Người tiểu đường tuýp 2 có nên ăn keto để hạ đường huyết?

Kiểm soát đường huyết luôn là áp lực thường trực với người mắc đái tháo đường tuýp 2. Nhiều người truyền tai nhau chế độ ăn keto (cắt giảm tinh bột tối đa, tăng chất béo) như giải pháp thần kỳ giúp bỏ thuốc và đưa chỉ số đường máu về bình thường.

Thực tế, chế độ ăn keto có hỗ trợ giảm lượng đường trong máu, giảm chỉ số HbA1c và hỗ trợ giảm cân hiệu quả ở người thừa cân [2, 8]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại còn ghi nhận tính không đồng nhất giữa các can thiệp ^[1]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ăn keto khi đang điều trị thuốc mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Cơ chế tác động của keto lên chỉ số đường huyết

Chế độ ăn ketogenic (keto) hoạt động dựa trên nguyên lý giới hạn triệt để lượng carbohydrate nạp vào, thường chỉ dưới 50g mỗi ngày, đồng thời nâng tỷ trọng năng lượng từ chất béo lên mức rất cao [1, 4]. Khi cơ thể cạn kiệt nguồn đường glucose chính từ thức ăn, gan sẽ chuyển đổi axit béo thành các thể ceton để làm nguồn năng lượng thay thế [2, 8].

Trạng thái chuyển hóa này được gọi là ketosis dinh dưỡng ^[2]. Do không nạp tinh bột, nồng độ glucose ngoại sinh đi vào máu giảm mạnh, từ đó tuyến tụy không bị quá tải sản xuất insulin ^[3]. Tình trạng kháng insulin đi kèm béo phì cũng dần thuyên giảm nhờ quá trình giảm cân và giảm mỡ nội tạng ^[2].

Nghiên cứu cho thấy chế độ này có khả năng ức chế cảm giác thèm ăn và giảm thiểu hiện tượng suy giảm mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ ngơi ^[2]. Nhờ vậy, người bệnh kiểm soát cân nặng tốt hơn, gián tiếp đưa các thông số chuyển hóa về mức ổn định [2, 8].

Bằng chứng khoa học về việc hạ HbA1c ở người tiểu đường tuýp 2

Một tổng quan hệ thống kèm phân tích gộp mạng lưới năm 2023 trên 42 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với 4.809 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 theo dõi ít nhất 6 tháng đã đánh giá 10 chế độ ăn khác nhau ^[4]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn keto giúp giảm đáng kể chỉ số HbA1c với mức giảm trung bình là -0,73% (khoảng tin cậy 95%: -1,19 đến -0,28%) ^[4].

Trước đó, một bài tổng quan các phân tích gộp năm 2023 cho thấy chế độ ăn keto giúp hạ đường huyết trung bình 1,29 mmol/L và giảm HbA1c khoảng 1,07% ^[3]. Đồng thời, các can thiệp ghi nhận người tham gia giảm trung bình 8,66 kg cân nặng, giảm 9,17 cm vòng eo và giảm 3,13 kg/m² chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[3]. Phân tích này cũng khẳng định keto hiệu quả hơn chế độ ăn ít chất béo trong việc cải thiện đường huyết, cân nặng và lipid máu ^[3].

Một phân tích gộp khác năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 thừa cân chỉ ra chế độ keto giúp giảm trung bình 0,38% HbA1c ^[3]. Cân nặng của người tham gia giảm trung bình 5,63 kg, vòng eo giảm 2,32 cm ^[3]. Nghiên cứu phân tích gộp năm 2022 gồm 8 thử nghiệm trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 thừa cân cũng khẳng định can thiệp keto vượt trội hơn các chế độ ăn khác về hiệu quả giảm cân, giảm vòng bụng, hạ HbA1c và giảm triglyceride ^[2].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 32 tuần can thiệp trực tuyến năm 2017 trên người tiểu đường tuýp 2 thừa cân (BMI từ 25 trở lên, HbA1c từ 6,5% đến 9,0%) so sánh keto với phương pháp đĩa ăn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) ^[5]. Kết quả sau 32 tuần, nhóm ăn keto giảm HbA1c nhiều hơn (-0,8% so với -0,3% ở nhóm đối chứng) ^[5]. Đáng chú ý, có 55% bệnh nhân (6/11 người) ở nhóm keto hạ được HbA1c xuống dưới 6,5%, trong khi nhóm đối chứng là 0% (0/8 người) ^[5]. Nhóm keto cũng giảm cân ấn tượng với mức giảm trung bình 12,7 kg ^[5].

Tác động của keto lên chỉ số mỡ máu

Rối loạn mỡ máu là vấn đề song hành cùng bệnh đái tháo đường. Khi áp dụng keto, các nghiên cứu tổng hợp năm 2022 và 2023 ghi nhận sự gia tăng nồng độ cholesterol tốt HDL (tăng trung bình 0,28 mmol/L theo phân tích năm 2022) và giảm nồng độ triglyceride (giảm trung bình 0,36 mmol/L) [2, 8].

Tuy nhiên, chuyển hóa lipid dưới chế độ ăn nhiều chất béo vẫn tiềm ẩn mặt trái. Một tổng quan năm 2023 chỉ ra keto có thể làm giảm cholesterol toàn phần và LDL ở một số nghiên cứu ^[3]. Trái lại, trong các báo cáo trên bệnh nhân theo dõi chế độ này, mức LDL-cholesterol có thể gia tăng [1, 3].

