Cơn sốt tìm kiếm thảo dược kháng khuẩn tự nhiên
Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ tự nhiên, tinh dầu thảo mộc để trị các chứng rối loạn tiêu hóa hoặc nhiễm khuẩn đường ruột vì cho rằng thảo dược lành tính, không gây tác dụng phụ. Trong số các loài cây bản địa nhiệt đới, hoa giẻ Nam Bộ (tên khoa học: Desmos cochinchinensis) nhận được sự quan tâm của nhiều người chuộng thảo mộc dân gian.
Tuy nhiên, liệu chiết xuất hay tinh dầu hoa giẻ Nam Bộ có thực sự kháng được vi khuẩn đường ruột và nấm gây bệnh như lời đồn? Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy loài cây này chứa một số hợp chất có hoạt tính sinh học trong ống nghiệm, nhưng chưa có thử nghiệm nào chứng minh hiệu quả diệt khuẩn đường tiêu hóa ở người.
Hoa giẻ Nam Bộ dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm
Cây hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis) thuộc chi Desmos, họ Na (Annonaceae). Trong y học dân gian, rễ của loài cây này từng được dùng trong một số bài thuốc lưu truyền [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học để tìm hiểu các hoạt tính sinh học tiềm năng.
Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã khảo sát thành phần hóa thực vật trong rễ của loài cây này [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết ete dầu hỏa từ rễ cây thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét trong mô hình dược lý thực nghiệm [1]. Từ dịch chiết này, các nhà nghiên cứu đã phân lập được ba flavonoid, bao gồm lawinal, isounonal và một flavanol mới có cấu trúc 4,7-dihydroxyl-5-methoxyl-6-methyl-8-formyl-flavan [1].
Nghiên cứu công bố năm 2019 tiếp tục phân lập từ dịch chiết lá và cành của cây hoa giẻ Nam Bộ (Desmos cochinchinensis) bốn flavonoid mới, một dẫn xuất benzyl benzoate mới, năm oxepinone mới cùng 14 hợp chất đã biết [2]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận nhiều hợp chất trong số này có hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase với giá trị IC50 dao động từ 0,2 đến 4,9 microM, cho thấy tiềm năng trong nghiên cứu hỗ trợ hạ đường huyết chứ không đề cập đến tác dụng diệt khuẩn ruột [2].
Hoạt tính kháng nấm và vi khuẩn từ chi hoa giẻ
Dữ liệu kháng khuẩn và kháng nấm rõ ràng nhất từ chi thực vật này được tìm thấy trên loài hoa giẻ lá lớn (Desmos chinensis), một loài cùng chi với hoa giẻ Nam Bộ.
Năm 2020, một nghiên cứu đã phân lập thành công hai hợp chất thơm từ dịch chiết methanol của lá Desmos chinensis, bao gồm grandiuvarone B cùng một chất đã biết là grandiuvarone A [3]. Khi thử nghiệm hoạt tính kháng vi nấm Aspergillus flavus, grandiuvarone B thể hiện hiệu quả ức chế tốt hơn với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,01 mg/mL, trong khi grandiuvarone A có MIC là 0,02 mg/mL [3]. Khi đưa hoạt chất vào thức ăn thủy sản ở nồng độ 160 microgam/gam thức ăn, sự phát triển của nấm A. flavus bị ức chế hoàn toàn [3].
Bên cạnh hoạt tính kháng nấm, hợp chất grandiuvarone B từ loài cây này còn cho thấy khả năng kháng lại vi khuẩn Ralstonia solanacearum, một loại vi khuẩn gây bệnh héo rũ trên cây trồng [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy chiết xuất từ thực vật chi hoa giẻ có chứa các phân tử có khả năng ức chế vi nấm gây hại và vi khuẩn thực vật trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [3]. Các hoạt chất phân lập từ lá và cành hoa giẻ Nam Bộ cũng ghi nhận khả năng ức chế enzym liên quan đến chuyển hóa đường [2].
