Cây gai kim (thuộc chi Barleria) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian dùng để giảm đau, nhức mỏi và mẩn ngứa. Khi xu hướng tìm kiếm các liệu pháp tự nhiên tăng cao, chiết xuất từ loại cây này thu hút sự quan tâm của nhiều người tiêu dùng. Liệu hoạt tính chống viêm của cây gai kim có thực sự hiệu quả như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất tự nhiên trong chiết xuất cây gai kim có tiềm năng sinh học chống viêm nhất định [1]. Dù vậy, dữ liệu nghiên cứu hiện nay hầu như chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình phòng thí nghiệm và động vật [1]. Người tiêu dùng không nên tự ý dùng chiết xuất này để thay thế các loại thuốc điều trị y khoa.
Nhóm hoạt chất iridoid glucoside trong cây gai kim
Trong các phân tích hóa thực vật, cây gai kim chứa một lượng lớn các hợp chất thuộc nhóm iridoid glycoside và phenolic [1]. Nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy các hoạt chất này phân bố ở khắp các bộ phận của cây, bao gồm lá, thân, rễ và hoa [1]. Phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy mức độ tích lũy các chất chuyển hóa này có sự khác biệt giữa các loài trong chi [1].
Loài Barleria prionitis (gai kim) chứa hàm lượng tương đối cao các iridoid glycoside quan trọng như shanzhiside methyl ester, barlerin và acetylbarlerin [1]. Trong khi đó, một loài họ hàng là Barleria cristata lại tập trung nhiều acetoside [1]. Dù vậy, việc xác định cấu trúc các iridoid đôi khi dễ nhầm lẫn do tín hiệu cộng hưởng từ hạt nhân phức tạp, cần được phân tích cẩn trọng như một nghiên cứu năm 2007 từng lưu ý khi đính chính cấu trúc một số iridoid tương tự barlerin [2].
Cơ chế tiềm năng chống viêm và điều hòa miễn dịch
Theo các báo cáo tổng hợp, phân đoạn chiết xuất giàu iridoid glycoside từ cây gai kim thể hiện hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Các hoạt tính này bao gồm khả năng chống viêm, điều hòa miễn dịch, ức chế enzyme glutathione S-transferase, ức chế acetylcholinesterase, quét gốc tự do và bảo vệ dạ dày [1].
Cụ thể, shanzhiside methyl ester và phân đoạn giàu barlerin đã được chứng minh có khả năng điều hòa phản ứng miễn dịch đặc hiệu và không đặc hiệu trong các thử nghiệm in vivo [1]. Hoạt chất shanzhiside methyl ester còn được ghi nhận có khả năng làm giảm đau thần kinh thông qua kích thích biểu hiện beta-endorphin ở tế bào vi mô tủy sống [1]. Ngoài ra, chất này còn có đặc tính chống viêm và mang lại tác dụng bảo vệ chống lại chứng trầm cảm thông qua cơ chế ức chế viêm [1].
Bằng chứng khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Khi đánh giá hoạt tính trên tế bào, kết quả giữa các nghiên cứu lại có sự khác biệt rõ rệt tùy theo mô hình thử nghiệm. Nghiên cứu năm 2003 phân lập 8 iridoid glucoside đã biết cùng một hợp chất mới là lupulinoside từ hoa loài Barleria lupulina, bao gồm acetylbarlerin, barlerin, shanzhiside methyl ester và ipolamiidoside [3]. Thử nghiệm cho thấy không có hợp chất nào ức chế được enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) và không gây độc cho tế bào vero [3].
Điều này cho thấy tác động kháng viêm của iridoid có thể đi theo các con đường tín hiệu tế bào khác chứ không hẳn qua con đường COX-2 trực tiếp [3]. Bên cạnh đó, việc tìm thấy các hợp chất phenylethanoid và iridoid như verbascoside hay các dẫn xuất glycoside ở loài Barleria strigosa vào năm 2004 cũng củng cố thêm tính đa dạng thành phần của chi này [4]. Dù vậy, dữ liệu trực tiếp về việc giảm viêm đường uống của cây gai kim trên người vẫn chưa được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng [1, 3].
