Trào lưu bổ sung chống oxy hóa và kỳ vọng làm chậm lão hóa
Bước vào độ tuổi xế chiều, nỗi lo về sự suy giảm thể chất và bệnh tật thôi thúc nhiều người tìm kiếm các giải pháp bảo vệ sức khỏe từ viên uống tổng hợp. Trên thị trường, các sản phẩm chống oxy hóa liều cao chứa vitamin E, vitamin C, beta-carotene hay vitamin A thường được quảng bá như "thần dược" ngăn chặn vết dấu thời gian, phòng chống ung thư và bảo vệ tim mạch. Tại các quốc gia có thu nhập cao, hiện có hơn một nửa người trưởng thành thường xuyên sử dụng các chế phẩm bổ sung, trong đó phổ biến nhất là vitamin tổng hợp có hoặc không kèm khoáng chất [1]. Người tiêu dùng tin rằng việc nạp thêm các hoạt chất này từ viên uống sẽ tạo ra lá chắn bảo vệ cơ thể khỏi sự tàn phá của tuổi tác [2].
Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học chất lượng cao lại cho thấy kết quả hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng chung. Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp sử dụng vitamin tổng hợp liều cao không chứng minh được khả năng kéo dài tuổi thọ hay ngăn ngừa bệnh tật như ung thư, mà thậm chí một số chất còn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng tỷ lệ tử vong [3], [2]. Việc can thiệp bằng các viên uống này ở liều sinh lý vượt ngưỡng không đem lại lợi ích trẻ hóa tế bào mà người lớn tuổi mong đợi.
Giả thuyết gốc tự do và phản tác dụng khi can thiệp liều cao
Ý tưởng dùng chất chống oxy hóa bắt nguồn từ giả thuyết cho rằng quá trình tổn thương tế bào và mô do stress oxy hóa liên quan trực tiếp đến tiến trình lão hóa và sự phát triển của nhiều bệnh mạn tính như ung thư, bệnh tim mạch [2]. Về mặt lý thuyết sinh học, chất chống oxy hóa có khả năng vô hiệu hóa các gốc tự do này, từ đó được kỳ vọng là có thể điều trị hoặc phòng ngừa các tổn hại tế bào do lão hóa gây ra [4]. Điều này khiến nhiều người ngộ nhận rằng đưa một lượng lớn chất chống oxy hóa tổng hợp vào cơ thể sẽ giúp dập tắt hoàn toàn các gốc tự do có hại.
Tuy nhiên, các phản ứng oxy hóa không đơn thuần chỉ gây hại mà còn đóng vai trò cần thiết cho sự sống. Việc loại bỏ hoàn toàn các gốc tự do khỏi cơ thể thông qua các viên uống chống oxy hóa liều cao vô tình can thiệp và làm gián đoạn các cơ chế bảo vệ tự nhiên thiết yếu của cơ thể, bao gồm quá trình tự chết theo chương trình của tế bào (apoptosis), hiện tượng thực bào tiêu diệt mầm bệnh và quá trình thải độc [1]. Hơn nữa, stress oxy hóa dù liên quan đến nhiều bệnh mạn tính nhưng có thể chỉ là hậu quả của tình trạng bệnh lý thay vì là nguyên nhân khởi phát [1]. Do đó, việc dập tắt gốc tự do bằng viên uống tổng hợp không giải quyết được gốc rễ của sự suy thoái sinh học mà còn làm suy yếu năng lực phòng vệ tự nhiên của cơ thể.
Dữ liệu từ các đại thử nghiệm can thiệp: Bức tranh đảo ngược
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu phân tích gộp với dữ liệu từ hàng trăm nghìn người nhằm đánh giá tác động của viên uống chống oxy hóa đối với nguy cơ tử vong.
