Sau các buổi tập luyện cường độ cao hoặc chấn thương va chạm, cảm giác ê ẩm và đau nhức cơ bắp kéo dài luôn là rào cản lớn đối với người chơi thể thao. Gần đây, việc sử dụng các thiết bị phát ánh sáng đỏ (đèn LED hoặc laser) đang được quảng bá rầm rộ như một biện pháp thần tốc giúp giảm mỏi và lành cơ. Liệu phương pháp này có cơ sở khoa học thực tế hay chỉ là chiêu trò quảng cáo?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiếu ánh sáng đỏ – thuộc liệu pháp quang sinh học (photobiomodulation - PBM) – thực sự có bằng chứng hỗ trợ tái tạo mô, giảm tổn thương oxy hóa và tăng tốc độ hồi phục cơ bắp [1, 2, 7]. Tuy nhiên, hiệu quả không phải là phép màu tức thì, mà phụ thuộc chặt chẽ vào bước sóng, mức năng lượng và thời điểm can thiệp [4, 5].

Ánh sáng đỏ tác động lên tế bào cơ bắp như thế nào?

Liệu pháp quang sinh học sử dụng ánh sáng đỏ hoặc cận hồng ngoại ở mức công suất thấp, không sinh nhiệt làm tổn thương mô, để kích hoạt các phản ứng sinh học nội bào [4, 7]. Điểm tiếp nhận ánh sáng chính trong tế bào động vật có vú là ty thể – bào quan sản xuất năng lượng, cụ thể là enzyme cytochrome c oxidase (CCO) [1].

Khi được chiếu ánh sáng phù hợp, nitric oxide ức chế được giải phóng khỏi CCO, giúp khôi phục quá trình vận chuyển điện tử và gia tăng điện thế màng ty thể [1]. Cơ chế này kích hoạt các kênh ion nhạy cảm với ánh sáng hoặc nhiệt, tạo ra tín hiệu oxy hóa khử nội bào giúp kích thích các yếu tố phiên mã tái tạo mô [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy ánh sáng đỏ tác động trực tiếp lên tế bào gốc cơ (myoblast) [2]. Ở cấp độ tế bào, chiếu ánh sáng đỏ bước sóng 635 ± 10 nm kích thích biểu hiện các yếu tố phiên mã quan trọng như MyoD và myogenin, thúc đẩy quá trình biệt hóa tế bào cơ, hình thành ống cơ mới và tăng cường giải phóng các túi ngoại bào hỗ trợ tái tạo cơ [2]. Nhờ đó, liệu pháp này kích thích tạo sợi cơ mới và hỗ trợ làm lành tổn thương [4, 5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận sự hồi phục cơ

Hiệu quả phục hồi cơ bắp của liệu pháp ánh sáng đỏ đã được kiểm nghiệm qua nhiều mô hình từ thực nghiệm đến người thật.

Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 32 chuột cống trắng Wistar bị tổn thương đè dập cơ đã phân nhóm điều trị bằng mảng đèn LED bước sóng 630 ± 20 nm (mật độ năng lượng 9 J/cm2, công suất 300 mW) [3]. Nhóm chuột được chiếu 2 lần cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chức năng vận động cầm nắm vào ngày thứ 2 và thứ 10 sau chấn thương so với nhóm đối chứng không chiếu (p < 0,005) [3]. Đồng thời, mô cơ của nhóm can thiệp gia tăng biểu hiện yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), thúc đẩy tăng sinh mạch máu và giảm tổn thương peroxy hóa lipid vào ngày thứ 2 (p = 0,023) [3].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2023 trên 46 người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá khả năng hồi phục sau chấn thương đụng dập cơ đùi do bóng tennis bắn trúng [4]. Người tham gia được dán miếng dán ánh sáng xung đỏ và xanh trong 30 phút ngay sau va chạm và duy trì trong các ngày tiếp theo [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng miếng dán ánh sáng thật có lực cơ đỉnh tứ đầu đùi (ở vận tốc 180°/s, p = 0,030) và công suất trung bình (ở cả 60°/s và 180°/s, p <= 0,001) vượt trội hơn hẳn nhóm giả dược [4]. Đến ngày thứ 4, công suất trung bình ở góc 180°/s của nhóm can thiệp đã vượt mức ban đầu trước chấn thương tới 16,8% [4].

Ngoài ra, một đánh giá tổng quan năm 2017 tổng hợp 46 nghiên cứu lâm sàng (với 1.045 người tham gia gồm cả người khỏe mạnh và vận động viên đỉnh cao) cho thấy liệu pháp ánh sáng đỏ và cận hồng ngoại giúp giảm viêm, hạn chế căng thẳng oxy hóa và giảm các chỉ dấu tổn thương cơ như creatine kinase hay hội chứng đau nhức cơ khởi phát muộn (DOMS) [5].

Nghiên cứu trên chấn thương chèn ép nặng

Tổn thương đè dập cơ kéo dài là tình trạng nguy hiểm thường gặp trong các tai nạn, gây giải phóng các hạt độc hại vào máu và dễ dẫn đến biến chứng toàn thân [6].