Hoạt tính của iridoid glucoside trên các mô hình bệnh khác
Để hiểu rõ hơn tiềm năng chung của nhóm chất iridoid glucoside thực vật, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên nhiều bệnh lý chuyển hóa và viêm khác nhau. Trong các nghiên cứu năm 2012 và 2013, iridoid glucoside phân lập từ lá cây Vitex negundo được dùng trên chuột cống mắc đái tháo đường do streptozotocin [6, 7].
Khi cho chuột đái tháo đường uống iridoid glucoside với liều lượng 50 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 30 ngày liên tục, các rối loạn thành phần glycoprotein huyết tương và mô được đưa về mức gần như bình thường, tương đương thuốc đối chứng glibenclamide [5]. Thử nghiệm tiếp theo năm 2013 với cùng liều lượng 50 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 30 ngày cho thấy iridoid glucoside giúp giảm mỡ máu, cải thiện nồng độ cytokine tiền viêm trong huyết tương và phục hồi biểu hiện GLUT4 ở cơ vân [6]. Tuy nhiên, các kết quả ấn tượng này là nghiên cứu trên loài thực vật khác và ở chuột, không thể tự ý ngoại suy thành liều lượng hay hiệu quả ở người dùng chiết xuất cây gai kim [6, 7].
Hiểu lầm thường gặp về cây gai kim
Một hiểu lầm rất phổ biến là coi chiết xuất thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc kháng viêm tổng hợp. Dù chiết xuất cây gai kim chứa các phân đoạn có hoạt tính sinh học, chúng chưa được kiểm chứng lâm sàng để điều trị các bệnh viêm nhiễm cấp hay mạn tính [1].
Nhiều người cũng cho rằng dùng cây gai kim dưới dạng nấu uống tùy tiện sẽ cho hiệu quả tức thì giống các hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm. Thực tế, nồng độ các chất như shanzhiside methyl ester hay barlerin trong cây thô dao động lớn tùy thuộc bộ phận, nguồn gốc thu hái và cách chiết tách [1]. Việc tự ý sắc uống liều cao không kiểm soát có thể gây ra những rủi ro sức khỏe không lường trước.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh lý mạn tính nghiêm trọng hoặc đang trong đợt viêm khớp, viêm ruột cấp tính không nên tự ý dùng chiết xuất cây gai kim thay cho phác đồ của bác sĩ. Dữ liệu an toàn và hiệu quả kháng viêm của cây gai kim trên cơ thể người hiện chưa có đầy đủ [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng vì chưa có nghiên cứu nào xác định ngưỡng an toàn của loài cây này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm. Những người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường, mỡ máu hoặc thuốc ức chế miễn dịch cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng, tránh nguy cơ tương tác với các thành phần hoạt tính sinh học của thảo mộc [1, 7].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng cây gai kim theo kinh nghiệm dân gian, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và coi đây là biện pháp hỗ trợ sức khỏe nói chung. Cần ưu tiên các nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc và được thu hái đúng cách để tránh lẫn tạp chất hoặc nhầm lẫn với các loài cây khác.
Không nên tự ý chiết xuất đậm đặc hoặc kết hợp bừa bãi nhiều vị thuốc khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền. Việc kiểm soát viêm an toàn nhất vẫn phải dựa trên lối sống lành mạnh, chế độ ăn cân bằng, nghỉ ngơi hợp lý và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm đau kéo dài, việc thăm khám tại cơ sở y tế là điều bắt buộc.
Nhìn chung, chiết xuất cây gai kim và nhóm hoạt chất iridoid glucoside có tiềm năng chống viêm và điều hòa miễn dịch đáng chú ý trên mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Người dân không nên thần thánh hóa công dụng chữa bệnh của loài cây này và cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề về sức khỏe.
