Cây bần từ lâu gắn liền với đời sống người dân vùng sông nước ven biển qua các món ăn dân dã và những bài thuốc truyền miệng. Gần đây, thông tin chiết xuất lá bần chứa hoạt chất kháng khuẩn mạnh khiến nhiều người kỳ vọng về giải pháp tự nhiên thay thế kháng sinh.

Thực tế, các thử nghiệm cho thấy dịch chiết bần có tác dụng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [1]. Dù vậy, kết quả nuôi cấy đĩa thạch còn khoảng cách rất xa so với điều trị lâm sàng, hoàn toàn chưa thể thay thế thuốc kháng sinh kê đơn [2].

Vì sao cây bần thu hút giới nghiên cứu?

Cây bần (tên khoa học phổ biến gồm Sonneratia caseolaris và Sonneratia apetala) mọc nhiều tại các khu rừng ngập mặn cửa sông [1, 2, 3]. Trong dân gian, vỏ và quả bần từng được dùng làm chất làm se hoặc sát trùng [1]. Nhờ khả năng sinh tồn ở vùng ngập mặn khắc nghiệt, cây bần tích lũy hàm lượng hợp chất chuyển hóa thứ cấp rất cao [3].

Phân tích hóa thực vật chỉ ra lá và vỏ bần chứa lượng lớn polyphenol, flavonoid, tannin, alkaloid và saponin [4, 6]. Từ dịch chiết Sonneratia caseolaris, các nhà nghiên cứu đã phân lập được các flavonoid như luteolin và luteolin 7-O-beta-glucoside có hoạt tính sinh học [4]. Những hợp chất phân cực này đóng vai trò quan trọng trong việc dọn gốc tự do và tạo áp lực ức chế màng tế bào vi khuẩn [3, 7].

Bằng chứng kháng khuẩn trong ống nghiệm

Nhiều phòng thí nghiệm đã thử nghiệm hiệu lực tiêu diệt vi khuẩn của các bộ phận cây bần. Năm 2012, một nghiên cứu đánh giá dịch chiết methanol từ lá, rễ thở, hoa và quả cây bần (S. caseolaris) bằng phương pháp pha loãng vi lượng trong môi trường lỏng [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết methanol từ tất cả các bộ phận thử nghiệm đều thể hiện hoạt tính kháng khuẩn [1]. Đáng chú ý, dịch chiết có tính diệt khuẩn chủ yếu đối với các chủng vi khuẩn Gram âm kháng đa thuốc như Pseudomonas aeruginosa, Acinetobacter baumannii và Escherichia coli sinh men beta-lactamase phổ rộng (ESBL) [1]. Trong khi đó, với các vi khuẩn Gram dương như tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA), Enterococcus faecalis, dịch chiết chỉ thể hiện tác dụng kìm khuẩn [1]. Đáng lưu ý, các phân đoạn chiết bằng dung môi không phân cực như hexane, dichloromethane và ethyl acetate không cho hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt, chứng minh hoạt chất kháng khuẩn của bần có cấu trúc khá phân cực [1].

Năm 2015, nghiên cứu trên loài bần Sonneratia apetala tại Ấn Độ kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch [5]. Dịch chiết của loài này ức chế các vi khuẩn gây bệnh với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động từ 1,25 đến 5,00 mg/mL, nhờ sự hiện diện của hợp chất phenolic chủ chốt [5].

Đến năm 2022, nghiên cứu về dịch chiết ethanol thô từ lá S. caseolaris tại Indonesia ghi nhận khả năng ức chế vi khuẩn tụ cầu vàng kháng thuốc MRSA bắt đầu từ nồng độ 5000 ppm, tạo đường kính vòng ức chế lên đến 14 mm [2]. Ngoài ra, dịch chiết vỏ thân S. caseolaris năm 2014 cũng được chứng minh có khả năng ức chế Bacillus subtilis, Bacillus coagulans, Escherichia coli, Proteus vulgaris và nấm men Saccharomyces cerevisiae, đồng thời giữ được hoạt tính kháng khuẩn sau khi xử lý nhiệt và thay đổi độ pH [6].

Hoạt tính chống oxy hóa và các tác dụng khác

Bên cạnh khả năng kháng khuẩn, dịch chiết lá bần còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội qua thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH [1, 4]. Năm 2024, phân tích LC-HRMS trên dịch chiết lá bần S. caseolaris xác định được ba hợp chất gồm Tempo, Choline và Betaine, trong đó Tempo cho thấy tiềm năng chống oxy hóa cao nhất qua phân tích tin sinh học [7].

Nghiên cứu năm 2022 cũng đánh giá dịch chiết thô từ lá bần tan trong ethanol có giá trị IC50 tương đương vitamin C (ascorbic acid), được xem là nguồn chống oxy hóa rất mạnh [2]. Trên mô hình động vật, thử nghiệm năm 2021 dùng dịch chiết quả bần liều 250 mg/kg thể trọng trên chuột bị tiêu chảy do dầu thầu dầu đã ghi nhận tỷ lệ ức chế tiêu chảy 87,7% và kéo dài thời gian khởi phát cơn tiêu chảy lên 273 phút [3]. Dịch chiết methanol lá S. apetala cũng cho thấy tác dụng ức chế 34% tế bào ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC) trên chuột bạch tạng Thụy Sĩ [5].

