Nhiều người bệnh glaucoma thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm hạ nhãn áp, trong đó chế độ ăn kiêng DASH vốn nổi tiếng cho tim mạch thường xuyên được nhắc tới. Họ băn khoăn liệu việc cắt giảm muối, bổ sung thực phẩm giàu kali và magie có thể trực tiếp làm dịu áp lực trong mắt hoặc phục hồi tổn thương thị thần kinh hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là chế độ ăn DASH không phải biện pháp điều trị hạ nhãn áp hay chữa khỏi bệnh glaucoma. Tác động của dinh dưỡng chỉ mang tính hỗ trợ lối sống nói chung, trong khi kiểm soát bệnh lý này đòi hỏi các can thiệp y tế chuẩn xác nhắm vào áp lực nội nhãn và tuần hoàn thần kinh thị giác.

Hiểu đúng về nhãn áp và tổn thương thần kinh thị giác

Glaucoma góc mở là nguyên nhân gây mù lòa đứng hàng thứ hai tại Mỹ [1]. Bệnh tiến triển âm thầm, không triệu chứng cảnh báo sớm, đặc trưng bởi tình trạng lõm gai thị rộng dần và suy giảm thị trường [1]. Nếu không can thiệp kịp thời, bệnh dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn không thể phục hồi [1].

Tăng nhãn áp được xác định là yếu tố nguy cơ mạnh có thể can thiệp được của glaucoma góc mở, dù nó không đóng vai trò chẩn đoán tuyệt đối [1]. Nhiều người có nhãn áp cao nhưng chưa tổn hại thần kinh thị giác, ngược lại, không ít bệnh nhân bị glaucoma dù nhãn áp hoàn toàn nằm trong ngưỡng bình thường [1].

Cơ chế bệnh sinh thực tế gồm hai nhánh: phụ thuộc nhãn áp và độc lập với nhãn áp [2]. Nghiên cứu di truyền học năm 2024 chỉ ra rằng thành phần phụ thuộc nhãn áp liên quan mật thiết đến huyết áp và tính thấm thành mạch [2]. Nhánh độc lập với nhãn áp lại liên quan đến 26 đặc điểm vi mạch võng mạc khác nhau [2]. Điều này lý giải tại sao kiểm soát lưu lượng mạch máu và áp lực nội nhãn đều quan trọng đối với đầu dây thần kinh thị giác.

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ nhãn áp và glaucoma

Áp lực cơ học lên đầu dây thần kinh thị giác đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Khi nhãn áp tăng vượt ngưỡng an toàn, cấu trúc sợi thần kinh dễ bị bào mòn và tổn hại trầm trọng hơn.

Một nghiên cứu năm 1998 đánh giá hình thái qua ảnh màu chụp gai thị lập thể trên 98 mắt glaucoma nhãn áp bình thường thể khu trú, 17 mắt thể cận thị nặng và 36 mắt glaucoma góc mở nguyên phát thể teo do tuổi già [3]. Kết quả cho thấy ở cả ba nhóm, diện tích viền thần kinh võng mạc suy giảm có ý nghĩa thống kê khi giá trị nhãn áp tối đa tăng lên (P < 0,05) [3]. Điều này chứng minh áp lực nội nhãn dù ở ngưỡng bình thường cao vẫn gây chấn thương áp lực lên dây thần kinh thị giác nhiều hơn mức bình thường thấp [3].

Một nghiên cứu dịch tễ cắt ngang năm 2004 trên nhóm người cao tuổi chỉ ra sự bất đối xứng nhãn áp giữa hai mắt (chênh lệch từ 3 mm Hg trở lên) xuất hiện ở 5,1% đối tượng và tăng lên 6,2% ở người trên 70 tuổi [4]. Tỷ lệ glaucoma góc mở chưa được chẩn đoán ở nhóm có nhãn áp bất đối xứng cao hơn rõ rệt so với nhóm không có (4,8% so với 1,2%) [4].

Nghiên cứu hồi cứu trong 3 năm (2007–2009) tại Cotonou trên 9.406 bệnh nhân ghi nhận 129 người (258 mắt) có nhãn áp cao, chiếm tỷ lệ 1,37% [5]. Tuổi trung bình của bệnh nhân là 54,48 tuổi, nam giới chiếm 57% [5]. Nhãn áp dao động từ 22 đến 62 mm Hg, trung bình 28,13 mm Hg [5]. Khám thị trường tự động phát hiện tổn thương dạng glaucoma ở 65,89% số mắt [5]. Nhãn áp cao, lõm gai thị và tổn khuyết thị trường đồng xuất hiện ở 58,13% trường hợp với hệ số tương quan r > 0,87 [5].

Yếu tố tư thế và biến động áp lực nội nhãn

Áp lực trong mắt không phải là một con số cố định mà biến động theo tư thế và sinh hoạt hàng ngày. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tưới máu đầu dây thần kinh thị giác.

Một nghiên cứu năm 2003 khảo sát 11 người bình thường và 11 bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát khi thay đổi tư thế từ ngồi sang nằm ngửa [6]. Khi chuyển sang tư thế nằm, nhãn áp ở người bình thường tăng trung bình 3,1 mm Hg, trong khi ở bệnh nhân glaucoma góc mở tăng tới 4,0 mm Hg (P = 0,049) [6]. Riêng ở mắt tổn thương nặng hơn, nhãn áp tăng tới 4,4 mm Hg (P = 0,02) [6]. Kết quả này cho thấy dây thần kinh thị giác có nguy cơ bị tổn hại nhiều nhất khi người bệnh nằm ngủ [6].

