Cỏ lan chi (thường gọi là cây dây nhện, tên khoa học Chlorophytum comosum) là loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ khả năng lọc không khí và dễ chăm sóc. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau thông tin loại cây này chứa các hợp chất saponin giúp hạ đường huyết và hỗ trợ điều trị đái tháo đường.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại về tiềm năng hạ đường huyết của cỏ lan chi mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng trên máy tính (in silico) [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người hoặc mô hình động vật đái tháo đường xác nhận tác dụng điều trị bệnh của loài cây này [1].
Cơ chế ức chế hấp thu đường trong ống nghiệm
Cỏ lan chi từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số khu vực để chữa trị các bệnh lý khác nhau [1]. Khi đi sâu vào việc tìm kiếm các thảo dược hỗ trợ kiểm soát đường huyết, các nhà nghiên cứu chú ý đến khả năng can thiệp vào quá trình phân cắt và hấp thu carbohydrate tại hệ tiêu hóa [1].
Để tinh bột chuyển hóa thành glucose đi vào máu, cơ thể cần các enzyme tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase. Việc ức chế các enzyme này giúp làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột, từ đó ngăn ngừa tình trạng đường huyết tăng vọt sau bữa ăn [1]. Ngoài ra, khả năng cản trở sự khuếch tán glucose qua màng ruột cũng là một hướng tiếp cận quan trọng để kiểm soát lượng đường hấp thu [1].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất lá cỏ lan chi chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học, bao gồm các acid béo, hợp chất isoprenoid và hợp chất steroid [2]. Các thành phần này mở ra hướng khảo sát về tiềm năng chống oxy hóa cũng như can thiệp chuyển hóa [2].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về cỏ lan chi?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích hóa thực vật và đánh giá khả năng hạ đường huyết, chống oxy hóa của rễ và lá cây cỏ lan chi (Chlorophytum comosum) [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng dịch chiết ethyl acetate từ rễ và lá để thực hiện các thử nghiệm ức chế enzyme alpha-amylase, alpha-glucosidase, thử nghiệm ức chế khuếch tán glucose và hấp phụ glucose [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết ethyl acetate từ rễ cỏ lan chi có khả năng ức chế alpha-amylase, alpha-glucosidase và cản trở khuếch tán glucose phụ thuộc vào nồng độ, với giá trị IC50 lần lượt là 205,39 ± 0,15 mcg/mL; 179,34 ± 0,3 mcg/mL và 535,248 mcg/mL [1]. Trong khi đó, dịch chiết từ lá ức chế enzyme alpha-amylase với IC50 là 547,99 ± 0,09 mcg/mL và alpha-glucosidase với IC50 là 198,18 ± 0,25 mcg/mL [1]. Cả hai dịch chiết rễ và lá đều cải thiện khả năng hấp phụ glucose [1].
Thông qua phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) kết hợp mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking), nghiên cứu năm 2024 đã xác định hai hợp chất có tiềm năng hạ đường huyết là acid heptadecanoic và acid dodecanoic [1]. Bên cạnh đó, dịch chiết rễ và lá cỏ lan chi còn thể hiện hoạt tính quét gốc tự do DPPH với IC50 lần lượt là 108,37 ± 0,06 mcM và 181,79 ± 0,09 mcM; quét gốc tự do ABTS với IC50 lần lượt là 126,24 ± 0,13 mcM và 264,409 ± 0,08 mcM; đồng thời thể hiện năng lực khử ion sắt ferricyanide thành ferrocyanide với giá trị lần lượt là 2,24 ± 0,02 và 1,65 ± 0,03 [1]. Tổng thể kết quả cho thấy dịch chiết rễ có tiềm năng hạ đường huyết và chống oxy hóa vượt trội hơn so với dịch chiết lá [1].
Về thành phần hóa học, một nghiên cứu khác công bố năm 2022 khảo sát dịch chiết methanol từ lá cỏ lan chi (loại lá xanh) đã phân lập được 19 hợp chất thuộc nhiều nhóm hóa học khác nhau [2]. Đáng chú ý, các hợp chất isoprenoid và steroid nằm trong số những thành phần dồi dào nhất của dịch chiết này [2]. Nghiên cứu cũng phát hiện hợp chất 4'-methylphenyl-1C-sulfonyl-beta-d-galactoside lần đầu tiên được ghi nhận có trong chiết xuất chi Chlorophytum [2].
