Trong kho tàng kinh nghiệm dân gian truyền miệng, cây xui (còn gọi là cây bác nỗ) từng được nhắc đến như một loại cây rừng gắn liền với các loại tên độc tẩm nhựa săn bắn. Dù vậy, tại một số vùng miền, vẫn xuất hiện những lời truyền miệng cho rằng hạt của loài cây này có thể dùng làm thuốc chữa các bệnh đường ruột hiểm nghèo như kiết lỵ hay cắt các cơn sốt rét rừng dai dẳng. Nhiều người vì tin theo lời đồn đã tìm kiếm và cất giữ hạt cây xui với suy nghĩ đây là bài thuốc độc vị cứu mạng khi gặp cơn bạo bệnh.
Tuy nhiên, xét dưới lăng kính y học hiện đại và các tài liệu nghiên cứu thực nghiệm hiện có, hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào xác nhận hạt cây xui có hiệu quả điều trị bệnh kiết lỵ hay sốt rét. Ngược lại, các bằng chứng sinh hóa chỉ ra rằng hạt cây xui chứa các hợp chất glycoside trợ tim có độc tính tế bào rất mạnh, biên độ an toàn cực kỳ hẹp và có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu sử dụng qua đường uống.
Lời đồn dân gian và sự nhầm lẫn tai hại về dược tính
Từ xa xưa, cây xui đã nổi tiếng trong giới thợ săn vùng cao bởi lớp nhựa mủ trắng có độc tính cực mạnh, thường được dùng để tẩm vào đầu mũi tên săn thú lớn. Cũng chính vì độc tính mạnh mẽ này, quan niệm "lấy độc trị độc" trong dân gian đã khiến không ít người suy diễn rằng các bộ phận của cây, đặc biệt là phần hạt, có thể tiêu diệt được các loại mầm bệnh gây hại bên trong cơ thể.
Người xưa thường liên hệ vị đắng gắt và phản ứng dữ dội của cơ thể khi trúng độc với khả năng "tiêu trừ tà khí", từ đó gán ghép công dụng trị các chứng sốt rét rừng hoặc tiêu chảy ra máu do kiết lỵ. Thực tế, sốt rét do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, còn kiết lỵ thường xuất phát từ amip hoặc vi khuẩn lỵ tấn công niêm mạc đại tràng. Việc gán ghép khả năng diệt trừ những tác nhân ký sinh này cho hạt cây xui hoàn toàn chỉ là những kinh nghiệm truyền miệng mang tính suy đoán, chưa từng được kiểm chứng qua các quy trình khoa học chuẩn mực.
Trong y học thực chứng, một chất muốn được công nhận là có tác dụng điều trị ký sinh trùng phải trải qua các bước sàng lọc gắt gao từ nuôi cấy tế bào, thử nghiệm trên mô hình động vật nhiễm bệnh cho đến thử nghiệm lâm sàng trên người. Đáng tiếc, việc tự ý sử dụng các loại hạt có độc tính cao theo thói quen truyền khẩu đã dẫn đến không ít trường hợp ngộ độc cấp tính thương tâm, khiến bệnh nhân tử vong vì suy tim cấp trước khi căn bệnh ban đầu được giải quyết.
Bằng chứng khoa học về hoạt chất trong hạt cây xui
Khi đi sâu vào phân tích thành phần hóa học thực nghiệm, các nhà khoa học phát hiện ra rằng hạt cây xui chứa nhóm hoạt chất rất đặc biệt nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã thực hiện chiết xuất phân đoạn từ hạt cây xui (Antiaris toxicaria) bằng dung môi ethanol để tìm kiếm và xác định cấu trúc các hợp chất tự nhiên [1].
