Nhiều người truyền tai nhau mẹo nấu nước cỏ mực gội đầu để ngăn rụng tóc, kích thích tóc mọc nhanh và làm chậm quá trình bạc tóc. Cỏ mực, hay còn gọi là cỏ nhọ nồi, từ lâu đã là vị thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông dành cho các vấn đề về da và tóc. Tuy nhiên, liệu tác dụng phục hồi mái tóc của loại cây này đã được khoa học hiện đại kiểm chứng rõ ràng hay chưa?
Các nghiên cứu sinh học hiện nay ghi nhận chiết xuất cỏ mực có khả năng kích thích sự phát triển của nang tóc. Dẫu vậy, phần lớn các bằng chứng thực nghiệm giá trị mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và động vật gặm nhấm. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người đối với đơn dược cỏ mực vẫn còn rất hạn chế.
Chu kỳ sợi tóc và cơ chế sinh học được quan sát
Mỗi ngày, một người khỏe mạnh bình thường có thể rụng từ 50 đến 100 sợi tóc [1]. Sau khi sợi tóc cũ rụng đi, sợi tóc mới sẽ mọc lại tại chính vị trí đó nhờ hoạt động tái tạo của nang tóc [1]. Quá trình này diễn ra liên tục suốt đời qua ba giai đoạn: giai đoạn phát triển (anagen), giai đoạn thoái triển ngắn (catagen) và giai đoạn nghỉ ngơi (telogen) [1]. Chiều dài và độ dày của sợi tóc phụ thuộc trực tiếp vào thời gian kéo dài của chu kỳ nang tóc [1].
Trong các thử nghiệm sinh học, cỏ mực thể hiện khả năng tác động đến các phân tử tín hiệu điều hòa chu kỳ này. Cụ thể, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất cỏ mực giúp gia tăng biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi FGF-7 [1]. Đây là yếu tố quan trọng hỗ trợ kéo dài giai đoạn phát triển anagen của nang tóc. Đồng thời, thảo dược này làm giảm nồng độ FGF-5, một yếu tố vốn đóng vai trò kích hoạt quá trình chuyển từ giai đoạn mọc sang giai đoạn thoái triển [1].
Ở mức độ tế bào chất nền, dịch chiết cỏ mực còn kích hoạt con đường tín hiệu mTOR tại tế bào nhú bì chân tóc người (HDPs) [1]. Việc kích hoạt con đường này góp phần thúc đẩy sự tăng sinh và duy trì dinh dưỡng cho nang lông phát triển.
Các hoạt chất sinh học đáng chú ý trong cây cỏ mực
Cỏ mực có tên khoa học là Eclipta prostrata (đồng danh Eclipta alba), thuộc họ Cúc (Asteraceae), phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [2]. Loại cây này còn được biết đến với tên gọi Bhringraj trong y học cổ truyền Nam Á, thường dùng để hỗ trợ điều trị bệnh ngoài da, gan và dạ dày [2].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng cỏ mực chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng [2]. Nổi bật nhất trong số đó là các dẫn xuất coumestan, tiêu biểu như wedelolactone (WL) và demethylwedelolactone (DWL) [2], [3]. Bên cạnh đó, thảo dược còn chứa các dẫn xuất axit phenolic, flavonoid, saponin triterpenoid, saponin steroid và thiophene thay thế [2].
Dù sở hữu kho hoạt chất phong phú, các đánh giá tổng quan khoa học nhấn mạnh rằng hiện mới chỉ có một số ít công trình làm rõ được chính xác hoạt chất cụ thể nào chịu trách nhiệm chính cho tác dụng kích thích mọc tóc [2]. Do đó, các nhà nghiên cứu nhận định cần có thêm các khảo sát chuyên sâu hơn về cơ chế trên mô hình động vật cũng như các thử nghiệm lâm sàng [2].
Bằng chứng kích thích nang tóc trên mô hình chuột
Phần lớn các dữ liệu thực nghiệm về khả năng mọc tóc của cỏ mực được thực hiện trên động vật gặm nhấm với nhiều thiết kế khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của chiết xuất cỏ mực trên chuột C57BL/6N được chia thành 4 nhóm với số lượng 4 con mỗi nhóm [1]. Các nhóm bao gồm: nhóm chứng dùng nước muối sinh lý bôi ngoài da, nhóm đối chứng dương dùng minoxidil 3% bôi ngoài da trong 14 ngày, cùng hai nhóm uống chiết xuất cỏ mực liều thấp (1 mg/ngày) và liều cao (10 mg/day) liên tục trong 14 ngày [1]. Lông lưng của chuột được triệt để đồng bộ hóa giai đoạn anagen [1].