Năm 2007, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn đã tổng hợp 68 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 232.606 người tham gia [3]. Khi gộp chung toàn bộ các thử nghiệm có nguy cơ sai số thấp và cao, chất chống oxy hóa không đem lại tác động đáng kể nào đến tỷ lệ tử vong nói chung (tỷ số nguy cơ RR 1,02; khoảng tin cậy 95% CI 0,98 - 1,06) [3]. Đáng chú ý, khi phân tích riêng 47 thử nghiệm có nguy cơ sai số thấp gồm 180.938 người, các chất bổ sung chống oxy hóa làm tăng nguy cơ tử vong một cách có ý nghĩa thống kê (RR 1,05; 95% CI 1,02 - 1,08) [3]. Bóc tách từng chất trong nhóm thử nghiệm có độ tin cậy cao này, nguy cơ tử vong tăng lên ở nhóm dùng beta-carotene (RR 1,07; 95% CI 1,02 - 1,11), vitamin A (RR 1,16; 95% CI 1,10 - 1,24) và vitamin E (RR 1,04; 95% CI 1,01 - 1,07) khi dùng đơn lẻ hoặc kết hợp, trong khi vitamin C và selenium không cho thấy ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ tử vong [3].
Tiếp tục đánh giá sâu hơn, một phân tích cập nhật vào năm 2008 thu thập 67 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 232.550 người tham gia, gồm 21 thử nghiệm trên 164.439 người khỏe mạnh và 46 thử nghiệm trên 68.111 bệnh nhân mắc các bệnh khác nhau [5]. Kết quả cho thấy trong mô hình hiệu ứng cố định, các chất chống oxy hóa làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong (RR 1,04; 95% CI 1,02 - 1,06) [5].
Đến năm 2012, một bản tổng quan hệ thống Cochrane cập nhật khác bao quát 78 thử nghiệm ngẫu nhiên với 296.707 người tham gia, độ tuổi trung bình là 63 tuổi (dao động từ 18 đến 103 tuổi) và thời gian can thiệp từ 28 ngày đến 12 năm (trung vị 2 năm) [6]. Phân tích từ 56 thử nghiệm có nguy cơ sai số thấp trên 244.056 người tiếp tục xác nhận các chất chống oxy hóa tổng hợp không mang lại lợi ích giảm tử vong, qua đó củng cố kết luận rằng việc dùng các chất này để phòng ngừa lão hóa hay tử vong là không có căn cứ [6].
Bằng chứng riêng về vitamin E: Từ vô hại đến nguy cơ
Vitamin E từng là tâm điểm của các nghiên cứu về chống lão hóa và phòng ngừa bệnh thoái hóa mạn tính. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp đã cho thấy kỳ vọng này không có cơ sở vững chắc. Năm 2014, một phân tích gộp tập trung vào 57 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về việc bổ sung vitamin E ở người trưởng thành trong thời gian ít nhất 1 năm, thu thập dữ liệu từ 246.371 người với thời gian can thiệp trung vị là 2,6 năm [4]. Kết quả phân tích cho thấy tỷ số nguy cơ chung là 1,00 (95% CI 0,98 - 1,02), khẳng định việc bổ sung vitamin E đơn thuần không làm giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở các mức liều lên tới 5.500 IU/ngày, đồng thời không có mối liên hệ nào giữa liều lượng và việc giảm nguy cơ tử vong [4].
Nhiều nghiên cứu quan sát và thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn với phương pháp kiểm soát sai số chặt chẽ đã chỉ ra rằng các chế phẩm bổ sung chống oxy hóa không phòng ngừa được ung thư hay bệnh tim mạch [2]. Nguy hiểm hơn, việc bổ sung vitamin E liều cao trong thời gian dài còn ghi nhận khả năng làm tăng nguy cơ tử vong tổng thể khi kết hợp hoặc dùng đơn lẻ trong các thử nghiệm chuẩn mực [3], [2]. Các bằng chứng lâm sàng hiện đại đã bác bỏ quan niệm dùng vitamin E liều cao để kéo dài thọ mệnh.
Bổ sung càng nhiều càng tốt: Hiểu lầm tai hại
Nhiều người lầm tưởng rằng vitamin là dưỡng chất lành tính nên uống càng nhiều càng mang lại nhiều lợi ích cho cơ thể. Thực tế, mối quan hệ giữa tình trạng vitamin trong cơ thể và nguy cơ tử vong tuân theo đường cong chữ U (U-shaped relation) [1]. Điều này đồng nghĩa với việc sức khỏe sẽ chịu tác động bất lợi ở cả hai thái cực: khi cơ thể thiếu hụt trầm trọng và cả khi hấp thu quá mức [1].
