Chiết xuất nhĩ cán vàng chống oxy hóa: Bằng chứng nói gì?

Cây cỏ trong tự nhiên từ lâu đã được quan tâm nhờ tiềm năng bảo vệ sức khỏe và chống lão hóa. Gần đây, nhiều người tìm kiếm thông tin về cây nhĩ cán vàng (tên khoa học là Utricularia aurea) với hy vọng tìm thấy một nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên mới giúp ngăn ngừa bệnh tật.

Tuy nhiên, câu trả lời thực tế từ khoa học hiện nay là: chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người đối với chiết xuất từ cây nhĩ cán vàng. Các dữ liệu khoa học về khả năng dập tắt gốc tự do của loài thực vật thủy sinh này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm (in vitro), và tài liệu nghiên cứu trực tiếp về loài cây này vẫn còn rất hạn chế.

Cơn sốt tìm kiếm thảo dược chống oxy hóa tự nhiên

Trong đời sống hiện đại, gốc tự do và hiện tượng mất cân bằng oxy hóa (oxidative stress) thường được xem là nguồn gốc của nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính. Mất cân bằng oxy hóa xảy ra khi cơ thể tích tụ quá nhiều gốc tự do gây hại mà các hệ thống phòng thủ tự nhiên không kịp trung hòa ^[1]. Tình trạng này có liên quan mật thiết đến sự phát triển của nhiều bệnh lý mạn tính khác nhau ^[1].

Chính vì lý do đó, các chất có khả năng dập tắt gốc tự do luôn nhận được sự chú ý rất lớn từ cộng đồng y khoa cũng như người tiêu dùng ^[1]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy việc bổ sung chất chống oxy hóa một cách bừa bãi không đem lại lợi ích rõ rệt ^[1]. Một số chất như vitamin E chỉ thực sự phát huy hiệu quả phòng ngừa hoặc hỗ trợ điều trị khi được dùng đúng đối tượng và đúng thời điểm ^[1].

Trước thực tế đó, người tiêu dùng bắt đầu hướng sự quan tâm sang các loại cây cỏ hoang dã. Cây nhĩ cán vàng – một loài thực vật thủy sinh phổ biến ở các vùng đồng ruộng, kênh rạch tại Việt Nam – bỗng chốc được truyền tai nhau về khả năng kháng oxy hóa vượt trội, dấy lên nhu cầu tìm hiểu về thực hư tác dụng của loài cây này.

Bản chất của thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH là gì?

Khi nhắc đến khả năng chống oxy hóa của thực vật trong phòng thí nghiệm, phương pháp thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH (1,1-Diphenyl-2-picrylhydrazyl) là phép đo phổ biến nhất ^[2], ^[3]. DPPH là một gốc tự do nhân tạo bền vững được sử dụng để khảo sát xem một dung dịch chiết xuất từ cây cỏ có khả năng chuyển giao điện tử hoặc hydro nhằm trung hòa gốc tự do hay không ^[2], ^[3].

Trong môi trường ống nghiệm, việc đo lường khả năng dập tắt gốc tự do đòi hỏi các điều kiện hóa học rất chặt chẽ ^[1]. Tốc độ và lượng dập tắt gốc tự do của các chất chống oxy hóa phụ thuộc vào việc kết hợp phù hợp giữa chất sinh gốc tự do và chất dò ^[1]. Để kiểm tra hệ thống này, các chất chống oxy hóa chuẩn như axit ascorbic (vitamin C) hoặc alpha-tocopherol thường được dùng làm đối chứng ^[3], ^[1].

Dù phép đo DPPH rất phổ biến để sàng lọc hoạt tính thực vật, nó hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm với hóa chất vô cơ thuần túy ^[2], ^[3]. Kết quả dập tắt DPPH tốt chỉ chứng minh dịch chiết có tính khử hóa học trong bình thủy tinh, hoàn toàn không tương đương với việc nó sẽ bảo vệ tế bào con người khỏi tổn thương khi đi qua đường tiêu hóa ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu nói gì về chiết xuất thực vật mang tên "aurea"?

