Đau đầu xuất hiện đột ngột khiến nhiều người bối rối không biết nên lấy túi đá trong tủ lạnh hay khăn ấm để chườm. Thói quen dùng nhiệt giảm đau rất phổ biến nhưng áp dụng sai cách có thể làm cơn đau kéo dài hơn.
Câu trả lời phụ thuộc vào loại đau đầu bạn đang gặp nhưng dữ liệu nghiên cứu hiện nghiêng mạnh về hiệu quả của chườm lạnh, đặc biệt với chứng đau nửa đầu (migraine) và đau đầu dạng căng thẳng [1][2][3]. Liệu pháp lạnh là phương pháp tự chăm sóc phổ biến số một cho đau nửa đầu không có tiền triệu và phổ biến thứ hai cho đau nửa đầu có tiền triệu [3]. Một số thiết bị kết hợp cả lạnh, áp lực và nhiệt nóng quanh đầu cũng ghi nhận giảm mức độ đau ở 15 trên 20 bệnh nhân đau nửa đầu và 6 trên 7 bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng [1].
Cơ chế tác động của nhiệt lên mạch máu và vùng đầu
Nhiệt độ tác động trực tiếp đến hệ thống mạch máu và cảm nhận đau tại vùng đầu cổ. Trong các nghiên cứu về đau nửa đầu, cơ chế của liệu pháp lạnh được đề xuất là làm mát dòng máu đi qua các mạch máu nội sọ khi chườm tại vùng động mạch cảnh ở cổ, nơi mạch máu nằm gần bề mặt da [3].
Bên cạnh tác động sinh lý lên dòng máu, việc chườm lạnh bằng túi gel đông lạnh còn mang lại sự giảm nhẹ triệu chứng đau tức thời và hỗ trợ giải tỏa tâm lý cho người bệnh trong cơn đau cấp tính [4]. Đối với đau đầu dạng căng thẳng, việc điều chỉnh ngưỡng nhiệt độ điều trị phù hợp trên da giúp người bệnh dễ chịu hơn và giảm nhu cầu dùng thuốc giảm đau [2].
Ngược lại, kích thích lạnh trực tiếp từ bên trong hoặc từ môi trường lại có thể gây phản ứng khác nhau tùy thể bệnh. Trong mô hình thực nghiệm gây "đau đầu do ăn kem" (đau đầu do kích thích lạnh), cơn đau khởi phát ở 74% bệnh nhân đau nửa đầu và 32% bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng từng đợt [5]. Vị trí đau phổ biến nhất ở cả hai nhóm là vùng thái dương nhưng tỷ lệ này ở nhóm đau nửa đầu cao gấp hơn hai lần so với nhóm đau đầu căng thẳng [5]. Tính chất đau kiểu mạch đập xuất hiện ở 71% bệnh nhân đau nửa đầu nhưng chỉ gặp ở 8% bệnh nhân đau đầu căng thẳng khi tiếp xúc kích thích lạnh này [5].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả cắt cơn đau của chườm lạnh?
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã đo lường cụ thể mức độ giảm đau của phương pháp chườm lạnh trên từng nhóm bệnh nhân. Một nghiên cứu năm 1986 thực hiện trên 90 bệnh nhân ngoại trú được chia đều thành ba nhóm gồm đau nửa đầu, đau đầu từng cụm (cluster) và đau đầu hỗn hợp [4]. Người tham gia dùng thuốc điều trị tiêu chuẩn trong hai cơn đau và dùng thuốc kết hợp túi gel đông lạnh tái sử dụng trong hai cơn đau khác [4]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về phản ứng với túi gel giữa các loại đau đầu [4]. Có 71% bệnh nhân đánh giá túi chườm hiệu quả, 52% báo cáo giảm đau ngay lập tức, 63% giảm đau tổng thể và 71% dự định tiếp tục dùng túi gel trong tương lai [4].
Một nghiên cứu thí điểm nhãn mở, không đối chứng công bố năm 2006 tiếp tục đánh giá liệu pháp lạnh đơn độc trên bệnh nhân đau nửa đầu [1].Trong tài liệu này, các khảo sát trước đó cũng được dẫn lại: một khảo sát cho thấy túi chườm lạnh hiệu quả ở 71% bệnh nhân đau đầu (trong đó 80% là đau nửa đầu); một khảo sát khác ghi nhận 9% bệnh nhân đau nửa đầu thấy đai chườm lạnh hiệu quả gần như hoàn toàn, 26,5% thấy hiệu quả vừa phải và 29,0% thấy hiệu quả nhẹ [1]. Ở nghiên cứu năm 2006, cơn đau nửa đầu được xử lý ở khoảng 50% bệnh nhân chỉ bằng liệu pháp lạnh với điểm đau VAS giảm đáng kể và lợi ích giảm đau tiếp tục tăng dần theo thời gian sau khi bắt đầu chườm [1]. Tính nhất quán cũng được ghi nhận khi 76% người đáp ứng ở cơn đau đầu tiên tiếp tục nhận được lợi ích ở cơn đau thứ hai, trong khi 60% người không đáp ứng lần đầu cũng không có tác dụng ở lần thứ hai [1].