Tại các nước phát triển, phần lớn người dân vốn đã được đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ [2]. Khi chế độ ăn hàng ngày được cộng dồn thêm các viên uống bổ sung, tổng lượng hấp thu vitamin A và vitamin E của người dùng đã vượt mức 100% nhu cầu trung bình ước tính; riêng lượng vitamin E nạp vào thậm chí vượt quá 700% nhu cầu trung bình ước tính [1]. Một nghiên cứu còn chỉ ra rằng có tới 5% người trưởng thành trên 50 tuổi tại Mỹ tiêu thụ vượt quá ngưỡng dung nạp trên có thể chấp nhận được của vitamin A [1]. Bên cạnh đó, các viên uống chống oxy hóa là chế phẩm tổng hợp và không phải trải qua các quy trình kiểm tra độc tính khắt khe như dược phẩm điều trị [1]. Việc lạm dụng bổ sung khi cơ thể không thiếu hụt dễ đẩy nồng độ vi chất chạm ngưỡng độc hại, gây phản tác dụng cho các cơ quan nội tạng.
Ai cần thận trọng và nguy cơ khi dùng tùy tiện
Người cao tuổi có sức khỏe bình thường tuyệt đối không nên tự ý mua các loại viên uống vitamin E, vitamin A, beta-carotene hay vitamin C tổng hợp liều cao để dùng hàng ngày với mục đích chống lão hóa. Đối với các nhóm đối tượng đặc biệt như bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền hoặc người trong tình trạng nguy kịch, việc can thiệp vi chất liều cao lại càng đòi hỏi sự cẩn trọng nghiêm ngặt.
Các thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng điều hòa miễn dịch trên bệnh nhân hồi sức tích cực (chẳng hạn như các thử nghiệm REDOXS và MetaPlus dùng glutamine kết hợp selenium và các chất chống oxy hóa) đã không ghi nhận được lợi ích phòng ngừa, ngược lại còn cho thấy sự gia tăng tỷ lệ tử vong [7]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo không nên sử dụng thường quy các chất chống oxy hóa ở liều phi sinh lý cho bệnh nhân thở máy trong tình trạng bệnh nặng [7]. Khi cơ thể mắc bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác, việc nạp lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tổng hợp có thể tương tác bất lợi và làm tăng gánh nặng chuyển hóa. Người bệnh chỉ nên sử dụng chế phẩm bổ sung khi có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa dựa trên xét nghiệm tình trạng thiếu hụt thực tế.
Nguồn bổ sung an toàn và lời khuyên cân bằng cho người cao tuổi
Các hướng dẫn dinh dưỡng hiện đại đều khẳng định không có bằng chứng khoa học ủng hộ việc sử dụng viên uống chống oxy hóa để phòng ngừa bệnh mạn tính hay kéo dài tuổi thọ [2]. Chế phẩm bổ sung chỉ thực sự hợp lý và cần thiết khi cơ thể được chẩn đoán thiếu hụt dưỡng chất do chế độ ăn không đầy đủ, kém hấp thu hoặc tăng đào thải [1].
Đối với quần thể dân cư có dinh dưỡng đầy đủ, nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tối ưu và an toàn nhất đến từ chế độ ăn uống tự nhiên chứ không phải từ các viên nén hay viên nang tổng hợp [2]. Một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm hoàn toàn có thể cung cấp đầy đủ và an toàn các loại vitamin thiết yếu cho nhu cầu của người lớn tuổi [1]. Người cao tuổi nên ưu tiên dung nạp dưỡng chất qua các loại rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt giàu dinh dưỡng; kết hợp uống đủ nước, vận động thể chất vừa sức và duy trì lối sống lành mạnh. Thay vì tìm kiếm giải pháp từ các viên uống liều cao tiềm ẩn rủi ro, lối sống lành mạnh và bữa ăn tự nhiên mới chính là chìa khóa bền vững để nâng cao chất lượng cuộc sống ở tuổi già.