Một nghiên cứu quan sát trên 11 người lớn duy trì ăn keto dưới 55g carb/ngày trong trung bình 2,6 năm ghi nhận tỷ lệ cholesterol toàn phần và LDL vượt ngưỡng khuyến cáo lên tới 82% ^[6]. Dù vậy, các hạt LDL nhỏ đậm đặc (small-dense LDL) - yếu tố nguy cơ tim mạch cao - vẫn duy trì ở ngưỡng an toàn dưới 90 nmol/L trong một báo cáo ca bệnh theo dõi suốt 10 năm ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và rủi ro toan ceton khi dùng thuốc

Dù cho kết quả tích cực ở nhiều thử nghiệm, bài tổng quan y văn năm 2019 khẳng định kết quả nghiên cứu hiện tại vẫn còn quá không đồng nhất để đưa ra khuyến cáo chung về việc áp dụng keto cho toàn bộ người bệnh tiểu đường tuýp 2 ^[1]. Khoảng biến thiên mức hạ HbA1c giữa các nghiên cứu khá rộng, dao động từ -0,5% đến -1,5% ^[1].

Nguy cơ nguy hiểm nhất ở người tiểu đường tuýp 2 khi áp dụng keto là việc phối hợp sai cách với các loại thuốc hạ đường huyết đang sử dụng. Trạng thái ketosis dinh dưỡng sinh lý bình thường hoàn toàn khác với toan ceton do đái tháo đường [5, 8]. Toan ceton là biến chứng cấp tính nguy hiểm đến tính mạng khi lượng thể ceton tích tụ quá mức trong máu, thường đi kèm tình trạng thiếu hụt insulin nghiêm trọng hoặc tác dụng phụ của một số nhóm thuốc điều trị đái tháo đường.

Bên cạnh nguy cơ toan ceton, việc cắt giảm đột ngột tinh bột khi liều thuốc điều trị không được điều chỉnh tương ứng sẽ dẫn tới hạ đường huyết quá mức. Nghiên cứu trên người ăn keto ghi nhận số đợt hạ đường huyết xảy ra trung bình 0,9 lần mỗi ngày, với thời gian đường huyết dưới 3,0 mmol/L chiếm tới 3,6% ^[6]. Khi áp dụng keto, nhu cầu sử dụng insulin có thể giảm từ 43% đến 70% [1, 5]. Nếu không giảm liều thuốc kịp thời dưới sự giám sát y tế, người bệnh sẽ đối mặt với các cơn hạ đường huyết cấp tính.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ keto ở người tiểu đường

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn keto là giải pháp giúp trị dứt điểm hoàn toàn bệnh tiểu đường tuýp 2. Khoa học xác nhận đây chỉ là một biện pháp hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cân nặng, không phải phương pháp chữa khỏi bệnh [2, 6].

Quan niệm cho rằng ăn keto là chỉ cần ăn thật nhiều mỡ động vật và thịt đỏ vô tội vạ cũng hoàn toàn sai lầm. Chế độ ăn keto đúng chuẩn y khoa đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ carbohydrate (thường từ mức dưới 50g đến 55g mỗi ngày) và ưu tiên nguồn chất béo lành mạnh [1, 3, 5].

Một hiểu lầm khác là ai mắc bệnh tiểu đường cũng có thể tự bắt đầu ăn keto ngay tại nhà. Việc thay đổi đột ngột sang chế độ rất ít carbohydrate có thể đảo lộn hoàn toàn chỉ số sinh hóa máu nếu không có kế hoạch theo dõi y khoa bài bản [3, 4].

Ai không nên tự ý áp dụng chế độ keto?

Người tiểu đường tuýp 2 đang sử dụng insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết đường uống không được tự ý ăn keto. Bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn nào cũng làm thay đổi liều lượng thuốc cần thiết, làm tăng vọt nguy cơ hạ đường huyết và biến chứng toan ceton nguy hiểm [1, 3, 5].

Người có tiền sử rối loạn mỡ máu nghiêm trọng cần hết sức cẩn trọng. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ người bị tăng cholesterol toàn phần và LDL lên trên mức khuyến cáo khi ăn keto kéo dài là rất phổ biến ^[6].

Người có các bệnh lý nền phức tạp, bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan thận phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp dinh dưỡng ngặt nghèo nào [3, 4].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đồng thuận cho phép thử nghiệm keto để giảm cân và kiểm soát đường huyết, người bệnh cần thực hiện lộ trình từng bước:

• Giảm carbohydrate từ từ: Hạ dần lượng tinh bột nạp vào mỗi ngày thay vì cắt bỏ đột ngột, giúp cơ thể thích nghi với trạng thái chuyển hóa mới ^[8]. Mức giới hạn tinh bột trong các nghiên cứu thường duy trì dưới 50g đến 55g mỗi ngày [1, 3].
• Ưu tiên chất béo lành mạnh: Tập trung vào đạm và các nguồn chất béo có lợi cho sức khỏe tim mạch thay vì lạm dụng mỡ bão hòa ^[8].
• Đo đường huyết liên tục: Theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch hoặc sử dụng thiết bị đo đường huyết liên tục (CGM) để phát hiện sớm các cơn hạ đường huyết bất thường [1, 3].
• Tái khám định kỳ: Thường xuyên xét nghiệm máu để kiểm tra chỉ số HbA1c, chức năng thận, men gan và bộ mỡ máu định kỳ nhằm xử lý kịp thời các bất thường về lipid [1, 3].

Keto là một công cụ dinh dưỡng có thể mang lại lợi ích hạ HbA1c và hỗ trợ giảm cân rõ rệt ở người đái tháo đường tuýp 2 thừa cân [2, 8]. Dù vậy, phương pháp này đòi hỏi sự thận trọng cao độ do tính biến thiên giữa các cá thể và nguy cơ hạ đường huyết, rối loạn lipid [3, 4]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi thực đơn hay chỉnh thuốc, mà cần có sự đồng hành chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tính mạng.