Chè vằng lợi sữa sau sinh: Bằng chứng khoa học nói gì?

Sau khi sinh nở, nỗi lo thiếu sữa cho con bú luôn là áp lực đè nặng lên tâm lý của nhiều sản phụ. Để kích thích sữa về nhanh và nhiều, không ít gia đình rỉ tai nhau tìm mua các loại thảo dược tự nhiên, nổi bật nhất là chè vằng.

Tuy nhiên, liệu chè vằng có thực sự là "thần dược" giúp gọi sữa dạt dào như lời đồn dân gian? Câu trả lời từ góc độ bằng chứng khoa học hiện nay là: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh chè vằng làm tăng tiết sữa mẹ.

Thói quen dân gian và câu hỏi lớn về hiệu quả

Trong văn hóa chăm sóc phụ nữ sau sinh tại Việt Nam, chè vằng từ lâu đã được xem như một thức uống thảo mộc quen thuộc. Nhiều thế hệ sản phụ được khuyên uống nước chè vằng thay nước lọc mỗi ngày để sữa nhanh về, mát sữa và mau hồi phục thể trạng.

Niềm tin này chủ yếu truyền miệng qua kinh nghiệm gia đình hoặc các cộng đồng nuôi con nhỏ. Khi xuất hiện tình trạng chậm về sữa hoặc ít sữa, việc tìm đến một thức uống tự nhiên tạo cảm giác an tâm hơn dùng thuốc Tây.

Dù vậy, cảm nhận cá nhân rất dễ bị chi phối bởi các yếu tố tâm lý và sự thay đổi sinh lý tự nhiên của cơ thể người mẹ. Để xác định giá trị thực sự của loại lá này, việc đối chiếu với các dữ liệu nghiên cứu khoa học là điều cần thiết.

Chè vằng dưới lăng kính khoa học: Chứa những chất gì?

Chè vằng, tên khoa học là Jasminum subtriplinerve Blume, thuộc họ Nhài (Oleaceae). Cây thuốc này từng được nghiên cứu để phân tích thành phần hóa học cũng như một số đặc tính dược lý cơ bản ^[1][2].

Về mặt hóa học thực vật, phân tích tinh dầu từ lá chè vằng trồng tại Việt Nam xác định các thành phần chính là các hợp chất monoterpene chứa oxy ^[2]. Cụ thể, các hợp chất chiếm tỷ lệ lớn gồm linalool (44,2%), geraniol (19,4%), alpha-terpineol (15,5%) và cis-linalool oxide (8,8%) ^[2].

Về tác dụng sinh học, y học cổ truyền Việt Nam dùng chè vằng để điều trị chốc lở, rối loạn kinh nguyệt và tích tụ máu kinh gây đau đớn ^[1]. Các hợp chất chiết xuất từ cây này cũng được ghi nhận có đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và hạ đường huyết trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trước đây ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tiến hành đánh giá tác dụng kháng ung thư của chè vằng trên ba dòng tế bào ung thư ở người và mô hình chuột bị gây ung thư vú thực nghiệm ^[1]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết xuất ethyl acetate (EtOAc) của chè vằng thể hiện hoạt tính ức chế tăng sinh cao nhất đối với dòng tế bào ung thư vú (MCF-7) với nồng độ ức chế IC50 = 13,7 mg/ml, trong khi phân đoạn chiết xuất bằng butanol (BuOH) và phân đoạn nước không thể hiện hiệu quả kháng ung thư ^[1].

Trên mô hình chuột thử nghiệm với liều 14,4 mg/kg, phân đoạn ethyl acetate này làm tăng nồng độ IL-2 và ức chế biểu hiện prostaglandin E2 (PGE2) trong huyết thanh ^[1]. Liều dùng 14,4 mg/kg giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và tỷ lệ phát sinh khối u ở chuột, đồng thời không gây ra bất thường nào trên các chỉ số xét nghiệm máu ^[1]. Từ đó, nhóm nghiên cứu kết luận chè vằng không gây độc tính khi dùng làm trà hoặc thực phẩm chức năng và có tác dụng phòng ngừa ung thư vú trên mô hình động vật ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng: Có kích thích tiết sữa như lời đồn?

Dù các dữ liệu dược tính về kháng khuẩn hay chống ung thư trên động vật khá hứa hẹn, câu hỏi mấu chốt là: Chè vằng có làm tăng sản lượng sữa mẹ hay không? Cho đến nay, không có nghiên cứu lâm sàng nào trên người ghi nhận chè vằng (Jasminum subtriplinerve) có tác dụng kích thích tuyến sữa.

Ngược lại, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1988 đã đánh giá tác dụng của hoa nhài (Jasminum sambac), một loài cùng chi thực vật với chè vằng ^[3]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả đắp hoa nhài lên ngực với việc dùng thuốc Bromocriptine trên sản phụ có nhu cầu ức chế tiết sữa sau sinh ^[3].

Tiến trình điều trị được theo dõi bằng nồng độ prolactin trong huyết thanh (hormone kích thích sản xuất sữa), mức độ căng tức vú, sản lượng sữa tiết ra và lượng thuốc giảm đau cần dùng ^[3]. Kết quả cho thấy cả Bromocriptine và hoa nhài đều làm giảm đáng kể nồng độ prolactin huyết thanh, dù mức giảm ở nhóm dùng Bromocriptine sâu hơn ^[3].

Xét về các chỉ số lâm sàng bao gồm độ căng vú, lượng sữa sản xuất và nhu cầu dùng thuốc giảm đau, cả hai phương pháp đều cho hiệu quả tương đương nhau ^[3]. Tỷ lệ thất bại trong việc ức chế tiết sữa ở hai nhóm là như nhau ^[3]. Tác giả kết luận việc đắp hoa nhài lên ngực là biện pháp làm tiêu sữa (ngừng tiết sữa) hiệu quả, tiết kiệm, có thể thay thế thuốc Bromocriptine khi chi phí hoặc nguồn cung thuốc bị hạn chế ^[3].