Thông qua các phương pháp quang phổ hiện đại bao gồm khối phổ phân giải cao (HRESIMS), quang phổ tử ngoại (UV), hồng ngoại (IR) và cộng hưởng từ hạt nhân một chiều cũng như hai chiều (1D, 2D NMR), các nhà khoa học đã phân lập thành công ba hợp chất glycoside tim mới có khung cardenolide [1]. Những hợp chất mới này được định danh lần lượt là toxicarioside J, toxicarioside K và toxicarioside L, cùng với một hợp chất glycoside tim đã được biết đến trước đó là glucostrophalloside [1].
Các glycoside trợ tim nhóm cardenolide vốn là những hợp chất có hoạt tính sinh học rất cao, tác động trực tiếp lên hệ cơ tim và màng tế bào. Khi đánh giá hoạt tính độc tế bào của các glycoside tim này trên dòng tế bào ung thư dạ dày người (SGC-7901) và dòng tế bào ung thư gan người (SMMC-7721), kết quả cho thấy toàn bộ các hợp chất phân lập từ hạt cây xui đều biểu hiện độc tính tế bào rất rõ rệt [1]. Điều này chứng minh rằng hạt cây xui mang bản chất sinh học là chất độc phá hủy tế bào mạnh mẽ chứ không phải là dược chất an toàn để sử dụng tự do.
Độc tính tế bào và khoảng an toàn cực kỳ hẹp
Sự xuất hiện của các cardenolide glycoside như toxicarioside J, K, L trong hạt cây xui là một hồi chuông cảnh báo lớn đối với việc sử dụng loại hạt này làm thuốc [1]. Trong dược lý học, nhóm glycoside tim nói chung nổi tiếng với đặc điểm có khoảng trị liệu hay biên độ an toàn vô cùng hẹp. Nghĩa là khoảng cách giữa liều phát huy tác động sinh học và liều gây ngộ độc chết người là rất nhỏ, ranh giới này mỏng manh đến mức chỉ cần một lượng rất nhỏ vượt ngưỡng cũng đủ khiến tim ngừng đập.
Các chất cardenolide khi vào cơ thể sẽ can thiệp vào bơm ion trên màng tế bào cơ tim, làm thay đổi dòng canxi nội bào. Ở nồng độ kiểm soát chặt chẽ trong phòng thí nghiệm, chúng có thể gây độc mạnh lên tế bào ung thư gan và dạ dày [1]. Tuy nhiên, khi một người uống hạt cây xui theo kinh nghiệm dân gian, không có bất kỳ công cụ nào để định lượng nồng độ độc tố này. Hậu quả là các mô lành, đặc biệt là cơ tim và hệ tiêu hóa, sẽ phải hứng chịu sự tàn phá trực tiếp từ độc tính tế bào của các hợp chất này.
Bên cạnh các nghiên cứu trên hạt, dữ liệu khoa học về cây xui còn mở rộng sang các bộ phận khác nhưng cũng không hề ghi nhận tác dụng trị ký sinh trùng. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2013 công bố trên tạp chí khoa học đã khảo sát dịch chiết nước từ vỏ thân cây xui trên động vật gặm nhấm [2]. Nghiên cứu này cho thấy dịch chiết vỏ thân có khả năng trì hoãn thời gian khởi phát cơn co giật và rút ngắn thời gian co giật do các chất hóa học gây ra, thông qua cơ chế liên quan đến hệ dẫn truyền thần kinh GABA và bị đảo ngược bởi chất đối vận flumazenil [2].
Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng dữ liệu của nghiên cứu năm 2013 được thực hiện trên vỏ thân cây chứ không phải hạt, và nghiên cứu này hướng đến tác dụng chống co giật trên hệ thần kinh của động vật, hoàn toàn không liên quan đến việc tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét hay vi khuẩn gây lỵ [2]. Việc gom chung toàn bộ cây xui và ngộ nhận rằng mọi bộ phận của cây đều có thể chữa bách bệnh là một sai lầm hết sức nguy hiểm.
Vì sao hạt cây xui không thể dùng trị sốt rét và kiết lỵ?
