Nhiều gia đình có con nhỏ mắc chứng động kinh phải đối mặt với nỗi lo lắng thường trực khi các loại thuốc chống co giật không còn mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Tình trạng này khiến trẻ liên tục bị gián đoạn sinh hoạt, chậm phát triển nhận thức và suy giảm chất lượng sống trầm trọng.
Chế độ ăn sinh ceton (ketogenic diet - keto) y khoa được xem là một can thiệp dinh dưỡng đặc biệt, hỗ trợ kiểm soát co giật hiệu quả cho những trường hợp động kinh kháng thuốc. Tuy nhiên, đây là một phác đồ y học nghiêm ngặt cần giám sát y tế liên tục, hoàn toàn khác với các trào lưu ăn kiêng giảm cân thông thường.
Gánh nặng co giật khi dùng thuốc không mang lại hiệu quả
Phần lớn bệnh nhân động kinh sẽ đáp ứng tốt với các biện pháp điều trị bằng dược phẩm tiêu chuẩn [1]. Dù vậy, khoảng 20% đến 30% bệnh nhân vẫn tiến triển thành dạng động kinh kháng thuốc [1]. Tình trạng này đặt ra thách thức rất lớn cho các bác sĩ nhi khoa và gia đình trong việc duy trì kiểm soát bệnh.
Các tác dụng phụ về mặt nhận thức của thuốc chống động kinh rất phổ biến trong quá trình điều trị [1]. Những tác động không mong muốn này gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng dung nạp thuốc, độ tuân thủ điều trị cũng như việc duy trì phác đồ lâu dài của trẻ [1]. Trẻ có thể trở nên lờ đờ, giảm tập trung hoặc gặp khó khăn khi hòa nhập xã hội.
Trong những tình huống nguy kịch, trẻ có thể rơi vào trạng thái động kinh kháng trị, mang lại nguy cơ biến chứng và tử vong rất cao [2]. Phác đồ truyền thống cho trạng thái này thường phải dùng cùng lúc nhiều loại thuốc chống co giật liều cao, thậm chí phải can thiệp gây mê hồi sức nếu cần thiết [2]. Điều này thôi thúc y học tìm kiếm các liệu pháp bổ trợ an toàn và hiệu quả hơn.
Cơ chế sinh học: Não bộ đổi nguồn nhiên liệu
Chế độ ăn keto y khoa được thiết kế dựa trên thực đơn chứa hàm lượng chất béo rất cao, trong khi lượng chất đạm và carbohydrate được cắt giảm xuống mức rất thấp [3]. Khi cơ thể bị cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt, nguồn năng lượng chính cho não bộ sẽ chuyển dịch từ glucose sang các thể ceton sinh ra từ quá trình chuyển hóa chất béo.
Trong các mô hình động vật thí nghiệm có hoặc không mắc động kinh, chế độ ăn keto đã chứng minh được tác dụng bảo vệ thần kinh và ổn định tâm trạng [1]. Các thể ceton tạo ra môi trường chuyển hóa ổn định, hỗ trợ tế bào thần kinh hoạt động cân bằng hơn.
Chế độ ăn này là một phương pháp điều trị hiệu quả và dung nạp tốt cho trẻ em bị động kinh kháng thuốc mà không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực nào lên nhận thức hay hành vi [1]. Não bộ của trẻ tiếp nhận nguồn nhiên liệu mới mà vẫn duy trì được các hoạt động chuyển hóa thiết yếu.
Bằng chứng lâm sàng: Cắt giảm cơn co giật đến mức nào?
Hiệu quả lâm sàng của chế độ ăn keto đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu trên thế giới. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy chế độ ăn keto vượt trội hơn so với việc chỉ tiếp tục điều trị bằng thuốc đơn thuần trong việc giảm tần suất co giật ở nhóm trẻ động kinh kháng thuốc [4]. Chế độ ăn này được nhận định nên cân nhắc sớm trong điều trị trẻ kháng thuốc, không nên chỉ xem là giải pháp cuối cùng [4].
Theo khuyến cáo từ Nhóm công tác về Chế độ ăn Keto thuộc Hội Thần kinh Nhi khoa Argentina, đây là liệu pháp không dùng thuốc có hiệu quả đã được chứng minh [5]. So với việc bổ sung thêm một loại thuốc mới vào phác đồ sẵn có, chế độ ăn keto mang lại hiệu quả cao khi giúp giảm 50% đến 90% số lượng cơn co giật ở khoảng 45% đến 60% trẻ sau 6 tháng điều trị [5].
