Cỏ lan chi (còn gọi là cây dây nhện) là loại cây cảnh trong nhà rất quen thuộc tại các gia đình và văn phòng làm việc nhờ vẻ ngoài trang nhã và sức sống dẻo dai. Tuy nhiên, nhiều người thường gặp tình trạng ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ hoặc châm chích ở bàn tay sau mỗi lần thay chậu, ngắt lá sâu hoặc tỉa cành.
Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là: những người có cơ địa dị ứng, người có hàng rào bảo vệ da suy yếu hoặc tiền sử viêm da tiếp xúc không nên tiếp xúc trực tiếp và kéo dài với nhựa cây cỏ lan chi mà không mang găng tay bảo hộ. Dù loài cây này nhìn chung khá lành tính, các hợp chất tự nhiên trong dịch cây vẫn có thể đóng vai trò như tác nhân kích thích hoặc dị nguyên tiềm tàng đối với làn da nhạy cảm.
Nguy cơ viêm da khi tiếp xúc với dịch thực vật
Viêm da tiếp xúc là một dạng phản ứng viêm trên bề mặt da xuất hiện khi da tiếp xúc trực tiếp với các yếu tố ngoại lai từ môi trường sống [1]. Bệnh cảnh lâm sàng thường biểu hiện rất đa dạng với các triệu chứng đặc trưng như ngứa rát, đỏ da, bong vảy và nổi ban đỏ [1]. Khi chúng ta dùng tay trần để bẻ cành, tỉa rễ hoặc cắt lá cỏ lan chi, phần mô thực vật bị tổn thương sẽ giải phóng một lượng dịch lỏng chứa hỗn hợp nước, enzyme và các phân tử hữu cơ.
Đối với người có làn da khỏe mạnh, lớp màng lipid tự nhiên trên biểu bì có thể ngăn cản sự xâm nhập của các chất này mà không gây ra bất kỳ dấu hiệu khó chịu nào. Tuy nhiên, ở những người có làn da nhạy cảm hoặc đang có các vết xước nhỏ ở kẽ móng tay, dịch cây có thể dễ dàng thẩm thấu sâu hơn vào các lớp tế bào sống. Sự tiếp xúc lặp đi lặp lại trong quá trình dọn dẹp cây cảnh chính là yếu tố kích hoạt chuỗi phản ứng viêm không mong muốn.
Cần lưu ý rằng dữ liệu y khoa hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trực tiếp trên dịch chiết của cây cỏ lan chi. Các cảnh báo về an toàn hiện nay chủ yếu dựa trên cơ chế phản ứng viêm da nói chung, các nghiên cứu về hàng rào biểu bì và hiện tượng mẫn cảm chéo giữa các loài thực vật. Do đó, việc hiểu rõ bản chất của phản ứng viêm da tiếp xúc là vô cùng quan trọng đối với bất kỳ người chăm sóc cây cảnh nào.
Ai là nhóm người nên cẩn trọng khi cắt tỉa cây?
Nhóm người đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những cá nhân có tiền sử viêm da dị ứng hoặc dễ bị kích ứng da bởi các hóa chất gia dụng thường ngày. Một nghiên cứu chuyên sâu về ngưỡng kích ứng đã chỉ ra rằng các yếu tố quyết định tính nhạy cảm của từng cá nhân đối với viêm da tiếp xúc dị ứng có mối liên hệ rất chặt chẽ với phản ứng của hàng rào da [2].
Cụ thể, nghiên cứu tiến hành trên những người bị dị ứng tiếp xúc với chất colophony cho thấy có đến 78% số người có phản ứng dương tính trên xét nghiệm áp da (patch test) cũng phản ứng với nồng độ chất kích ứng sodium lauryl sulfate (SLS) ở mức rất thấp, không vượt quá 2,5% [2]. Trong khi đó, ở nhóm đối chứng khỏe mạnh tương đồng, chỉ có 44% số người phản ứng ở ngưỡng nồng độ này [2]. Kết quả này chứng minh rằng những cá thể có hàng rào da dễ bị kích ứng sẽ có nguy cơ cao hơn hẳn trong việc phát triển các phản ứng dị ứng da khi tiếp xúc với các yếu tố bên ngoài [2].