Để làm rõ cơ chế và hiệu quả thông qua thiết kế chặt chẽ hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng, bắt chéo năm 2013 đã được thực hiện trên 55 người bệnh đau nửa đầu hoàn thành nghiên cứu [3]. Người bệnh sử dụng đai quấn điều chỉnh được có chứa hai túi đá đông lạnh nhắm vào động mạch cảnh ở cổ ngay khi khởi phát cơn đau [3]. Mức giảm đau tối đa được ghi nhận tại thời điểm 30 phút với mức giảm 31,8% (± 15,2%) ở nhóm điều trị, so với mức tăng đau 31,5% (± 20,0%) ở nhóm đối chứng trong cùng khoảng thời gian [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu bán thực nghiệm năm 2024 đánh giá trước và sau can thiệp trên 60 bệnh nhân đau nửa đầu tại cộng đồng cũng kết luận việc đắp túi chườm lạnh giúp giảm mức độ đau từng đợt ở người bệnh [6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa trình độ học vấn và nơi cư trú với mức độ đau sau can thiệp [6].
Nhiệt độ chườm bao nhiêu là vừa đủ cho đau đầu căng thẳng?
Không chỉ đau nửa đầu, đau đầu dạng căng thẳng cũng đáp ứng tốt với liệu pháp lạnh nếu kiểm soát đúng nhiệt độ. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng, so sánh trực tiếp công bố năm 2018 đã thực hiện trên 53 bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng trong 4 tuần [2]. Các nhà nghiên cứu chia bệnh nhân thành hai nhóm: một nhóm 27 người dùng phương thức làm lạnh mới nhắm vào ngưỡng nhiệt độ điều trị bình thường phía trên (dịu hơn) và nhóm 26 người dùng túi nước đá truyền thống [2].
Sau 4 tuần áp dụng, lượng thuốc giảm đau tiêu thụ, tần suất sử dụng thiết bị mỗi tuần và điểm khảo sát mức độ không dung nạp lạnh có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [2]. Nghiên cứu kết luận rằng thay vì cố hạ nhiệt độ da xuống thấp vô thời hạn, việc tối ưu hóa khả năng chịu đựng bằng cách giữ nhiệt độ ở ngưỡng trên của phạm vi điều trị sẽ mang lại hiệu quả lâm sàng cao hơn và giúp bệnh nhân tuân thủ tốt hơn [2].
Yếu tố thời tiết nóng - lạnh và thể bệnh ảnh hưởng thế nào?
Nhiệt độ môi trường và đặc điểm thể chất cũng liên quan đến việc khởi phát cơn đau. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 thực hiện trên 190 bệnh nhân đau nửa đầu và 140 bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng có cơn đau được cho là khởi phát do tiếp xúc thời tiết nóng hoặc lạnh [7]. Kết quả cho thấy ở cả hai nhóm bệnh nhân, việc tiếp xúc thời tiết nóng hay lạnh làm yếu tố kích hoạt không có mối liên hệ đáng kể với tuổi tác hay các đặc điểm lâm sàng của cơn đau đầu [7]. Tuy nhiên, ở nhóm đau đầu dạng căng thẳng, yếu tố kích hoạt do thời tiết nóng hoặc lạnh có mối liên hệ đáng kể với chỉ số khối cơ thể (BMI) [7]. Cụ thể, ở những bệnh nhân béo phì bị đau đầu dạng căng thẳng, thời tiết nóng làm khởi phát cơn đau đầu nhiều hơn thời tiết lạnh [7].