Năm 2021, một nghiên cứu thực hiện phân tích thành phần trên các bộ phận khác nhau của cỏ lan chi đã ghi nhận 34 chất chuyển hóa trong rễ và 17 chất trong lá bằng kỹ thuật GC-MS, cùng 17 hợp chất từ rễ và 7 hợp chất từ lá qua phân tích LC-ESI-MS [3]. Các dịch chiết ethanol từ rễ và lá của loài cây này cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và khả năng ức chế tăng sinh trên một số dòng tế bào ung thư phổi và ung thư vú trong phòng thí nghiệm [3].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu phòng thí nghiệm đem lại tín hiệu khả quan về khả năng ức chế enzym tiêu hóa đường, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ràng giới hạn của các bằng chứng này [1]. Toàn bộ các dữ liệu hạ đường huyết của cỏ lan chi hiện nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình tính toán sinh học (in silico) [1].
Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào thử nghiệm dịch chiết cỏ lan chi trên động vật sống bị đái tháo đường hay thử nghiệm can thiệp lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường [1]. Hoạt tính sinh học đo được trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc dược liệu sẽ có tác dụng tương tự khi đi vào hệ tiêu hóa phức tạp của cơ thể sống [1].
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất cần thiết để ức chế enzyme trong ống nghiệm thường rất cao so với lượng mà cơ thể có thể hấp thụ từ việc sử dụng thảo mộc thô [1]. Do đó, chưa thể kết luận cỏ lan chi có khả năng điều trị hoặc kiểm soát đường huyết trên cơ thể người [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cảnh làm thuốc
Nhiều người có thói quen tự ý hái lá hoặc rễ cây cảnh trồng trong nhà như cỏ lan chi để đun nước uống vì tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính. Đây là quan niệm tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe.
Thứ nhất, cỏ lan chi là loài cây cảnh có khả năng hấp thụ các chất ô nhiễm không khí rất mạnh [3, 8]. Cây có thể tích tụ formaldehyde và các hợp chất bay hơi độc hại từ môi trường sống xung quanh [3, 8]. Việc tự ý thu hái cây cảnh trồng trong nhà để làm nước uống có thể dẫn đến nguy cơ đưa các chất ô nhiễm tích tụ vào cơ thể.
Thứ hai, các nghiên cứu độc tính tế bào cho thấy phân đoạn nước từ dịch chiết lá cỏ lan chi thể hiện độc tính đối với dòng tế bào HeLa [2]. Việc sử dụng thảo dược chưa qua tinh chế, không rõ liều lượng an toàn và độc tính trường diễn có thể gây hại cho gan, thận hoặc gây ra các phản ứng ngộ độc không mong muốn [2].
Ai nên thận trọng?
Bệnh nhân đái tháo đường là nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được tự ý sử dụng cỏ lan chi để thay thế thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ. Việc bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng thảo dược chưa được kiểm chứng có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp tính và mạn tính vô cùng nguy hiểm.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh hoàn toàn việc sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây cỏ lan chi qua đường uống vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được thiết lập trên các nhóm đối tượng này. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm từ cây cảnh để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Lời khuyên và cách tiếp cận khoa học
Hiện nay chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào phê duyệt việc sử dụng cỏ lan chi làm thuốc hay thực phẩm chức năng hạ đường huyết [1]. Người dân nên duy trì vai trò của loài cây này như một loại cây cảnh làm sạch không khí trong không gian sống thay vì xem nó là dược liệu uống [3, 8].
Để kiểm soát đường huyết hiệu quả và bền vững, người bệnh cần tuân thủ chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ và duy trì vận động thể lực đều đặn. Khi muốn sử dụng bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào từ thảo dược, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa nội tiết để đảm bảo an toàn, tránh tin vào những thông tin truyền miệng chưa được khoa học chứng minh.