Tại một bệnh viện nhi tuyến ba ở Bồ Đào Nha, nghiên cứu hồi cứu thực hiện từ tháng 10/2007 đến tháng 1/2018 trên 29 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn có độ tuổi bắt đầu ăn keto trung bình là 7,9 tuổi [6]. Kết quả ghi nhận có 18 bệnh nhân đạt mức giảm tần suất co giật từ 50% trở lên sau khi thực hiện chế độ ăn tối thiểu 3 tháng [6]. Tuy nhiên, số lượng thuốc chống động kinh trung vị vẫn duy trì ở mức 3 loại đối với 15 bệnh nhân hoàn thành 18 tháng can thiệp [6].
Một báo cáo kinh nghiệm lâm sàng khác tại Trung tâm Y tế Wolfson theo dõi 10 bệnh nhân từ 8 tháng tuổi đến 19 tuổi trong giai đoạn 1998 - 2003 [3]. Trước khi can thiệp, tất cả trẻ đều có cơn co giật thường xuyên và từng dùng từ 2 đến 9 loại thuốc chống động kinh [3]. Sau thời gian ăn kéo dài từ 6 tuần đến 2,5 năm, có 7 bệnh nhân đạt mức giảm co giật trên 50% [3]. Dù vậy, không có bệnh nhân nào đạt mức kiểm soát dứt điểm hoàn toàn cơn giật và chế độ ăn thất bại trong việc kiểm soát co giật ở 3 trẻ [3].
Ngay cả trong các ca bệnh khẩn cấp, một báo cáo loạt ca gồm 5 bệnh nhân nhi mắc trạng thái động kinh kháng trị cho thấy chế độ ăn keto đã kiểm soát thành công tình trạng nguy kịch này [2]. Dữ liệu thực tế cho thấy liệu pháp ăn keto nên được xem xét như một lựa chọn điều trị cho bệnh nhi rơi vào trạng thái động kinh kháng trị [2].
Lợi ích đi kèm: Cải thiện nhận thức, hành vi và giấc ngủ
Bên cạnh mục tiêu giảm tần suất co giật, chế độ keto còn mang lại nhiều tác động tích cực đến chức năng não bộ của trẻ. Trong các nghiên cứu quan sát trên bệnh nhi động kinh, các cải thiện trong quá trình ăn keto đã được ghi nhận ở hành vi và chức năng nhận thức [1]. Trẻ có sự tiến bộ rõ rệt về mức độ chú ý, độ tỉnh táo, mức độ hoạt động thể chất, khả năng giao tiếp xã hội và chất lượng giấc ngủ [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở bệnh nhi động kinh kháng thuốc cũng xác nhận tình trạng kích hoạt tâm trạng và cải thiện nhận thức trong suốt quá trình áp dụng chế độ ăn keto [1]. Trẻ duy trì được sự chú ý bền vững hơn và tương tác tích cực hơn với môi trường xung quanh [1].
Dữ liệu lâm sàng tại Bồ Đào Nha ghi nhận 19 trên tổng số 29 bệnh nhân có sự cải thiện hành vi rõ rệt [6]. Đồng thời, 18 bệnh nhân có sự nâng cao đáng kể về mức độ nhận thức và tỉnh táo khi thực hiện chế độ ăn này [6].
Kết quả tương tự cũng được ghi nhận tại Trung tâm Y tế Wolfson khi phần lớn trẻ em tham gia đều có tiến bộ về độ tỉnh táo, kỹ năng học tập và các mốc phát triển vận động [3]. Nghiên cứu kết luận chế độ ăn này là giải pháp thay thế hiệu quả cho trẻ động kinh kháng thuốc mà không phụ thuộc vào độ tuổi, giới tính hay thời gian mắc bệnh của bệnh nhân [3].
Khó khăn khi áp dụng tại châu Á và các phác đồ điều chỉnh
Chế độ ăn keto bắt đầu hồi sinh mạnh mẽ từ giữa thập niên 1990 và được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu, bao gồm cả các quốc gia châu Á [7]. Tuy nhiên, đây không phải là một liệu pháp tiện lợi hay dễ áp dụng trong đời sống hàng ngày [7].
Khó khăn lớn nhất nằm ở thói quen ăn uống truyền thống của các nước châu Á vốn chứa lượng chất béo ít hơn đáng kể so với chế độ ăn phương Tây [7]. Việc bắt buộc trẻ dung nạp lượng dầu mỡ quá lớn trong mỗi bữa ăn dễ dẫn đến tình trạng ngán ngấy, buồn nôn và từ chối thức ăn.