Mặc dù hoa nhài (Jasminum sambac) và chè vằng (Jasminum subtriplinerve) là hai loài khác nhau, việc một loài thuộc chi Nhài có tác dụng ức chế tiết sữa và giảm prolactin đặt ra câu hỏi lớn về tính an toàn của lời đồn "lợi sữa" ở chè vằng ^[3]. Hiện tượng một số sản phụ sau khi uống nước chè vằng đặc bị giảm hẳn lượng sữa có thể liên quan đến mối tương đồng sinh học này.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kinh nghiệm truyền miệng với bằng chứng khoa học. Khi mẹ mới sinh bắt đầu uống chè vằng, việc sữa về nhiều hơn thường được quy cho công dụng của thảo dược.

Thực tế, sữa mẹ được sản xuất chủ yếu theo cơ chế phản xạ thần kinh - nội tiết dựa trên nhu cầu của trẻ bú. Động tác mút núm vú và làm rỗng bầu ngực thường xuyên là yếu tố quyết định kích thích cơ thể mẹ tiết prolactin và oxytocin để tạo và đẩy sữa. Khi uống chè vằng, người mẹ vô tình nạp thêm một lượng nước ấm đáng kể vào cơ thể, và chính việc bổ sung đủ nước kết hợp với việc cho con bú đúng cách mới là động lực tạo sữa.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng tốt". Khi tin rằng chè vằng lợi sữa, nhiều mẹ nấu nước thật đặc hoặc uống thay nước lọc suốt ngày dài. Việc dùng thảo mộc quá đậm đặc hoặc không rõ liều lượng có thể dẫn đến tác dụng ngược, gây ức chế phản xạ tiết sữa hoặc gây khó chịu tiêu hóa cho cả mẹ và trẻ.

Ngoài ra, thử nghiệm kháng ung thư của chè vằng cho thấy hoạt tính chỉ nằm ở phân đoạn chiết xuất ethyl acetate, trong khi phân đoạn nước – cách dùng thông thường qua nước sắc, nước trà dân gian – hoàn toàn không thể hiện tác dụng này ^[1]. Do đó, không thể tùy tiện quy chụp tác dụng của các chiết xuất chuyên biệt trong phòng thí nghiệm vào việc uống nước đun lá chè vằng hàng ngày.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng chè vằng?

Phụ nữ sau sinh có biểu hiện thiếu sữa, tắc tia sữa hoặc đang gặp khó khăn trong việc thiết lập nguồn sữa không nên tự ý lạm dụng chè vằng. Dữ liệu thực vật họ Nhài làm giảm prolactin cho thấy nguy cơ tiềm ẩn gây suy giảm nguồn sữa nếu dùng sai cách ^[3].

Sản phụ đang mắc các bệnh lý mãn tính, người có huyết áp thấp hoặc đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu sau sinh cần hết sức thận trọng. Các hoạt chất thực vật trong chè vằng có thể tương tác với thuốc hoặc làm thay đổi huyết áp.

Phụ nữ có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc hoặc nhận thấy trẻ sơ sinh có biểu hiện tiêu chảy, quấy khóc bất thường sau khi mẹ uống chè vằng cũng nên dừng ngay lập tức. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường, việc tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ là giải pháp an toàn hàng đầu.

Cách tiếp cận đúng đắn để kích sữa và duy trì nguồn sữa mẹ

Thay vì phụ thuộc vào các loại nước lá chưa rõ bằng chứng, sản phụ nên tập trung vào các biện pháp tự nhiên đã được khoa học chứng minh hiệu quả trong việc duy trì và tăng tiết sữa:

• Duy trì cữ bú hoặc vắt sữa đều đặn: Cho trẻ bú mẹ theo nhu cầu, bảo đảm khớp ngậm đúng. Việc rút cạn sữa khỏi bầu ngực là tín hiệu mạnh mẽ nhất để não bộ tiếp tục sản xuất sữa cho cữ kế tiếp.
• Bổ sung đủ lượng dịch mỗi ngày: Uống đủ 2 - 3 lít nước bao gồm nước lọc ấm, nước canh thịt rau, nước súp dinh dưỡng. Nước ấm giúp hỗ trợ tuần hoàn và tạo điều kiện thuận lợi cho phản xạ phóng noãn, tiết sữa.
• Chế độ dinh dưỡng cân đối: Ăn đủ các nhóm chất dinh dưỡng, không kiêng khem quá mức, chú trọng protein nạc, vitamin và khoáng chất để nâng cao chất lượng nguồn sữa.
• Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc: Căng thẳng, lo âu và thiếu ngủ làm tăng tiết hormone cortisol, gây ức chế giải phóng oxytocin và cản trở dòng chảy của sữa.

Nếu muốn uống chè vằng như một loại trà giải khát, chỉ nên dùng với lượng rất loãng, thỉnh thoảng uống một cốc nhỏ và tuyệt đối không dùng thay thế nước uống hàng ngày. Cần quan sát phản ứng của bầu ngực cũng như lượng sữa sau khi uống để kịp thời dừng lại nếu thấy dấu hiệu giảm sữa.

Khoa học hiện đại chưa tìm thấy căn cứ xác thực chứng minh chè vằng có khả năng kích thích sữa mẹ. Để bảo đảm nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho bé yêu, sản phụ nên xây dựng chế độ dinh dưỡng hợp lý, cho con bú đúng cách và tham khảo ý kiến chuyên môn từ nhân viên y tế thay vì đặt trọn niềm tin vào các biện pháp truyền khẩu.