Hiện nay, nhiều thông tin trên mạng xã hội đã nhầm lẫn tên gọi khoa học của cây nhĩ cán vàng (Utricularia aurea) với các loài thực vật khác có cùng định danh loài "aurea". Khi tra cứu cơ sở dữ liệu y khoa, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận trên đối tượng người hay động vật sống đối với Utricularia aurea. Các nghiên cứu đã công bố chủ yếu thực hiện trên các loài thực vật khác có tên gọi tương tự:

Thứ nhất, một nghiên cứu vào năm 2008 đã kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn in vitro của chuỗi đường đa (polysaccharide) chiết xuất từ loài hoa Lycoris aurea ^[4]. Nghiên cứu này dùng các mô hình hóa học cải tiến để đo khả năng dập gốc tự do superoxide, gốc hydroxyl, gốc alkyl và hydro peroxide ^[4]. Kết quả cho thấy nhìn chung hoạt tính chống oxy hóa của chuỗi đường này thấp hơn vitamin C, dù khả năng dập gốc hydroxyl và hydro peroxide tương đương với vitamin C ^[4]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế được một số vi khuẩn Gram dương như Micrococcus luteus, Bacillus pumilus và Staphylococcus aureus ^[4]. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ thực hiện trên đĩa thạch và hóa chất, không phải trên cơ thể sống ^[4].

Thứ hai, một nghiên cứu khác vào năm 2008 khảo sát dịch chiết methanol từ lá và thân của cây Calpurnia aurea tại Nam Phi ^[2]. Nghiên cứu phân tích hàm lượng phenol tổng số, flavonoid, flavonol và đo hoạt tính chống oxy hóa bằng các phương pháp ABTS, DPPH và FRAP trong phòng thí nghiệm ^[2]. Kết quả chỉ ra dịch chiết thân cây có hàm lượng phenol, flavonoid và lực khử FRAP cao hơn lá, trong khi chiết xuất từ lá lại có lượng flavonol tổng số cao hơn và dập tắt gốc tự do DPPH, ABTS tốt hơn ^[2]. Chiết xuất lá cũng ức chế được 7 loài vi khuẩn trong số 10 chủng vi khuẩn thử nghiệm ^[2]. Nghiên cứu kết luận đây là nguồn ức chế gốc tự do tiềm năng trong ống nghiệm, nhưng đặc tính kháng khuẩn vẫn kém hơn thuốc chuẩn và chưa từng được thử nghiệm trên người ^[2].

Thứ ba, một nghiên cứu năm 2017 đánh giá loài thực vật đặc hữu Moltkia aurea tại Thổ Nhĩ Kỳ ^[5]. Dịch chiết methanol từ hoa của cây này ở nồng độ 200 mg/mL cho thấy tỷ lệ ức chế gốc tự do DPPH đạt 64%, với giá trị đương lượng Trolox là 2,0 mM/g trọng lượng khô ^[5]. Nghiên cứu cho thấy các bộ phận lá, hoa và thân của Moltkia aurea có hoạt tính chống oxy hóa khác nhau và có khả năng kháng các vi khuẩn phân lập từ bệnh viêm vú bò ^[5]. Tuy nhiên, đây cũng chỉ là thử nghiệm sàng lọc nguyên liệu ban đầu trong phòng lab ^[5].

Như vậy, các dữ liệu khoa học về khả năng chống oxy hóa dập gốc tự do DPPH chỉ mới xuất hiện trên các cây như Lycoris aurea, Calpurnia aurea hay Moltkia aurea ^[4], ^[2], ^[5]. Riêng với cây nhĩ cán vàng (Utricularia aurea), chưa có nghiên cứu chuyên sâu nào được kiểm chứng trên người để khẳng định công dụng y học.

Khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến cơ thể con người

Việc một dịch chiết thực vật thể hiện khả năng dập tắt gốc tự do DPPH mạnh trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc nó trở thành một vị thuốc chữa bệnh ^[2], ^[1]. Để một chất có tác dụng sinh học thực sự trong cơ thể người, nó phải trải qua quá trình hấp thu qua màng ruột, chuyển hóa tại gan và phân bố đến các mô đích mà không bị biến đổi thành chất độc hại ^[1], ^[6].

Nhiều hợp chất tự nhiên dập tắt gốc tự do rất tốt trong đĩa thí nghiệm nhưng khi uống vào lại bị enzym tiêu hóa phá hủy hoàn toàn. Hơn nữa, việc đánh giá năng lực chống oxy hóa bằng các phương pháp thử nghiệm khác nhau trong phòng thí nghiệm thường cho kết quả không nhất quán giữa các nghiên cứu ^[1]. Thậm chí, việc trung hòa gốc tự do ồ ạt đôi khi còn can thiệp tiêu cực vào các phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể nếu dùng không đúng cách ^[1], ^[6].

