để loại trừ viêm nội nhãn [5].

Trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng là nhóm dễ bị tổn thương nặng [4, 7]. Trẻ em thường tò mò ngắt lá, bẻ cành rồi đưa tay quẹt lên mặt, lên mắt khiến lượng mủ lan rộng trên bề mặt giác mạc non nớt [2].

Biện pháp phòng tránh tổn thương khi chăm sóc cây

Cách phòng bệnh tốt nhất luôn là ngăn chặn tiếp xúc trực tiếp với độc chất thực vật [7, 8]. Khi chăm sóc, cắt tỉa hoặc di chuyển cây xương rắn và các cây họ thầu dầu, luôn đeo kính bảo hộ che kín mắt và găng tay cao su dày [7, 8].

Sau khi làm vườn xong, phải cởi găng tay cẩn thận, rửa sạch tay bằng xà phòng trước khi chạm vào mặt hoặc dụi mắt [7, 8]. Dụng cụ cắt tỉa như dao, kéo cũng cần được rửa sạch mủ trắng bằng xà phòng để tránh người khác vô tình chạm phải.

Nên đặt chậu cây xương rắn ở vị trí cao ráo, tránh lối đi lại chật hẹp và khu vực vui chơi của trẻ nhỏ hoặc thú nuôi. Việc giữ khoảng cách an toàn giúp hạn chế tối đa nguy cơ va quẹt gãy cành làm mủ cây bắn vào mắt.

Cây xương rắn đem lại vẻ đẹp sinh động cho không gian sống nhưng tiềm ẩn độc chất nguy hiểm trong dòng nhựa trắng [1, 2]. Nhận biết đúng độc tính và ghi nhớ nguyên tắc xối rửa nước sạch kéo dài là chìa khóa bảo vệ đôi mắt khỏi nguy cơ mù lòa khi xảy ra sự cố [2, 7, 8].