Mặt khác, khái niệm phân loại hội chứng đau đầu theo thể "nóng" (nhiệt) và thể "lạnh" (hàn) cũng được ứng dụng trong nghiên cứu lâm sàng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo năm 2017 trên 40 bệnh nhân đau nửa đầu đã đánh giá hiệu quả của tinh dầu hoa hồng (Rosa damascena Mill.) bôi ngoài da trong hai cơn đau liên tiếp [8]. Dù điểm đau trung bình và các triệu chứng sợ ánh sáng, sợ tiếng ồn, buồn nôn hoặc nôn không khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng tinh dầu và giả dược khi xét chung toàn bộ, phân tích theo mô hình phân biệt hội chứng lại cho kết quả rõ rệt [8]. Điểm cường độ đau nửa đầu trung bình giảm đáng kể ở nhóm bệnh nhân có hội chứng đau nửa đầu thể "nóng" tại các thời điểm 30, 45, 60, 90 và 120 phút sau khi bôi tinh dầu hoa hồng so với nhóm thể "lạnh" [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Lợi ích rõ ràng nhất của chườm lạnh là tính an toàn và khả năng hỗ trợ giảm đau nhanh. Việc sử dụng các túi gel đông lạnh thương mại được ghi nhận là không gây tổn thương da [4]. Liệu pháp này có thể dùng đơn độc hoặc làm liệu pháp bổ trợ cùng thuốc điều trị tiêu chuẩn để giảm đau tức thời [1][4].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu ban đầu có cỡ mẫu nhỏ, phương pháp đánh giá mức độ đau chưa khách quan hoặc thiết kế nhãn mở không có nhóm đối chứng so sánh với thuốc chống đau nửa đầu và thuốc chống nôn thông thường [1]. Do đó, các tác giả nghiên cứu năm 2006 lưu ý chưa thể kết luận liệu pháp lạnh chắc chắn hiệu quả trong mọi cơn đau nửa đầu và cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn hơn [1]. Ngoài ra, tình trạng không dung nạp lạnh (khó chịu khi quá lạnh) là yếu tố cản trở khiến nhiều bệnh nhân ngại sử dụng túi đá truyền thống trong thực hành lâm sàng [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi chườm nhiệt trị đau đầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chườm càng lạnh, hạ nhiệt độ da càng sâu thì cắt cơn đau càng mạnh. Thực tế, thử nghiệm trên bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng chứng minh việc ép nhiệt độ da xuống quá thấp gây khó chịu, giảm sự tuân thủ, trong khi mức lạnh vừa phải ở ngưỡng trên của vùng điều trị lại giúp giảm lượng thuốc giảm đau tốt hơn [2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ chườm trực tiếp lên trán hoặc thái dương mới có tác dụng. Nghiên cứu đối chứng năm 2013 cho thấy việc quấn đai làm lạnh nhắm vào động mạch cảnh ở vùng cổ ngay khi bắt đầu đau giúp giảm gần 32% mức độ đau sau 30 phút nhờ làm mát máu lên não [3]. Bên cạnh đó, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa việc chườm lạnh ngoài da với việc ăn uống đồ lạnh, bởi kích thích lạnh trong khoang miệng có thể gây cơn đau đầu mạch đập ở 74% người bị đau nửa đầu [5].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Những người có cơ địa nhạy cảm hoặc không dung nạp lạnh cần thận trọng khi dùng túi nước đá truyền thống vì cảm giác buốt giá có thể gây khó chịu và làm gián đoạn quá trình điều trị [2]. Nhóm bệnh nhân đau nửa đầu cũng cần lưu ý tránh các kích thích lạnh đột ngột vùng hầu họng (như ăn kem, uống nước đá lạnh) vì rất dễ kích발 cơn đau ở vùng thái dương [5].
Bệnh nhân đau đầu dạng căng thẳng có tình trạng béo phì cần chú ý tránh tiếp xúc với thời tiết nóng bức, do nhiệt độ môi trường cao là yếu tố kích hoạt cơn đau thường gặp hơn ở nhóm này [7]. Quan trọng nhất, chườm nhiệt chỉ là biện pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng [4]. Người có bệnh nền tim mạch, rối loạn cảm giác da, đang dùng thuốc điều trị đặc hiệu hoặc có cơn đau đầu dữ dội bất thường cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị tiêu chuẩn [1][4].
Cách áp dụng thực tế tại nhà để đạt hiệu quả tối ưu
Để đạt hiệu quả giảm đau cao nhất, người bệnh đau nửa đầu nên áp dụng túi chườm lạnh ngay khi cơn đau vừa khởi phát [3]. Bạn có thể sử dụng túi gel đông lạnh tái sử dụng bán sẵn hoặc đai quấn có túi đá đặt áp vào vùng cổ (vị trí động mạch cảnh nằm gần sát da) hoặc vùng đầu trong khoảng 30 phút [4][3]. Trong các thử nghiệm thuốc đau nửa đầu, thuốc cắt cơn cứu hộ thường được phép dùng sau 2 giờ, do đó việc chườm lạnh sớm ngay từ đầu hoặc kết hợp cùng thuốc điều trị tiêu chuẩn sẽ giúp kiểm soát sự khó chịu tốt hơn [1][4].
Nếu bị đau đầu dạng căng thẳng, bạn nên chọn túi làm mát có nhiệt độ vừa phải, êm dịu thay vì túi đá đông cứng quá buốt để duy trì thói quen chườm đều đặn giúp giảm lượng thuốc giảm đau phải uống [2]. Nếu cơn đau đầu của bạn không giảm sau lần chườm lạnh đầu tiên, khả năng cao phương pháp này ít mang lại lợi ích ở các lần tiếp theo (do 60% người không đáp ứng lần đầu sẽ tiếp tục không đáp ứng ở lần thứ hai) và bạn nên trao đổi với bác sĩ để đổi phương pháp khác [1].
Tóm lại, chườm lạnh bằng túi gel hoặc đai làm mát vùng cổ - đầu là biện pháp hỗ trợ an toàn, có bằng chứng giúp giảm đau rõ rệt sau 30 phút cho cả đau nửa đầu và đau đầu căng thẳng [4][2][3]. Người bệnh nên ưu tiên mức nhiệt mát dễ chịu, áp dụng ngay khi chớm đau và luôn kết hợp thăm khám y tế để quản lý bệnh toàn diện [2][3].