Tuy vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế còn rất xa. Nghiên cứu kháng nấm và vi khuẩn hiện chỉ mới dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) đối với nấm mốc nông nghiệp (Aspergillus flavus) và mầm bệnh trên cây trồng (Ralstonia solanacearum), chưa từng được thử nghiệm trên các chủng vi khuẩn đường ruột phổ biến ở người như Escherichia coli, Salmonella hay Shigella [3]. Ngoài ra, các hoạt chất được nghiên cứu là dạng tinh khiết phân lập bằng dung môi chuyên dụng, hoàn toàn khác với việc sử dụng tinh dầu thô hay nước đun lá thủ công [1, 8].
Hiểu lầm thường gặp về tinh dầu hoa giẻ và vi khuẩn đường ruột
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế vi nấm nông nghiệp trong ống nghiệm với khả năng "tiêu diệt vi khuẩn đường ruột" trong cơ thể sống. Khi một chất đi vào đường tiêu hóa, nó phải trải qua quá trình phân giải của dịch vị dạ dày, men tiêu hóa và hệ vi sinh vật đường ruột. Chưa có bằng chứng nào cho thấy chiết xuất hoa giẻ giữ nguyên được hoạt tính khi đi qua môi trường này.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng tinh dầu thực vật chiết xuất từ hoa hoặc lá giẻ có thể uống trực tiếp để làm sạch đường ruột, chữa tiêu chảy hoặc kiết lỵ. Thực tế, tinh dầu tự nhiên chứa nồng độ hợp chất bay hơi đậm đặc, có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, ruột hoặc gây độc cho gan thận nếu nuốt phải mà không qua xử lý y khoa.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với dược liệu này?
Do thiếu các dữ liệu nghiên cứu độc tính và độ an toàn trên người, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
Người đang gặp các bệnh lý đường tiêu hóa cấp tính như tiêu chảy nặng, viêm loét đại tràng hoặc nghi ngờ ngộ độc thực phẩm không được tự ý dùng chiết xuất hoa giẻ để điều trị thay cho phác đồ y tế chuẩn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có cơ thể rất nhạy cảm. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của hoa giẻ Nam Bộ trên những nhóm này, do đó cần tuyệt đối tránh sử dụng các chế phẩm dạng uống hoặc thoa tinh dầu đậm đặc lên da.
Những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, thực vật họ Na (Annonaceae) cũng cần thận trọng để tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng đường thở khi ngửi tinh dầu hoa giẻ.
Áp dụng đúng cách trong đời sống hàng ngày
Hiện nay, khoa học chưa xây dựng liều lượng, thời điểm hay cách chế biến chuẩn mực nào để dùng hoa giẻ Nam Bộ như một vị thuốc trị khuẩn đường ruột. Vì vậy, người dân chỉ nên xem loài hoa này như một loại cây cảnh, tạo hương thơm nhẹ nhàng cho không gian sống.
Nếu muốn sử dụng tinh dầu hoa giẻ nhằm mục đích tạo mùi thơm thư giãn, chỉ nên xông phòng ở nơi thông thoáng, nồng độ vừa phải và không để tinh dầu dính vào mắt hay niêm mạc. Không tự ý ngâm rượu, sắc rễ hoặc uống tinh dầu thô khi chưa có sự hướng dẫn từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.
Khi gặp các biểu hiện bất thường ở đường ruột như đau bụng dữ dội, đi ngoài phân lỏng nhiều lần, sốt hay nôn mửa, biện pháp tốt nhất là bù nước bằng dung dịch điện giải và đến cơ sở y tế để được chẩn đoán, xét nghiệm tìm căn nguyên vi khuẩn gây bệnh.
Chiết xuất hoa giẻ Nam Bộ và các loài cùng chi bước đầu cho thấy tiềm năng sinh học thú vị trong phòng thí nghiệm hóa dược. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý biến các phát hiện sơ khai này thành bài thuốc truyền miệng để điều trị bệnh tiêu hóa tại nhà.