Kết quả quan sát vi thể và nhuộm mô học cho thấy chiết xuất cỏ mực đường uống thúc đẩy quá trình cảm ứng giai đoạn anagen trên da lưng chuột [1]. Dấu hiệu ghi nhận là sự xuất hiện của bao rễ trong cùng thân lông, giúp thân lông trồi qua lớp biểu bì [1]. Đồng thời, chiết xuất thực vật này làm tăng FGF-7 và giảm mức FGF-5 trên mô chuột [1]. Khi thử nghiệm trên tế bào nhú bì người ở các nồng độ 5, 10 và 50 microgam/mL trong 24 giờ, chiết xuất cũng làm tăng FGF-7 và kích hoạt tín hiệu mTOR [1].
Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2009, dịch chiết methanol của toàn cây cỏ mực được bôi ngoài da cho chuột C57/BL6 đang ở giai đoạn telogen [4]. Ở giống chuột này, biểu bì thân thiếu tế bào hắc tố sản sinh melanin, và việc sản xuất hạt sắc tố gắn liền chặt chẽ với giai đoạn anagen [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất cỏ mực thể hiện tác động phụ thuộc liều lượng trong việc thúc đẩy chuyển đổi từ telogen sang anagen, tăng sinh sắc tố melanin trong da được cắt lọc, tăng số lượng nang lông ở lớp dưới da và làm dày da [4]. Mô học xác nhận động vật ở giai đoạn anagen dương tính với FGF-7 và Shh, đồng thời âm tính với BMP4 [4].
Khả năng mọc tóc của cỏ mực cũng được so sánh trên chuột đột biến trần trụi (nude mice Foxn1nu), loài chuột bị thiếu lông do bất thường quá trình sừng hóa [5]. Khi bôi ngoài da hàng ngày dịch chiết methanol cỏ mực kéo dài qua hai thế hệ mọc lông, mật độ lông và chiều dài lông của chuột tăng lên đáng kể so với nhóm chứng với mức ý nghĩa thống kê cao [5]. Diện tích mọc lông mới quan sát thấy rất rõ ràng, đồng thời sự hiện diện của tế bào sừng nang lông được xác nhận thông qua kỹ thuật đánh dấu BrdU ở pha S tế bào [5]. Tác dụng phục hồi lông của cỏ mực trong nghiên cứu này tỏ ra vượt trội khi đặt cạnh các chiết xuất từ tế tân (Asiasarum sieboldii) hay hồng sâm (Panax ginseng) [5].
So sánh hiệu quả với các chất đối chứng và dạng bào chế
Một nghiên cứu thực hiện năm 2008 trên chuột cống trắng đực (albino rats) đã đánh giá chiết xuất ete dầu hỏa và ethanol của cỏ mực trong chất nền kem dầu [6]. Nghiên cứu sử dụng dung dịch minoxidil 2% bôi ngoài da làm đối chứng dương [6]. Kết quả ghi nhận thời gian bắt đầu mọc lông ở nhóm dùng chiết xuất giảm một nửa so với nhóm đối chứng không can thiệp [6]. Thời gian để hoàn thành chu kỳ mọc lông cũng được rút ngắn đáng kể [6].
Đặc biệt, phân tích định lượng cho thấy nhóm chuột bôi kem chứa 5% chiết xuất ete dầu hỏa đạt số lượng nang lông ở giai đoạn anagen là 69 ± 4, cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng chỉ đạt 47 ± 13 [6]. Các tác giả ghi nhận kết quả bôi chiết xuất ete dầu hỏa ở nồng độ 2% và 5% mang lại hiệu quả tốt hơn cả nhóm đối chứng dùng minoxidil 2% [6].
Bên cạnh chiết xuất đơn độc, cỏ mực còn được phối hợp trong các công thức đa thảo dược. Nghiên cứu năm 2007 đã kết hợp chiết xuất ete dầu hỏa của ba loại thảo mộc gồm dây tơ hồng (Cuscuta reflexa), dưa đắng dại (Citrullus colocynthis) và cỏ mực (Eclipta alba) [7]. Khi bôi ngoài da trên chuột cạo lông và so sánh với minoxidil 2%, công thức này giúp rút ngắn thời gian khởi đầu mọc lông xuống chỉ còn một phần ba so với nhóm chứng [7]. Thời gian để lông mọc hoàn thiện cũng giảm 32%, đồng thời số lượng nang lông bước vào giai đoạn anagen tăng cao [7].
Dữ liệu lâm sàng trên người: Khoảng trống cần làm rõ
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật rất khả quan, bằng chứng thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người đối với riêng cây cỏ mực vẫn còn rất hạn chế. Đa số các thử nghiệm trên người hiện có chỉ khảo sát các chế phẩm kết hợp nhiều vị thuốc y học cổ truyền.