Năm 2021, một nghiên cứu quan sát tiến cứu trên 63 mắt của 63 bệnh nhân glaucoma góc mở ổn định trong ít nhất 3 năm thực hiện nghiệm pháp uống nước [7]. Đỉnh nhãn áp khi làm nghiệm pháp có tương quan với nhãn áp tối đa dài hạn (r = 0,52; p < 0,01) [7]. Đỉnh tăng nhãn áp đáng kể (chênh lệch từ 25% trở lên so với nhãn áp trung bình dài hạn) được ghi nhận ở 39,7% số mắt [7]. Dù vậy, giới hạn tương đồng vượt quá mức cho phép 3 mm Hg, cho thấy nghiệm pháp cấp tính không phản ánh hoàn toàn diễn tiến dài hạn [7].

Bên cạnh đó, việc giãn đồng tử cũng có thể kích hoạt cơn tăng nhãn áp. Nghiên cứu năm 1986 trên 60 bệnh nhân (116 mắt) glaucoma góc mở cho thấy việc nhỏ thuốc giãn đồng tử phenylephrine 2,5% và tropicamide 1% gây tăng nhãn áp trên 5 mm Hg ở 32% số mắt, và tăng trên 10 mm Hg ở 12% số mắt [8].

Vai trò thực tế của chế độ ăn giàu vi chất và giảm natri

Chế độ ăn giảm natri, giàu magie và kali giúp cải thiện huyết áp toàn thân và tuần hoàn mạch máu. Do thành phần phụ thuộc nhãn áp của glaucoma có liên quan chặt chẽ đến huyết áp và tính thấm thành mạch [2], việc giữ hệ mạch khỏe mạnh hỗ trợ gián tiếp cho môi trường sống của tế bào hạch võng mạc.

Tuy nhiên, chế độ ăn DASH không có khả năng thay thế thuốc hạ nhãn áp chuyên dụng. Bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ra việc giảm áp lực nội nhãn phụ thuộc vào sự lưu thông của thủy dịch qua góc tiền phòng chứ không thể điều chỉnh đơn thuần bằng việc thay đổi thành phần thức ăn hàng ngày.

Người bệnh không nên nhầm tưởng việc uống nhiều nước ép trái cây hay kiêng muối tuyệt đối có thể làm hạ nhãn áp. Uống lượng chất lỏng quá lớn trong thời gian ngắn thậm chí có thể kích hoạt các đỉnh tăng nhãn áp đột ngột giống như cơ chế của nghiệm pháp uống nước [7].

Ai cần thận trọng và tầm soát y tế chuyên sâu?

Glaucoma góc mở không có triệu chứng ban đầu rõ rệt, do đó nhóm nguy cơ cao cần được kiểm tra mắt định kỳ chứ không thể dựa vào cảm giác chủ quan [1].

Những đối tượng có nguy cơ mắc glaucoma góc mở tăng cao gồm người da đen trên 40 tuổi, người da trắng trên 65 tuổi, người có tiền sử gia đình mắc bệnh, người có tiền sử đái tháo đường hoặc cận thị nặng [1]. Ngoài ra, người cao tuổi trên 70 tuổi có chênh lệch nhãn áp giữa hai mắt cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng [4].

Việc đo nhãn áp đơn thuần tại tuyến cơ sở không được khuyến cáo dùng làm công cụ sàng lọc độc lập vì không đủ căn cứ chẩn đoán [1]. Khám mắt toàn diện kết hợp đo thị trường tự động (perimetry) là trụ cột chính để chẩn đoán và theo dõi bệnh [1]. Bệnh nhân cần có sự thăm khám và phối hợp chặt chẽ từ bác sĩ nhãn khoa [1].

Hướng tiếp cận và chăm sóc mắt đúng cách

Để bảo tồn thị lực, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa mắt. Thuốc nhỏ mắt, phổ biến là nhóm chẹn beta không chọn lọc hoặc các dẫn xuất prostaglandin, là lựa chọn đầu tay nhằm giảm nhãn áp [1]. Các can thiệp bằng laser hoặc phẫu thuật được áp dụng khi điều trị nội khoa không đạt hiệu quả [1].

Về chế độ sinh hoạt và ăn uống:

  • Duy trì lượng muối vừa phải trong bữa ăn, ưu tiên thực phẩm tự nhiên giàu kali và magie như rau xanh, các loại hạt và đậu để hỗ trợ sức khỏe vi mạch võng mạc [2].
  • Tránh uống một lượng nước quá lớn cùng lúc; nên chia nhỏ lượng nước uống đều trong ngày để tránh tạo đỉnh áp lực nội nhãn [7].
  • Kê cao gối vừa phải khi ngủ nhằm hạn chế mức tăng nhãn áp do tư thế nằm ngửa gây ra [6].
  • Tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử nếu chưa có chỉ định của bác sĩ nhãn khoa [8].

Chế độ ăn uống cân bằng giàu vi chất là nền tảng tốt cho sức khỏe tim mạch và hệ tuần hoàn vi mạch. Tuy nhiên, bệnh nhân glaucoma tuyệt đối không dùng dinh dưỡng để thay thế thuốc hạ nhãn áp hoặc trì hoãn việc tái khám chuyên khoa mắt định kỳ.