Nhóm đối tượng thứ hai là những người có cơ địa viêm da dị ứng mãn tính hoặc bệnh chàm (eczema). Ở nhóm này, bề mặt da vốn đã bị tổn thương vi thể, thiếu hụt các protein cấu trúc giữ ẩm, khiến cho dịch cây khi dính vào sẽ lập tức kích hoạt phản ứng ngứa và viêm đỏ dữ dội hơn người bình thường.
Nhóm thứ ba bao gồm người làm nghề chăm sóc cây cảnh chuyên nghiệp, nhân viên cắm hoa hoặc những người làm vườn thường xuyên phải cắt tỉa số lượng lớn cây cối mà không dùng đồ bảo hộ. Tần suất tiếp xúc dày đặc là điều kiện thuận lợi để hệ miễn dịch nhận diện và mẫn cảm hóa với các dị nguyên từ thực vật.
Cơ chế sinh học: Da phản ứng như thế nào với nhựa cây?
Để hiểu vì sao nhựa thực vật có thể gây dị ứng, chúng ta cần xem xét cơ chế miễn dịch học của bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng. Theo một báo cáo lâm sàng công bố năm 2019, viêm da tiếp xúc dị ứng là một phản ứng quá mẫn muộn loại IV (type IV delayed-type reaction) [3]. Phản ứng này xuất hiện khi da tiếp xúc với các hóa chất hữu cơ có trọng lượng phân tử thấp hoặc ion kim loại, từ đó kích hoạt các tế bào T đặc hiệu kháng nguyên, chủ yếu là tế bào T giúp đỡ týp 1 (Th1) ở một cá nhân đã bị mẫn cảm trước đó, dẫn đến tổn thương dạng chàm trên da [3].
Không chỉ dừng lại ở các dị nguyên có sẵn, một số chất trong tự nhiên ban đầu không có hoạt tính kích ứng mạnh nhưng lại trở thành chất gây dị ứng sau khi đi qua da. Một nghiên cứu năm 2007 về hệ enzyme chuyển hóa trên 18 mẫu da người đã làm sáng tỏ hiện tượng này [4]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng da người chứa các enzyme thuộc họ Cytochrome P450, bao gồm các phân nhóm CYP1A1, CYP1B1, CYP2B6, CYP2E1 và CYP3A5 [4].
Hệ thống enzyme này có khả năng chuyển hóa các tiền dị nguyên (prohaptens) thành các chất chuyển hóa có hoạt tính dị ứng cao, ví dụ như các dạng epoxide hoạt động [4]. Các chất chuyển hóa này sau đó sẽ kích hoạt mạnh mẽ các tế bào tua (dendritic cells) biểu hiện qua sự gia tăng của cytokine gây viêm interleukin-8 (IL-8) [4]. Điều này giải thích tại sao nhiều người ban đầu chạm vào nhựa cây không thấy ngứa ngay, nhưng sau vài giờ hoặc vài ngày, các phản ứng viêm đỏ, ngứa ngáy dữ dội mới bắt đầu bùng phát.
Ngoài ra, phản ứng viêm da tiếp xúc còn liên quan mật thiết đến sự kích thích hệ thống miễn dịch qua trung gian tế bào Th2 và các cytokine gây viêm. Một nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột bị tổn thương da giống viêm da tiếp xúc do hóa chất 2,4-dinitrochlorobenzene gây ra đã phân tích sự bùng nổ của các chất trung gian gây viêm, bao gồm kháng thể IgE, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interferon-gamma (IFN-gamma), cùng các interleukin như IL-1, IL-4 và IL-13 [1]. Các chất này phối hợp tạo nên phản ứng phù nề, ngứa ngáy và tổn thương hàng rào bảo vệ da [1].
Nguy cơ phản ứng chéo giữa các loài thực vật
Một hiện tượng rất phổ biến trong dị ứng thực vật mà người yêu cây cảnh cần lưu tâm là phản ứng chéo giữa các loài cây khác nhau. Mặc dù một người chưa từng bị ngứa khi chạm vào cỏ lan chi, họ vẫn có thể gặp phản ứng nếu trước đó từng bị dị ứng với một loài cây khác có chứa các protein hoặc hợp chất tương tự.
