Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường tìm kiếm các bài thuốc nam quanh vườn với mong muốn làm tan sỏi mà không cần can thiệp ngoại khoa. Trong số đó, cỏ bợ – loài thực vật mọc hoang tại các vùng đồng ruộng, đầm nước ẩm ướt – là cái tên được nhắc đến thường xuyên trong các bài thuốc truyền miệng.
Liệu loài cây dân dã này có thực sự tán được sỏi thận như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận công dụng tan sỏi của cỏ bợ; các bằng chứng dược lý mới chỉ dừng lại ở các hợp chất chống oxy hóa và bảo vệ tế bào trên mô hình động vật.
Lời đồn dân gian và góc nhìn thực tế
Trong ẩm thực và y học cổ truyền một số nước châu Á, cỏ bợ (tên khoa học là Marsilea quadrifolia) là loại rau bán thủy sinh ăn được, thường dùng làm thực phẩm bổ trợ sức khỏe [1]. Dân gian truyền tụng cỏ bợ có vị ngọt, tính mát, công dụng giải độc, hỗ trợ thông tiểu tiện và giúp tống xuất sỏi đường tiết niệu nhỏ.
Chính tính chất lợi tiểu nhẹ khi nấu nước uống giúp nhiều người cảm thấy đi tiểu thông thoáng hơn, từ đó ngộ nhận rằng dược liệu này đã "bào mòn" hoặc "đánh tan" được khối sỏi. Tuy nhiên, giữa việc gia tăng lượng nước tiểu và việc can thiệp cơ học hay hóa học để phá hủy tinh thể sỏi là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Thành phần dinh dưỡng và hóa học của cỏ bợ
Về mặt giá trị dinh dưỡng thông thường, một nghiên cứu năm 1993 phân tích thành phần hóa học của cây cỏ bợ cho thấy cây có hàm lượng protein thô tương đối dồi dào qua các mùa thu hái [2]. Dẫu vậy, thành phần dưỡng chất của cây lại biến động lớn tùy theo mùa và không quá nổi trội khi đặt cạnh các loại rau xanh phổ biến khác dùng trong bữa ăn hàng ngày [2].
Về mặt hóa thực vật, các phân tích chuyên sâu cho thấy cỏ bợ sở hữu một hệ dưỡng chất thực vật đa dạng bao gồm hợp chất phenolic, tannin, saponin, flavonoid, steroid, terpenoid, alkaloid và carbohydrate [3]. Đây đều là các nhóm hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, thường thấy ở các loài thảo dược có đặc tính chống oxy hóa [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cỏ bợ?
Để làm rõ giá trị y học của loài cây này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm hóa lý và tiền lâm sàng trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân lập và xác định các polyphenol từ cây cỏ bợ [1]. Các nhà khoa học đã tìm ra 4 hợp chất polyphenol mới cùng 14 hợp chất đã biết từ chiết xuất ethanol của cây [1].
Trong các thử nghiệm chống oxy hóa bằng phương pháp DPPH và hấp thụ gốc oxy, các hợp chất này thể hiện hoạt tính khử gốc tự do mạnh, trong đó quercetin là chất chống oxy hóa mạnh nhất [1]. Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị gây căng thẳng oxy hóa do bất động, quercetin từ cỏ bợ đã làm giảm đáng kể nồng độ men gan ALT, AST trong huyết tương và hàm lượng MDA trong gan, đồng thời tăng hoạt tính enzyme SOD bảo vệ gan [1]. Nghiên cứu đưa ra tiềm năng phát triển cỏ bợ thành sản phẩm hỗ trợ chống stress oxy hóa [1].
Năm 2023, một nghiên cứu khác khảo sát tiềm năng bảo vệ thần kinh của chiết xuất chloroform từ cỏ bợ trên mô hình chuột bị nhiễm độc thụ thể glutamate do bột ngọt (MSG) [3]. Phân tích sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) khẳng định chiết xuất chứa lượng lớn quercetin và các dẫn xuất [3]. Chuột dùng MSG bị suy giảm vận động, giảm trí nhớ, tăng nồng độ canxi và natri trong máu, đồng thời tổn thương thoái hóa tế bào não [3].