Chẳng hạn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2016 đã kiểm tra bài thuốc đông y BeauTop trên bệnh nhân rụng tóc do nội tiết tố androgen [8]. Trong số 32 người hoàn thành nghiên cứu (26 nam và 6 nữ), có 17 người thuộc nhóm can thiệp và 15 người thuộc nhóm giả dược [8]. Sau thời gian can thiệp, nhóm dùng bài thuốc có 9 trên 17 người (tỷ lệ 52,9%) ghi nhận sự cải thiện về mọc tóc, trong khi nhóm giả dược chỉ có 2 trên 15 người (tỷ lệ 13%) cải thiện [8].
Tuy nhiên, bài thuốc BeauTop là sự pha trộn của nhiều loại thảo dược khác nhau, không phản ánh riêng rẽ hiệu lực độc lập của cỏ mực [8]. Hơn nữa, quy mô nghiên cứu này còn tương đối nhỏ với thời gian theo dõi nhất định [8]. Điều này cho thấy khoa học vẫn đang thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, dài hạn chỉ dùng đơn độc cỏ mực để xác lập liều lượng tối ưu và hiệu quả bền vững trên người [2].
Về tác dụng "ngăn ngừa và làm đen tóc bạc", quan niệm dân gian thường xuất phát từ màu nước đen đặc trưng khi vò nát thân lá cỏ mực và sự kích thích tạo hắc tố melanin từng được quan sát trong mô da chuột [4]. Dù vậy, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào chứng minh cỏ mực có thể phục hồi màu sắc cho các sợi tóc đã bạc do lão hóa tự nhiên hay do yếu tố di truyền ở người.
Những điều cần lưu ý và nhóm người nên thận trọng
Cỏ mực từ lâu được coi là dược liệu tương đối lành tính trong các bài thuốc cổ truyền [2]. Trong nghiên cứu lâm sàng với bài thuốc đa thảo dược chứa cỏ mực, các chỉ số hóa sinh máu bao gồm chức năng gan, thận và nồng độ các hormone như DHEA, testosterone, estradiol đều không ghi nhận sự sai khác bất thường và không có biến cố bất lợi [8].
Dẫu vậy, việc sử dụng các chế phẩm cỏ mực tự chế biến hoặc chưa qua tinh chế vẫn tiềm ẩn một số rủi ro thực tế:
- Người có làn da nhạy cảm hoặc viêm da tiếp xúc: Việc giã nát lá cây tươi đắp trực tiếp lên da đầu có thể gây kích ứng, ngứa ngáy, mẩn đỏ do tạp chất hoặc vi khuẩn bám trên cây.
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Các nghiên cứu hiện tại chỉ tập trung vào mô hình chuột và tế bào trong phòng thí nghiệm [1], [4], [5], [6], [7]. Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, do đó nhóm đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng đường uống liều cao.
- Người mắc bệnh lý da đầu mạn tính: Những người bị nấm da đầu, vảy nến hoặc viêm nang lông nặng cần được điều trị y khoa chuyên biệt trước khi thử bất kỳ phương pháp chăm sóc tự nhiên nào.
Gợi ý tiếp cận thực tế và an toàn
Nếu muốn tận dụng cỏ mực trong quy trình chăm sóc tóc hàng ngày, người dùng nên tiếp cận một cách khoa học và chừng mực:
- Ưu tiên sử dụng ngoài da: Cách an toàn nhất là dùng nước nấu từ cây cỏ mực sạch để gội đầu hoặc dùng các loại dầu dưỡng tóc chiết xuất cỏ mực đã được kiểm định chất lượng. Tránh chà xát quá mạnh gây tổn thương nang tóc.
- Thử nghiệm phản ứng da: Trước khi thoa nước hoặc dầu cỏ mực lên toàn bộ da đầu, hãy bôi một lượng nhỏ vào vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi trong 24 giờ để loại trừ nguy cơ dị ứng.
- Không tự ý uống kéo dài: Tránh tự ý sắc uống nước cỏ mực tươi với liều lượng lớn mỗi ngày để trị rụng tóc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
- Thăm khám chuyên khoa: Rụng tóc có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp như mất cân bằng nội tiết, thiếu vi chất dinh dưỡng, căng thẳng hoặc bệnh tự miễn. Do đó, việc thăm khám bác sĩ da liễu để tìm đúng căn nguyên là bước quan trọng nhất.
Nhìn chung, cỏ mực là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học đối với sức khỏe nang tóc nhờ khả năng điều hòa các yếu tố tăng trưởng và hỗ trợ pha anagen trên động vật [1], [4]. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên xem cỏ mực như một giải pháp thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng hói đầu hay đảo ngược tóc bạc. Việc kết hợp lối sống lành mạnh, chế độ ăn đủ chất và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh vẫn là nền tảng cốt lõi để duy trì mái tóc khỏe đẹp.