Từ đĩa thạch đến cơ thể người: Khoảng cách còn rất xa

Dù số liệu trong phòng thí nghiệm mang lại nhiều kỳ vọng, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các công bố hiện tại. Hầu hết các thử nghiệm kháng khuẩn của lá bần đều thực hiện trên đĩa thạch hoặc ống nghiệm (in vitro) [2, 3, 4, 6].

Nghiên cứu năm 2022 chỉ rõ: dịch chiết ethanol lá bần dù tạo được vòng ức chế 14 mm trước vi khuẩn MRSA ở nồng độ 5000 ppm, nhưng vì là dịch chiết thô nên hoạt lực hoàn toàn chưa đạt ngưỡng nhạy cảm hay trung gian khi so sánh với thuốc đối chứng Vancomycin theo bảng tiêu chuẩn MIC của EUCAST 2022 [2]. Nói cách khác, lượng hoạt chất tinh khiết trong dịch chiết thô còn rất thấp và hiệu lực điều trị yếu hơn rất nhiều so với kháng sinh chuẩn hóa [2].

Môi trường ống nghiệm nuôi dưỡng vi khuẩn tĩnh, tiếp xúc trực tiếp nồng độ cồn hoặc dung môi chiết xuất. Trong cơ thể người, hoạt chất muốn phát huy tác dụng phải vượt qua hàng rào hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan, duy trì nồng độ đủ cao trong máu mà không gây độc tế bào. Đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh lá bần trị được nhiễm trùng vi khuẩn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị khuẩn

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên có thể uống thay kháng sinh để "tránh hại gan thận" hoặc tự giã lá đắp lên vết thương hở để khử trùng. Đây là quan niệm nguy hiểm.

Việc tự ý dùng nước sắc lá bần thay thế thuốc điều trị nhiễm trùng khiến vi khuẩn tiếp tục nhân lên, dẫn tới nguy cơ nhiễm trùng máu hoặc sốc nhiễm khuẩn đe dọa tính mạng. Bên cạnh đó, việc tự thu hái lá đắp lên miệng vết thương chưa qua tiệt trùng có thể đưa thêm vi khuẩn, nấm mốc bên ngoài vào vết thương, làm gia tăng hoại tử. Dịch chiết lá bần trong nghiên cứu dùng các dung môi chiết tách chuyên dụng như methanol, ethanol, không giống như việc đun nấu hay ngâm rửa thông thường tại nhà [3, 4].

Ai nên thận trọng?

Dù thử nghiệm độ độc cấp trên ấu trùng tôm Artemia salina cho thấy dịch chiết lá bần không gây độc và loài cây này vốn được dùng làm thực phẩm địa phương [4, 5], người tiêu dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng.

Người đang mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính (viêm họng mủ, nhiễm trùng tiết niệu, nhiễm trùng da diện rộng) tuyệt đối không trì hoãn đến bệnh viện để dùng nước lá bần. Người suy giảm chức năng gan, thận cần tránh tự ý uống các loại nước sắc thảo mộc ngập mặn đậm đặc chưa được chuẩn hóa liều lượng. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc chế biến từ lá bần khi chưa có khuyến cáo y khoa chính thức. Khi đang dùng thuốc điều trị tiểu đường cũng cần lưu ý vì dịch chiết bần có hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase [5].

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách

Để tận dụng các giá trị của cây bần một cách an toàn và khoa học trong đời sống thường ngày, bạn đọc có thể lưu ý các điểm sau:

  • Sử dụng dưới dạng thực phẩm tự nhiên: Quả bần chín hoặc các bộ phận ăn được của cây bần có thể dùng chế biến món ăn dân dã (như nấu canh chua, dầm mắm) nhằm bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên và chất xơ cho bữa ăn gia đình [1, 5].
  • Không tự điều chế thuốc bôi hay uống trị bệnh: Tránh tự ngâm rượu lá bần hoặc sắc lá bần uống với mục đích trị nhiễm khuẩn, kháng viêm cấp.
  • Tuân thủ phác đồ y tế: Khi có dấu hiệu nhiễm trùng, cần đi khám để được bác sĩ chỉ định kháng sinh đúng loại, đủ liều và đủ thời gian.

Nghiên cứu khoa học đã mở ra tiềm năng lớn cho chiết xuất lá bần trong việc tìm kiếm các phân tử kháng sinh mới cho tương lai. Tuy nhiên, dịch chiết thô trong ống nghiệm hoàn toàn chưa thể thay thế thuốc chữa bệnh. Cách bảo vệ sức khỏe đúng đắn nhất là thưởng thức cây bần như một nét ẩm thực truyền thống và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp vấn đề về nhiễm trùng.