Cỏ mực hỗ trợ hạ đường huyết: Bằng chứng tiền lâm sàng đến đâu?

Cỏ mực (còn gọi là cỏ nhọ nồi, tên khoa học Eclipta alba) là cây thuốc nam quen thuộc trong dân gian, thường dùng cầm máu, thanh nhiệt. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau dùng cỏ mực sắc nước uống trị đái tháo đường, mong bỏ thuốc tây. Thực tế khoa học có chứng minh điều này không?

Câu trả lời ngắn gọn: Cỏ mực bước đầu cho thấy tiềm năng hạ đường huyết trong các thử nghiệm trên động vật và ống nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, dữ liệu hoàn toàn là nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân đái tháo đường. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng cỏ mực thay thế thuốc điều trị [1, 2].

Cơ chế tác động: Ức chế men phân giải tinh bột

Ở người, carbohydrate từ thức ăn cần các enzyme tại ruột non phân cắt thành đường đơn glucose trước khi hấp thu vào máu. Hai enzyme chính phụ trách quá trình này là alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[1]. Khi các enzyme này bị ức chế, tốc độ giải phóng glucose chậm lại, giúp ngăn chặn đỉnh đường huyết tăng vọt sau ăn ^[1].

Cỏ mực nằm trong nhóm thực vật tự nhiên chứa hoạt chất có khả năng ức chế enzym tiêu hóa ^[1]. Nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2012 xác nhận chiết xuất ethanol của Eclipta alba ức chế enzyme alpha-glucosidase theo cơ chế không cạnh tranh, với giá trị IC50 khoảng 54 microg/mL ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất còn ức chế enzyme aldose reductase ở thể thủy tinh với IC50 khoảng 4,5 microg/mL, một enzyme liên quan đến biến chứng mắt ở người tiểu đường ^[2].

Phân tích sâu hơn ở mức độ tế bào vào năm 2020 cho thấy hợp chất stigmasterol trong mô sẹo cỏ mực liên quan trực tiếp đến khả năng ức chế alpha-glucosidase ^[3]. Cùng lúc đó, các hợp chất eclalbatin và demethylwedelolactone đóng vai trò ức chế alpha-amylase và ức chế hình thành sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[3]. Những cơ chế này giải thích vì sao chiết xuất cỏ mực giúp làm giảm áp lực đường huyết sau ăn trong phòng thí nghiệm [1, 3, 4].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Hiệu quả trên mô hình chuột

Tác dụng hạ đường huyết của cỏ mực đã được kiểm tra trên một số mô hình chuột thực nghiệm mắc tiểu đường nhân tạo [1, 2].

Nghiên cứu năm 2012 tiến hành trên chuột cống trắng bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin (STZ) ^[2]. Thử nghiệm dùng liều đơn chiết xuất ethanol của Eclipta alba với liều 250 mg/kg thể trọng qua đường uống ghi nhận: mức đường huyết giảm 17,6% sau 5 giờ uống ^[2]. Khi cho chuột đái tháo đường uống liều 250 mg/kg liên tục 21 ngày (sau 10 tuần bị bệnh), kết quả cho thấy mức đường huyết, tỷ lệ %HbA1c, ure, acid uric và creatinine trong máu giảm rõ rệt; ngược lại nồng độ insulin huyết thanh bị suy giảm trước đó đã tăng trở lại ^[2].

Một đánh giá dược lý năm 2014 tổng hợp thêm các nghiên cứu khác trên động vật ^[4]. Trong mô hình chuột bị tiểu đường do alloxan, dịch huyền phù lá cỏ mực dùng đường uống liều 2 g/kg và 4 g/kg thể trọng trong 60 ngày giúp giảm đường huyết từ 372,0 ± 33,2 xuống 117,0 ± 22,8 mg/dL ^[4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận giảm HbA1c, giảm hoạt tính hai enzyme tân tạo glucose ở gan (glucose-6 phosphatase và fructose 1,6-bisphosphatase), đồng thời tăng hoạt tính liver hexokinase giúp tăng sử dụng glucose ^[4].

Ngoài ra, bài thuốc Ayurvedic chứa Eclipta alba phối hợp các dược liệu khác (Withania somnifera, Tinospora cordifolia, Ocimum sanctum, Picrorhiza kurroa, shilajit) dùng liều 100 và 200 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày trên chuột đực dòng CF gây tiểu đường bằng STZ giúp giảm đường huyết theo liều lượng và cải thiện hoạt tính enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) tại đảo tụy ^[4].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất cỏ mực tác động đa đích: vừa giảm hấp thu đường qua ruột, vừa kích thích đảo tụy tiết insulin, vừa cải thiện enzyme chuyển hóa đường tại gan và hỗ trợ bảo vệ thận thông qua giảm ure, creatinine [1, 2].