Bằng chứng rõ ràng về hiện tượng nhạy cảm chéo trong tự nhiên đã được ghi nhận trong một nghiên cứu năm 1994 trên 63 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc truyền qua đường không khí và 51 người làm nhóm đối chứng [5]. Các bệnh nhân được thử nghiệm áp da với các chiết xuất từ 4 loài thực vật thuộc họ Cúc (Compositae) bao gồm cỏ Parthenium hysterophorus, ké đầu ngựa Xanthium strumarium, hoa hướng dương Helianthus annuus và cúc Chrysanthemum coronarium [5].
Kết quả thu được cho thấy mức độ phản ứng chéo vô cùng phức tạp: có 62 bệnh nhân phản ứng với Parthenium, 47 bệnh nhân phản ứng với Xanthium, 7 bệnh nhân phản ứng với Helianthus và 13 trong số 57 bệnh nhân phản ứng với Chrysanthemum [5]. Đáng chú ý, có tới 2 bệnh nhân dị ứng với cả 4 loài thực vật, 14 bệnh nhân dị ứng với 3 loài và 32 bệnh nhân dị ứng đồng thời với 2 loài thực vật [5]. Toàn bộ 47 bệnh nhân dị ứng với Xanthium và 13 bệnh nhân dị ứng với Chrysanthemum đều phản ứng dương tính với ít nhất một loài thực vật khác trong nghiên cứu [5].
Dù cỏ lan chi không thuộc họ Cúc, nguyên lý về tính nhạy cảm chéo và sự mẫn cảm hóa từ trước với các dị nguyên thực vật hoàn toàn có thể xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm, khiến hệ miễn dịch của họ dễ dàng phản ứng quá mức với bất kỳ loại nhựa cây nào khi tiếp xúc trực tiếp.
Cơn ngứa da và sự phức tạp trong điều trị
Triệu chứng khó chịu nhất khi bị viêm da tiếp xúc do nhựa cây chính là cơn ngứa rát dai dẳng. Nhiều người thường cố gắng gãi hoặc áp dụng các biện pháp xoa bóp cơ học để giải tỏa cơn ngứa, nhưng việc này đôi khi không giải quyết được căn nguyên của bệnh.
Một nghiên cứu lâm sàng năm 2002 đã ứng dụng kỹ thuật kích thích điện trường ngoài da (CFS) trên các sợi thần kinh cảm giác C không có bao myelin nhằm kiểm tra tác động đối với cơn ngứa và phản ứng viêm da tiếp xúc [6]. Trong nghiên cứu này, 12 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc với niken được điều trị bằng dòng điện kích thích liên tục 0,8 mA trong 1 giờ mỗi ngày, kéo dài 4 ngày liên tiếp [6].
Kết quả cho thấy phương pháp kích thích thần kinh này có thể làm giảm đáng kể cảm giác ngứa liên quan (giảm 65% sau một lần can thiệp và giảm 38% sau các lần lặp lại) [6]. Tuy nhiên, các phản ứng viêm da tiếp xúc thực nghiệm với niken sulfat, benzalkonium chloride và tuberculin hoàn toàn không bị thay đổi hay suy giảm bởi phương pháp này [6]. Điều này cho thấy việc làm dịu cảm giác ngứa tạm thời trên bề mặt thần kinh không đồng nghĩa với việc phản ứng viêm miễn dịch trong da đã được dập tắt.
Trong những trường hợp nặng hoặc kéo dài không đáp ứng với các loại thuốc bôi thông thường, viêm da tiếp xúc có thể tiến triển thành dạng chàm kháng trị. Báo cáo y khoa năm 2019 từng ghi nhận một trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng nặng, không đáp ứng với cả liệu pháp ức chế miễn dịch tại chỗ và đường uống, cuối cùng phải kiểm soát bằng thuốc teriflunomide liều 14 mg mỗi ngày [3]. Thậm chí, theo một báo cáo năm 2014 về một nữ bệnh nhân 36 tuổi, phản ứng quá mẫn qua tiếp xúc còn có thể gây ra viêm da tiếp xúc toàn thân (systemic contact dermatitis) dạng đối xứng, đòi hỏi phải thực hiện cả xét nghiệm áp da và xét nghiệm chuyển dạng tế bào lympho (LTT) để xác định căn nguyên [7].