Một thử nghiệm năm 2021 áp dụng laser quang sinh học bước sóng 780 nm (công suất 250 mW, năng lượng 240 J, mật độ 1.019 J/cm2) can thiệp ngay lập tức trong 16 phút trên cơ bắp chân bị chèn ép của 30 chuột Wistar [6]. Kết quả ghi nhận nhóm được chiếu đèn có sự phục hồi đáng kể về điện sinh lý và chức năng cơ trong 3 ngày đầu tiên – giai đoạn vàng quyết định khả năng phục hồi lâm sàng [6]. Điều này mở ra tiềm năng ứng dụng điều trị tại chỗ nhằm đẩy nhanh quá trình phục hồi chức năng sau tổn thương cơ nghiêm trọng [6].

Giới hạn: Không phải lúc nào chiếu đèn cũng hiệu quả

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, liệu pháp quang sinh học không phải lúc nào cũng mang lại thay đổi vượt trội. Hiệu quả của ánh sáng phụ thuộc rất lớn vào thiết bị, liều lượng và quy trình sử dụng [4, 5].

Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2020 trên 60 sinh viên giáo dục thể chất khỏe mạnh (28 nam, 32 nữ, độ tuổi 20-35) đã thử nghiệm chiếu laser cận hồng ngoại (bước sóng 808 nm, tổng năng lượng ~150 J) lên cơ tứ đầu đùi [7]. Kết quả cho thấy việc chiếu 10 phút ngay trước khi tập không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào về tổng công cơ bắp (p = 0,31) lẫn mô-men lực đỉnh (p = 0,814) so với giả dược, đồng thời không cải thiện mức độ hồi phục sau khi cơ đã mỏi (p = 0,69) [7].

Thực tế này cho thấy, nếu dùng sai thông số, sai thời điểm hoặc thiết bị không đạt chuẩn công suất, việc chiếu đèn có thể hoàn toàn vô tác dụng [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đèn LED phục hồi

Hiểu lầm lớn nhất là xem các loại đèn LED thông thường hoặc đèn hồng ngoại sưởi ấm là liệu pháp quang sinh học. Liệu pháp phục hồi cơ chuẩn xác đòi hỏi dải bước sóng hẹp (thường từ 600 đến 1.100 nm), mật độ công suất dưới 100 mW/cm2 và mật độ năng lượng dưới 10 J/cm2 tại mô đích [2].

Nhiều người cũng lầm tưởng chiếu càng lâu hoặc công suất càng nóng thì cơ càng nhanh lành. Trong quang sinh học, cơ chế tác động hoàn toàn phi nhiệt [7]. Nếu lạm dụng năng lượng quá cao hoặc để ánh sáng phát nhiệt nóng rát, hiệu ứng sinh học tích cực có thể biến mất hoặc gây hại cho mô da. Đèn phát nhiệt chỉ đơn thuần làm ấm bề mặt, không đem lại tác động điều biến năng lượng ty thể như các thiết bị chuyên dụng [1].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc liệu pháp này?

Dù liệu pháp quang sinh học được xem là an toàn khi dùng đúng liều lượng lâu dài [7], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng.

Người có các khối u ác tính chưa rõ ràng, người có bệnh lý nhạy cảm với ánh sáng hoặc đang uống thuốc tăng nhạy cảm ánh sáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng. Khi sử dụng bất kỳ thiết bị phát ánh sáng đỏ hay cận hồng ngoại cường độ cao nào, cần trang bị kính bảo vệ mắt chuyên dụng để tránh tổn thương võng mạc, bởi các bước sóng này có khả năng xuyên sâu vào cấu trúc tế bào [8]. Thiết bị chiếu sáng chỉ đóng vai trò hỗ trợ; tuyệt đối không tự ý thay thế các can thiệp y tế đối với các vết rách cơ lớn, đứt gân hoặc chấn thương gãy xương đi kèm.

Cách ứng dụng thực tế để tối ưu hồi phục cơ

Để tận dụng liệu pháp ánh sáng đỏ một cách khoa học tại nhà hoặc phòng tập, bạn có thể tham khảo các nguyên tắc:

  • Chọn thiết bị chuẩn thông số: Ưu tiên các thiết bị có công bố rõ ràng về bước sóng đỏ (quanh mức 630 - 660 nm) hoặc cận hồng ngoại (quanh mức 800 - 850 nm) [1, 5]. Mật độ năng lượng hiệu quả cho tế bào cơ thường nằm trong khoảng dưới 10 J/cm2 [2].
  • Thời điểm sử dụng: Có thể áp dụng trước khi tập luyện để chuẩn bị cơ bắp hoặc ngay sau chấn thương, vận động nặng để hỗ trợ giảm căng thẳng oxy hóa và viêm [1, 2]. Trong chấn thương đụng dập, can thiệp sớm trong 24 đến 72 giờ đầu mang lại hiệu quả rõ nét nhất cho quá trình phục hồi [1, 6].
  • Thời gian chiếu: Duy trì thời gian chiếu theo khuyến nghị của từng dòng máy (thường từ 15 đến 30 phút mỗi vùng cơ) [3, 6], tránh chiếu quá lâu một vị trí gây lãng phí năng lượng vô ích [7].
  • Kết hợp đồng bộ: Chiếu đèn chỉ phát huy tác dụng khi kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng đầy đủ protein, uống đủ nước, ngủ sâu giấc và các bài tập giãn cơ, phục hồi chủ động phù hợp.

Nhìn chung, ánh sáng đỏ là công cụ hỗ trợ phục hồi cơ bắp tiềm năng và có cơ sở sinh học rõ ràng. Tuy nhiên, hãy nhìn nhận đây là một biện pháp bổ trợ thông minh thay vì thần thánh hóa công dụng, và luôn lắng nghe cơ thể để có chế độ nghỉ ngơi hợp lý.