Tuy vậy, giới hạn nghiên cứu còn rất lớn:

• Toàn bộ bằng chứng hạ đường huyết chỉ dừng lại ở chuột cống và mô hình ống nghiệm [1, 2, 3].
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân đái tháo đường type 1 hay type 2 để xác định hiệu quả, độ an toàn và độc tính lâu dài trên người.
• Thử nghiệm lâm sàng duy nhất trên người liên quan đến Eclipta alba được công bố năm 2007 chỉ thực hiện trên 60 nam giới từ 40-55 tuổi bị tăng huyết áp nhẹ, dùng bột lá khô 3 g/ngày (dạng viên nang 500 mg, 6 viên/ngày chia 3 lần) trong 60 ngày để đo huyết áp, mỡ máu và lượng nước tiểu, không theo dõi chỉ số đường huyết ^[5]. Do đó, chưa có dữ liệu lâm sàng về việc cỏ mực kiểm soát đường huyết ở người ^[5].

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo dược trị dứt điểm tiểu đường"

Nhiều người bệnh lầm tưởng uống nước cỏ mực tươi hoặc thuốc nam sắc từ cỏ mực có thể "chữa khỏi" bệnh tiểu đường và bỏ thuốc theo đơn. Đây là nhận thức sai lầm và nguy hiểm.

Tiểu đường là bệnh mạn tính đòi hỏi kiểm soát chuyển hóa liên tục. Dịch chiết dùng trong nghiên cứu là cao chuẩn hóa hoặc huyền phù lá với hàm lượng hoạt chất cố định, được kiểm soát chặt chẽ trên động vật [1, 2]. Nước nấu dân gian không xác định được nồng độ hoạt chất, nguy cơ nhiễm tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng từ đất. Tự ý bỏ thuốc tây để uống thảo dược khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến hôn mê nhiễm toan ceton hoặc tổn thương tim, thận, mắt nhanh chóng.

Ai nên thận trọng khi dùng cỏ mực?

• Người đang dùng thuốc hạ đường huyết (metformin, insulin, sulfonylurea...): Nếu tự ý dùng thêm cỏ mực lượng lớn, nguy cơ hạ đường huyết quá mức có thể xảy ra do cộng hưởng cơ chế [1, 4].
• Người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, hạ áp: Thử nghiệm trên người tăng huyết áp nhẹ cho thấy cỏ mực liều 3 g/ngày làm tăng lượng nước tiểu 34%, tăng bài tiết natri 24% và giảm huyết áp động mạch trung bình 15% ^[5]. Người huyết áp thấp dùng nhiều có thể bị tụt huyết áp.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này; tuyệt đối không tự ý sử dụng.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Do khả năng tác động lên chuyển hóa đường và tuần hoàn, cần ngưng dùng trước can thiệp ngoại khoa theo chỉ định của bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Hiện nay, cơ quan y tế chưa cấp phép cho cỏ mực làm thuốc điều trị đái tháo đường thay thế tân dược. Người bệnh chỉ nên xem đây là kinh nghiệm dân gian hỗ trợ bồi bổ khi có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

• Về liều lượng: Nghiên cứu trên người tăng huyết áp chỉ sử dụng tối đa 3 g bột lá khô đóng nang mỗi ngày ^[5]. Không nên lạm dụng sắc uống đậm đặc kéo dài hàng tháng trời.
• Cách chế biến: Nếu sử dụng theo kinh nghiệm dân gian hỗ trợ làm mát cơ thể, cần rửa sạch, ngâm nước muối để loại bỏ vi sinh vật gây hại, phơi khô trong bóng râm và hãm nước sôi như trà loãng.
• Kết hợp theo dõi: Luôn duy trì chế độ dinh dưỡng ít đường đơn, tăng cường chất xơ, duy trì vận động thể lực và dùng thuốc đái tháo đường đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Thường xuyên đo đường huyết mao mạch tại nhà để theo dõi sát biến động chỉ số.

Tóm lại, cỏ mực là dược thảo tiềm năng với cơ chế ức chế alpha-glucosidase và aldose reductase đã được ghi nhận trên mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng [1, 4]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho người bệnh là một khoảng cách rất xa. Bệnh nhân đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo, tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.