Nhiều người thường lầm tưởng rằng một hoạt chất có độc tính tế bào cao, tiêu diệt được tế bào trên đĩa thí nghiệm thì cũng có thể tiêu diệt được vi khuẩn lỵ hay ký sinh trùng sốt rét trong cơ thể người. Đây là một quan niệm sai lệch cơ bản về mặt dược lý học. Độc tính tế bào ghi nhận trên các dòng tế bào gan SMMC-7721 và dạ dày SGC-7901 chỉ phản ánh khả năng gây chết tế bào không chọn lọc của các glycoside tim [1].
Ký sinh trùng sốt rét có chu kỳ sinh học vô cùng phức tạp, ký sinh trong hồng cầu và gan của người bệnh, đòi hỏi các loại thuốc điều trị đặc hiệu phải có khả năng ức chế enzym hoặc quá trình chuyển hóa riêng biệt của ký sinh trùng mà không phá hủy tế bào người. Tương tự, trực khuẩn lỵ hay amip lỵ tấn công niêm mạc ruột đòi hỏi các kháng sinh hoặc thuốc diệt amip chuyên biệt. Hạt cây xui hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh khả năng ức chế có chọn lọc đối với các tác nhân gây bệnh này.
Nếu người bệnh uống phải hạt cây xui, độc tố cardenolide sẽ nhanh chóng hấp thu vào máu, tấn công hệ tim mạch trước khi tạo ra bất kỳ tác động nào lên ký sinh trùng [1]. Những triệu chứng như nôn mửa dữ dội, tụt huyết áp, loạn nhịp tim chậm hoặc rung thất sẽ xuất hiện nhanh chóng. Thay vì điều trị được cơn sốt hay dứt điểm cơn đau bụng kiết lỵ, người bệnh sẽ phải đối mặt với nguy cơ trụy mạch, ngừng tim và tử vong đột ngột chỉ trong thời gian ngắn.
Những ngộ nhận phổ biến về các loại thảo dược cực độc
Một trong những ngộ nhận dai dẳng nhất trong cộng đồng là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính, nếu không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc. Thực tế tự nhiên cho thấy, nhiều loài thực vật sản sinh ra các chất hóa học cực độc nhằm mục đích tự vệ, chống lại các loài động vật ăn cỏ và sự xâm nhập của vi sinh vật. Cây xui chính là một ví dụ điển hình cho cơ chế tự vệ hóa học tàn khốc này trong tự nhiên.
Ngộ nhận thứ hai là việc tin rằng các phương pháp sao tẩm, phơi khô, nấu sắc truyền thống có thể loại bỏ hoàn toàn độc tính của hạt cây xui. Các cấu trúc glycoside tim cardenolide như toxicarioside J, K, L hay glucostrophalloside là các hợp chất hữu cơ có độ bền hóa học tương đối cao, không dễ dàng bị phá hủy hoàn toàn bằng các phương pháp đun nấu thông thường trong gia đình [1]. Việc tự ý chế biến hạt xui tại nhà không thể biến một chất cực độc thành một thang thuốc chữa bệnh an toàn.
Ngộ nhận thứ ba đến từ việc nhầm lẫn giữa phản ứng ngộ độc và phản ứng "thải độc". Khi uống phải nước sắc từ hạt xui, người bệnh thường bị cồn cào ruột gan, nôn mửa liên tục và tiêu chảy dữ dội. Nhiều người lầm tưởng đây là hiện tượng cơ thể đang trục xuất mầm bệnh kiết lỵ ra ngoài. Trên thực tế, đây chính là phản ứng cấp tính của đường tiêu hóa và hệ thần kinh trước sự tấn công của độc tố tế bào, là dấu hiệu khởi đầu của một đợt nhiễm độc toàn thân đe dọa trực tiếp tính mạng [1].
Ai cần tuyệt đối tránh xa hạt cây xui?