Khi được dùng chiết xuất cỏ bợ với liều lượng 200 mg/kg và 400 mg/kg (so sánh đối chứng với thuốc memantine 20 mg/kg), các tổn thương này đã được cải thiện rõ rệt [3]. Cơ chế được dự đoán liên quan đến đặc tính ức chế thụ thể NMDA và chống độc tế bào thần kinh của chiết xuất [3].
Lỗ hổng bằng chứng về hiệu quả trị sỏi thận
Điểm mấu chốt là toàn bộ các bằng chứng khoa học có kiểm chứng hiện tại về cỏ bợ chỉ tập trung vào khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào gan và thần kinh trên mô hình động vật gặm nhấm [2, 3]. Hoàn toàn không có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân sỏi thận.
Một số người bệnh thường đánh đồng việc thảo dược giúp đi tiểu nhiều với khả năng trị sỏi. Dù việc tăng lưu lượng nước tiểu có thể hỗ trợ đường tiểu tống các cặn tinh thể li ti ra ngoài, việc lạm dụng các thuốc hoặc dược liệu lợi tiểu mạnh liều cao từng được ghi nhận trong nghiên cứu động vật thực nghiệm năm 1979 là gây ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển, rối loạn chuyển hóa và thậm chí dẫn đến tử vong ở thú non [4]. Do đó, việc dùng thảo mộc bừa bãi khi chưa rõ cơ chế và độc tính chuyển hóa là điều tiềm ẩn rủi ro.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là xem cỏ bợ như một loại thuốc thần kỳ có thể làm "tan biến" các viên sỏi kích thước lớn hoặc sỏi canxi oxalat cứng. Sỏi tiết niệu được hình thành do quá trình tích tụ, lắng đọng các khoáng chất qua thời gian dài; việc điều trị phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước, vị trí và tính chất hóa học của sỏi.
Cỏ bợ chỉ là một loại thảo mộc bán thủy sinh ăn được [3, 4]. Cây không chứa hoạt chất nào được chứng minh có khả năng phân hủy liên kết tinh thể của viên sỏi đã hình thành trong bể thận hay niệu quản người.
Ai nên thận trọng?
Do cỏ bợ mọc ở môi trường đầm lầy, ruộng nước ẩm ướt, nguy cơ cây bị nhiễm ký sinh trùng (như sán lá ruột, sán lá gan), ốc sên mang mầm bệnh hoặc dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm là rất cao. Người dân hái cỏ bợ tươi về giã lấy nước uống sống đối mặt với nguy cơ ngộ độc hoặc nhiễm khuẩn tiêu hóa cấp tính.
Ngoài ra, những người mắc bệnh thận mạn tính, suy thận tiến triển hoặc đang phải điều chỉnh rối loạn điện giải cần hết sức thận trọng, không tự ý uống nước cỏ bợ lượng lớn để tránh làm mất cân bằng nội môi. Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược lạ nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng cỏ bợ như một nét văn hóa ẩm thực truyền thống, bạn chỉ nên xem đây là một loại rau dân dã bổ sung dinh dưỡng [2]. Cần tuân thủ các nguyên tắc:
- Thu hái ở vùng nước sạch, tuyệt đối không hái ở mương rãnh tù đọng hay ruộng vừa phun thuốc trừ sâu.
- Phải rửa thật sạch nhiều lần, ngâm nước muối và chế biến chín (luộc, nấu canh), không ăn sống hay uống nước cốt tươi chưa qua đun sôi.
- Sử dụng lượng vừa phải, đan xen cùng chế độ ăn uống đa dạng.
Đối với sức khỏe thận, biện pháp khoa học và thiết thực nhất vẫn là uống đủ nước lọc mỗi ngày, hạn chế ăn quá mặn, giảm thực phẩm nhiều purin/oxalat theo tư vấn y khoa và tập thể dục đều đặn.
Nhìn chung, cỏ bợ là một loại rau dại chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên đáng chú ý [2, 3]. Dù vậy, người mắc sỏi thận không nên bỏ qua phác đồ chỉ định của bác sĩ để tìm đến các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng, tránh để bệnh tiến triển gây tắc nghẽn đường tiểu hay suy giảm chức năng thận nghiêm trọng.