Những dữ liệu trên nhấn mạnh rằng phản ứng viêm da tiếp xúc không phải là vấn đề nên coi nhẹ, đặc biệt là khi tổn thương lan rộng và tái phát nhiều lần.
Hiểu lầm thường gặp khi tiếp xúc với cỏ lan chi
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây xanh trồng trong nhà thì hoàn toàn vô hại với da". Mặc dù cỏ lan chi được biết đến rộng rãi với tác dụng làm sạch không khí và rất an toàn khi đặt trong phòng ngủ, điều đó không đồng nghĩa với việc nhựa cây không chứa các chất gây kích ứng. Thành phần dịch tế bào của mọi loài thực vật đều có chứa các muối khoáng, acid hữu cơ và các hợp chất bảo vệ tự nhiên để chống lại sâu bệnh, và những chất này hoàn toàn có thể gây châm chích trên da người.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần rửa tay qua loa bằng nước trắng sau khi cắt tỉa cây là đủ sạch. Nhựa cây thường có độ bám dính cao và có thể chứa các chất hữu cơ kỵ nước, bám chặt vào lớp sừng của da. Nếu không rửa sạch kỹ bằng xà phòng dịu nhẹ ngay sau khi làm vườn, các hoạt chất này sẽ tiếp tục lưu lại và bị hệ enzyme tại chỗ chuyển hóa thành các hợp chất kích ứng [4].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng người không có cơ địa dị ứng thì có thể thoải mái dùng tay trần ngắt lá cây. Trên thực tế, nghiên cứu đã chỉ ra sự kích ứng da là yếu tố thúc đẩy quá trình mẫn cảm hóa [2]. Nếu bạn liên tục để da tiếp xúc với các chất kích thích ở nồng độ cao, hàng rào bảo vệ da sẽ dần suy yếu và có thể chuyển từ trạng thái không dị ứng sang dị ứng tiếp xúc trong tương lai [2].
Hướng dẫn cắt tỉa và xử lý cỏ lan chi an toàn
Để việc chăm sóc cây cảnh vừa mang lại niềm vui vừa bảo vệ sức khỏe làn da, bạn nên áp dụng các biện pháp phòng ngừa đơn giản nhưng hiệu quả sau đây:
Thứ nhất, luôn trang bị găng tay bảo hộ khi cắt tỉa, thay chậu hoặc lau lá cây. Găng tay cao su y tế hoặc găng tay làm vườn chuyên dụng sẽ tạo ra một hàng rào vật lý ngăn cách hoàn toàn dịch cây với biểu bì da.
Thứ hai, sử dụng dụng cụ sắc bén như kéo chuyên dụng thay vì dùng móng tay bấm hoặc bẻ cành bằng tay trần. Việc dùng kéo cắt dứt khoát không chỉ giúp cây mau lành vết cắt mà còn hạn chế tối đa lượng nhựa ứa ra ngoài bám dính vào các bề mặt xung quanh.
Thứ ba, vệ sinh da đúng cách ngay sau khi thao tác. Nếu vô tình để nhựa cây dính vào tay, hãy rửa ngay dưới vòi nước chảy bằng xà phòng trung tính để loại bỏ sạch cặn bẩn. Tránh cào gãi mạnh tay nếu cảm thấy châm chích, vì hành động gãi sẽ làm tổn thương thêm lớp biểu bì và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập.
Cuối cùng, nếu nhận thấy bàn tay xuất hiện các vệt ban đỏ, mụn nước li ti hoặc ngứa rát kéo dài nhiều ngày không thuyên giảm sau khi tiếp xúc với cây, bạn nên đến khám tại các chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và hướng dẫn dùng thuốc thích hợp, tuyệt đối không tự ý đắp các loại lá cây khác lên vùng da đang viêm nhiễm.
Tóm lại, cỏ lan chi là loại cây cảnh đẹp mắt và thanh lọc không gian sống rất tốt, nhưng nhựa của cây vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da tiếp xúc đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc có hàng rào da suy yếu [1, 3]. Chủ động bảo vệ đôi bàn tay bằng găng tay và dụng cụ chuyên dụng là cách đơn giản nhất để bạn thoải mái chăm sóc cây xanh mà không lo ngại các phiền toái về da.