Nhằm mở rộng chỉ định và tăng tính dung nạp cũng như độ ngon miệng, nhiều điều chỉnh từ phác đồ gốc của Bệnh viện Johns Hopkins đã được đưa ra [7]. Các thay đổi bao gồm điều chỉnh độ tuổi áp dụng, phân loại cơn giật, căn nguyên bệnh, cách thức khởi động phác đồ và giảm tỷ lệ chất béo trong thành phần ăn [7].
Nhiều công thức cải tiến như sữa keto, chế độ keto dạng lỏng hoàn toàn, chế độ ăn Atkins sửa đổi hay phác đồ điều trị chỉ số đường huyết thấp đã được thử nghiệm lâm sàng [7]. Những giải pháp này hướng tới việc tạo ra một phác đồ dinh dưỡng trị liệu an toàn hơn, thuận tiện hơn cho trẻ em châu Á [7].
Tác dụng không mong muốn và những nguy cơ cần cảnh giác
Mặc dù mang lại nhiều kết quả khả quan, chế độ keto y khoa đi kèm nhiều biến chứng cần được theo dõi sát sao [7]. Trong nghiên cứu tại Bồ Đào Nha, tác dụng phụ phổ biến nhất là tình trạng tăng cholesterol máu xuất hiện ở 23 bệnh nhân và tăng triglyceride máu ở 21 bệnh nhân [6]. Rối loạn lipid máu kéo dài đòi hỏi phải có sự can thiệp và kiểm tra định kỳ của bác sĩ chuyên khoa.
Táo bón là tác dụng phụ thường gặp nhất được mô tả trong y văn khi trẻ áp dụng phác đồ này [8]. Ngoài ra, chế độ ăn còn có thể dẫn đến những biến chứng nặng và hiếm gặp hơn. Một báo cáo năm 2022 đã ghi nhận biến chứng hình thành khối bã thức ăn keto (keto-bezoar) liên quan trực tiếp đến quá trình khởi động chế độ ăn keto ở một trẻ nhỏ [8].
Sự tuân thủ nghiêm ngặt là rào cản rất lớn đối với hầu hết các gia đình. Nghiên cứu tại Bồ Đào Nha cho thấy lý do chính khiến bệnh nhân ngừng áp dụng chế độ ăn keto xuất phát từ quyết định của gia đình do gặp khó khăn trong việc duy trì lối sống gò bó [6]. Do đó, việc xây dựng các chiến lược hỗ trợ nhằm nâng cao mức độ gắn kết của thân nhân người bệnh là yếu tố sống còn [6].
Mô hình phối hợp đa chuyên khoa: Chìa khóa quản lý an toàn
Áp dụng chế độ ăn keto điều trị động kinh đòi hỏi sự đồng hành của một đội ngũ y tế đa chuyên khoa hoàn chỉnh. Tại Trung tâm Y tế Wolfson, phác đồ thành công nhờ sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ, điều dưỡng, nhân viên công tác xã hội và chuyên gia dinh dưỡng [3]. Mô hình này giúp theo dõi toàn diện từ sức khỏe thể chất đến tâm lý của trẻ.
Tương tự, khuyến cáo từ Hội Thần kinh Nhi khoa Argentina cũng được xây dựng dựa trên sự đồng thuận của nhóm chuyên trách gồm chuyên gia dinh dưỡng nhi khoa, bác sĩ nhi khoa, bác sĩ thần kinh nhi khoa và cử nhân dinh dưỡng [5]. Sự tham gia của các chuyên gia dinh dưỡng giúp tính toán lượng calo chính xác, cân đối tỷ lệ dưỡng chất và phòng ngừa thiếu hụt vi chất.
Việc phân bổ nguồn lực y tế để đào tạo và hỗ trợ các chuyên gia trực tiếp hướng dẫn chế độ ăn keto là hoàn toàn có cơ sở và cần thiết [4]. Phụ huynh không bao giờ được tự ý mua thực phẩm hay áp dụng các công thức keto truyền miệng trên mạng xã hội cho trẻ. Bất kỳ sự mất cân đối nào về tỷ lệ chuyển hóa cũng có thể gây kích phát cơn co giật nguy hiểm hoặc gây tổn thương chuyển hóa nghiêm trọng.
Chế độ ăn keto y khoa đã khẳng định được vai trò như một giải pháp cứu cánh khoa học cho trẻ mắc động kinh kháng thuốc. Để đạt hiệu quả tối ưu và giảm thiểu rủi ro biến chứng, cha mẹ cần đưa trẻ đến các bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám, đánh giá toàn diện và nhận phác đồ hướng dẫn dinh dưỡng chuẩn mực từ đội ngũ y bác sĩ.
