Thói quen truyền miệng nguy hiểm quanh cây xương rắn
Cây xương rắn, hay còn gọi là xương rồng bát tiên, hoa mẫu đơn gai (tên khoa học Euphorbia milii, thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae), là loại cây cảnh rất phổ biến tại Việt Nam nhờ sức sống bền bỉ và hoa nở quanh năm [1]. Tuy nhiên, trong dân gian thường xuất hiện các tin đồn vô căn cứ về việc bẻ cành, bứt lá cây này đem sắc nước uống để trị viêm gan, giải độc hay thậm chí chữa ung thư.
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc quanh nhà thì luôn lành tính, cứ đun sôi lấy nước uống là an toàn. Đây là một quan niệm sai lầm đặc biệt nghiêm trọng có thể dẫn tới những hậu quả khó lường cho sức khỏe.
Thực tế, câu trả lời từ góc độ khoa học là: Tuyệt đối không được tự ý thu hái hay sắc nước cây xương rắn để uống. Dược tính chưa được chuẩn hóa, trong khi các bằng chứng thực nghiệm đều ghi nhận loại cây này chứa các hoạt chất có độc tính mạnh, có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ tiêu hóa và nhiều cơ quan khác [2], [3].
Cơ chế tác động: Độc tính mạnh từ các hợp chất diterpene
Để hiểu vì sao cây xương rắn không thể tùy tiện uống, cần nhìn vào thành phần hóa học tự nhiên của chi thực vật Euphorbia. Cây xương rắn và các loài cùng chi chứa một lượng lớn mủ trắng (nhựa cây), trong đó chứa các hợp chất thuộc nhóm diterpene [1], [2].
Các hợp chất diterpenoid, đặc biệt là các cấu trúc khung ingenane, tigliane hay abietane, chính là những yếu tố gây độc và tạo hoạt tính sinh học chính của chi Euphorbia [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các este diterpene loại phorbol và ingenol có hoạt tính kích thích sinh học rất cao, đồng thời mủ của loài Euphorbia milii còn chứa các hợp chất như este milliamine [4].
Khi đi vào đường tiêu hóa qua việc uống nước sắc chưa tinh chế, các este diterpene này hoạt động như các chất gây kích ứng và độc tế bào [2], [5]. Chúng gây bỏng rát niêm mạc miệng, thực quản, làm tổn thương và viêm loét niêm mạc dạ dày, ruột, dẫn đến các triệu chứng ngộ độc cấp tính như đau bụng dữ dội, nôn mửa và tiêu chảy nghiêm trọng. Mủ cây này cũng từng được dùng làm chất diệt ốc tự nhiên nhờ độc tính mạnh đối với các sinh vật [1], [3].
Khoa học nói gì: Bằng chứng về hoạt tính và độc tính của cây xương rắn
Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã phân tích nhiều khía cạnh sinh học và độc tính của các hợp chất trong cây Euphorbia milii và chi Euphorbia:
Nghiên cứu về độc tính sinh sản và phôi thai công bố năm 1997 đã thử nghiệm tác động của mủ khô đông khô từ cây Euphorbia milii var. hislopii trên 100 chuột cống mang thai giống Wistar [3]. Chuột được cho uống mủ cây pha trong dầu ngô qua đường xông dạ dày với các liều 0, 125, 250 và 500 mg/kg thể trọng từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ, sau đó mổ bắt con ở ngày thứ 21 [3].
Kết quả cho thấy mủ cây gây độc trực tiếp cho chuột mẹ ở mọi mức liều thử nghiệm qua việc sụt giảm cân nặng [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ tiêu thai (thai chết lưu và tái hấp thu) tăng vọt lên 62,5% ở liều 250 mg/kg và lên tới 93,4% ở liều 500 mg/kg [3]. Ở mức liều từ 125 mg/kg trở lên, thai nhi bị chậm phát triển với tỷ lệ chậm cốt hóa xương tăng rõ rệt (nhóm chứng là 17,4%, liều 125 mg/kg là 27,4% và liều 250 mg/kg là 62,8%) [3]. Tỷ lệ dị tật xương nhẹ cũng tăng vọt lên 45,7% ở liều 250 mg/kg so với 13,7% ở nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng việc dung nạp mủ cây xương rắn qua đường tiêu hóa gây độc nghiêm trọng cho cơ thể mẹ và làm tổn hại nặng nề đến sự phát triển của thai nhi [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã kiểm tra nguy cơ thúc đẩy khối u trên da của mủ cây Euphorbia milii ở chuột nhắt DBA/2 [1]. Mủ đông khô ở các liều 20, 60 và 200 microgam được bôi lên lưng chuột 2 lần mỗi tuần trong 20 tuần sau khi chuột được gây tổn thương ban đầu bằng DMBA [1]. Kết quả thử nghiệm trên mô hình da chuột này cho thấy mủ cây không làm phát triển u nhú như chất đối chứng TPA [1]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng các thử nghiệm tế bào trước đó trong ống nghiệm (in vitro) từng ghi nhận mủ cây xương rắn chứa các chất kích thích hoạt hóa virus Epstein-Barr trên tế bào Raji [1].
Nghiên cứu năm 1999 phân tích các loài thuộc chi Euphorbia cũng xác nhận trong mủ cây Euphorbia milii có chứa các este diterpene loại ingenol (bao gồm milliamine L và milliamine M) - những chất có khả năng kích hoạt virus Epstein-Barr tương tự các chất kích thích khối u [4].