Một số nghiên cứu trên các hợp chất khác như taurine đã dùng phương pháp cộng hưởng từ điện tử (ESR) để chứng minh khả năng dập gốc tự do DPPH ở các nồng độ từ 0,0625 đến 1 mg/mL ^[7]. Hay với quả acai (Euterpe oleraceae), các nhà khoa học đã chứng minh các chất chống oxy hóa có thể thâm nhập vào bạch cầu trung tính tươi của người để dập tắt gốc tự do ở liều thấp và ức chế enzym COX-1, COX-2 ^[6]. Đối với cây nhĩ cán vàng, khoa học hoàn toàn chưa có những dữ liệu tế bào người chuyên sâu như vậy.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược thủy sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên, mọc hoang dã thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ. Cây nhĩ cán vàng là loài cây ăn thịt thủy sinh sống dưới nước, sinh trưởng trong môi trường ao hồ, đầm lầy. Do đó, loài cây này có nguy cơ rất cao tích tụ các chất ô nhiễm từ nguồn nước, bùn đất hoặc nhiễm ấu trùng ký sinh trùng.

Nhiều người lầm tưởng việc đun nước uống một loại cây có hoạt tính dập gốc tự do DPPH trong phòng thí nghiệm sẽ giúp thải độc gan, ngăn ngừa ung thư hay chống lão hóa tức thì ^[5], ^[1]. Thực tế, chưa có nghiên cứu nào công bố về độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn cũng như liều lượng an toàn của cây nhĩ cán vàng trên cơ thể động vật chứ chưa nói tới cơ thể người. Việc tự ý thu hái cây tươi về sắc uống tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc hơn là lợi ích thu được.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng mọi loài cây có chữ "aurea" trong tên khoa học. Như các nghiên cứu đã chỉ rõ, Lycoris aurea thuộc họ Thạch toán ^[4], Calpurnia aurea là cây bụi họ Đậu ^[2], còn Moltkia aurea thuộc họ Mồ hôi ^[5]. Chúng hoàn toàn khác biệt về thành phần hóa thực vật so với cây nhĩ cán vàng Utricularia aurea. Sử dụng nhầm lẫn các loài thực vật này có thể dẫn tới hậu quả nguy hiểm cho sức khỏe.

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm an toàn và thử nghiệm lâm sàng, một số nhóm đối tượng đặc biệt không nên tự ý sử dụng chiết xuất hay nước sắc từ cây nhĩ cán vàng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ tài liệu nào đánh giá ảnh hưởng của cây lên sự phát triển của thai nhi hay việc tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ bị tổn thương trước các hợp chất lạ từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc.
• Người có bệnh lý nền về gan và suy giảm chức năng thận: Việc dung nạp các chất chiết xuất thô từ thực vật có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa và bài tiết, gây tổn thương thêm cho các cơ quan này.
• Người đang điều trị bằng thuốc tây: Các hợp chất tự nhiên chưa rõ cấu trúc có thể tương tác với men chuyển hóa thuốc tại gan, làm giảm hiệu lực hoặc tăng độc tính của các thuốc kê đơn mà người bệnh đang dùng.

Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng một loại thảo dược mới lạ để hỗ trợ sức khỏe đều cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, tuyệt đối không tự ý dùng theo các bài thuốc truyền miệng.

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Thay vì trông chờ vào những loài cây hoang dại chưa được nghiên cứu rõ ràng như nhĩ cán vàng, người tiêu dùng nên tìm kiếm các chất chống oxy hóa từ những nguồn thực phẩm an toàn, đã được chứng minh hiệu quả qua nhiều bằng chứng khoa học vững chắc.

Chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng là cách tốt nhất để bảo vệ cơ thể khỏi tổn thương oxy hóa. Người dân nên tăng cường bổ sung rau xanh, củ quả tươi có màu sắc đậm, các loại quả mọng và uống đủ nước mỗi ngày. Đây là nguồn cung cấp vitamin C, vitamin E, polyphenol và các chất chống oxy hóa tự nhiên dễ hấp thu và an toàn nhất cho cơ thể mà không cần phụ thuộc vào các sản phẩm chiết xuất trôi nổi.

Tóm lại, chiết xuất từ cây nhĩ cán vàng hiện mới chỉ là đối tượng thảo dược cần thêm rất nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để xác định các hoạt tính hóa học cơ bản. Việc thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người đồng nghĩa với việc chưa có cơ sở khoa học để khuyến cáo sử dụng loài cây này nhằm mục đích bồi bổ hay điều trị bệnh tật. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo trước các thông tin quảng cáo thổi phồng công dụng dập tắt gốc tự do của các loài cây cỏ chưa được kiểm chứng.