Với hồ sơ an toàn cực kỳ đáng báo động và sự hiện diện của các glycoside tim cực độc, câu trả lời rõ ràng nhất từ giới chuyên môn là tất cả mọi người đều phải tuyệt đối tránh xa việc sử dụng hạt cây xui qua đường uống [1]. Không có bất kỳ liều lượng an toàn nào được thiết lập cho cộng đồng đối với loại hạt này.
Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau đây càng phải đối mặt với nguy cơ tử vong nhanh chóng hơn nếu tiếp xúc hoặc uống nhầm hạt cây xui:
- Người có tiền sử bệnh tim mạch: Các bệnh nhân suy tim, rối loạn nhịp tim, hở van tim hoặc đang sử dụng các thuốc tim mạch như digoxin sẽ bị độc tố cardenolide làm kích phát các cơn loạn nhịp tim ác tính, dẫn đến ngừng tim tức thì [1].
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Độc tính tế bào của các glycoside tim có thể gây sảy thai, dị tật thai nhi hoặc truyền qua sữa mẹ gây nhiễm độc nặng cho trẻ sơ sinh [1].
- Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng gan thận non nớt hoặc đã suy giảm, khả năng chuyển hóa và đào thải độc tố kém, khiến nồng độ chất độc tích tụ trong máu tăng vọt chỉ với một lượng rất nhỏ hạt xui.
- Người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa và suy nhược: Người đang bị kiết lỵ vốn đã mất nước, điện giải và tổn thương niêm mạc ruột. Độc tính tế bào của hạt xui trên niêm mạc tiêu hóa sẽ làm vết loét thêm trầm trọng, gây xuất huyết và sốc tuần hoàn nhanh chóng [1].
Khuyến cáo y tế: Ứng phó chuẩn mực khi mắc lỵ và sốt rét
Thay vì mạo hiểm mạng sống với những bài thuốc truyền miệng từ cây xui, người dân khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh kiết lỵ hoặc sốt rét cần tuân thủ các quy trình y tế hiện đại đã được chứng minh hiệu quả và an toàn tuyệt đối. Cả hai căn bệnh này ngày nay đều đã có thuốc điều trị đặc hiệu và có thể chữa khỏi hoàn toàn nếu phát hiện sớm.
Khi xuất hiện các triệu chứng của bệnh kiết lỵ như đau quặn bụng từng cơn, mót rặn liên tục, phân có nhầy máu hoặc sốt, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để soi phân và xét nghiệm tìm nguyên nhân. Tùy thuộc vào tác nhân là lỵ trực khuẩn hay lỵ amip, các bác sĩ sẽ chỉ định đúng loại kháng sinh hoặc thuốc diệt ký sinh trùng phù hợp, kết hợp bù nước điện giải đầy đủ. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại hạt rừng hay lá cây có độc để tự điều trị tại nhà.
Đối với những người sinh sống hoặc trở về từ các vùng có lưu hành dịch tễ sốt rét, nếu xuất hiện các cơn rét run kèm theo sốt cao dao động theo chu kỳ và vã mồ hôi, cần đến ngay trạm y tế hoặc bệnh viện để làm xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng Plasmodium. Phác đồ điều trị sốt rét hiện nay sử dụng các loại thuốc kháng sốt rét phối hợp chuẩn hóa được nhà nước cấp phát miễn phí, vừa tiêu diệt ký sinh trùng tận gốc vừa đảm bảo an toàn cho tính mạng người bệnh.
Tóm lại, hạt cây xui hoàn toàn không phải là phương thuốc cứu cánh cho bệnh kiết lỵ hay sốt rét như những lời đồn thổi vô căn cứ trong dân gian. Bằng chứng khoa học thực nghiệm chỉ ra hạt cây xui chứa các glycoside tim cardenolide có độc tính tế bào rất cao và khoảng an toàn cực kỳ hạn chế [1]. Việc bảo vệ sức khỏe bản thân đòi hỏi sự tỉnh táo, từ bỏ những kinh nghiệm truyền miệng nguy hiểm và luôn dựa vào các hướng dẫn y khoa chính thống khi đối mặt với bệnh tật.