Đánh giá tổng quan năm 2021 về hơn 350 diterpene từ chi thực vật này cho thấy phần lớn các chất phân lập có hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh với nồng độ ức chế bán phần (IC50) từ 10 đến 50 microM [5]. Một số diterpene khác từ loài trong chi như Euphorbia poisonii thậm chí có độc tính tế bào chọn lọc cao gấp 10.000 lần thuốc hóa trị adriamycin trên một số dòng tế bào ung thư [6]. Nghiên cứu năm 2016 cũng phân lập được các diterpenoid mới như euphomilone A, B từ các bộ phận trên mặt đất của Euphorbia milii, cho thấy cấu trúc hóa học của cây này vô cùng phức tạp [7].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Nghiên cứu thấy chất trong cây xương rắn có khả năng chống ung thư hoặc ức chế virus thì có thể nấu uống để chữa bệnh" [2], [5].
Thực tế, các hoạt tính gây độc tế bào hay ức chế tế bào ung thư được ghi nhận hoàn toàn trong ống nghiệm (in vitro) ở cấp độ phòng thí nghiệm [5], [6]. Độc tính tế bào mạnh có nghĩa là chất đó tiêu diệt tế bào sống một cách không chọn lọc hoặc với cơ chế rất nhạy cảm [5], [6]. Việc tự ý sắc nước toàn cây hoặc dùng mủ thô vào cơ thể không thể phân tách được hoạt chất có lợi, mà ngược lại sẽ đưa toàn bộ độc tố nguy hiểm vào đường ruột.
Tại Trung Quốc, cây từng có lịch sử được dùng trong một số bài thuốc dân gian trị viêm gan hoặc phù thũng bụng, nhưng việc sử dụng này luôn đi kèm cảnh báo về nguy cơ độc tính [1]. Các nhà khoa học hiện nay chỉ nghiên cứu các diterpene này như tiền chất hóa học để tìm kiếm hướng phát triển thuốc mới, tuyệt đối không khuyến khích việc sử dụng nguyên liệu thô [5].
Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc đun nước cây xương rắn là an toàn hay có tác dụng trị bệnh. Dữ liệu độc tính đường tiêu hóa và khả năng gây hại thai nhi trên động vật đã quá rõ ràng để khẳng định việc tự ý uống loại cây này là hành vi mạo hiểm [3].
Ai tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng?
Với độc tính tự nhiên của mủ và các hợp chất diterpene, toàn bộ người dân đều không nên thử nghiệm uống nước sắc cây xương rắn dưới bất kỳ hình thức nào. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau càng phải thận trọng:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nghiên cứu đã chứng minh mủ cây xương rắn gây độc cho chuột mẹ, làm tăng vọt tỷ lệ thai chết lưu, tiêu thai và dị tật phát triển xương ở chuột thí nghiệm [3]. Dù chưa có thử nghiệm trên người mang thai vì lý do y đức, phụ nữ mang thai phải tránh tuyệt đối tiếp xúc mủ hoặc uống loại cây này.
- Trẻ nhỏ: Trẻ em có hệ tiêu hóa non nớt và làn da nhạy cảm. Nhựa mủ dính vào mắt, da hoặc vô tình nuốt phải lá, hoa xương rắn có thể gây phỏng rát, viêm da tiếp xúc nặng hoặc ngộ độc cấp.
- Người có bệnh lý dạ dày, đường ruột: Các este diterpene gây kích ứng niêm mạc mạnh, có thể kích phát xuất huyết tiêu hóa, viêm loét cấp tính [2].
Cách ứng xử an toàn với cây xương rắn trong đời sống
Cây xương rắn chỉ nên được xem là một loại cây cảnh tạo cảnh quan trong vườn hoặc hàng rào [1]. Để đảm bảo an toàn khi trồng và chăm sóc loại cây này trong gia đình:
- Khi cắt tỉa, chiết cành cây xương rắn, luôn đeo găng tay dày và kính bảo hộ để tránh mủ cây bắn vào mắt hoặc dính vào da [1].
- Nếu chẳng may dính nhựa mủ vào da, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước chảy bằng xà phòng nhiều lần. Nếu mủ bắn vào mắt, phải xối rửa mắt liên tục bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất.
- Đặt chậu cây ở vị trí xa tầm tay của trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà.
- Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như bệnh lý gan, u bướu hay tiêu hóa, người bệnh cần đến bệnh viện khám và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống. Không bao giờ nghe theo lời mách bảo truyền miệng mà tự sắc nấu các loại thảo dược chứa mủ độc như cây xương rắn để uống thay thuốc.
Tóm lại, cây xương rắn là loài cây cảnh có giá trị thẩm mỹ nhưng tiềm ẩn độc tính sinh học cao từ các este diterpene [1], [4], [2]. Tự ý sắc nước cây này để uống là hành động thiếu căn cứ khoa học và đối mặt với nguy cơ ngộ độc đường tiêu hóa nặng nề [2], [3]. Hãy giữ cây xương rắn đúng với vai trò làm đẹp cho không gian sống và luôn cẩn trọng bảo vệ sức khỏe bản thân trước các tin đồn trị bệnh chưa được kiểm chứng.
