Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ tự nhiên để sắc nước uống với hy vọng trị bệnh hoặc bồi bổ sức khỏe. Trong số các thảo dược được truyền tai, tỏi độc là cái tên thường gây tò mò bởi những lời đồn thổi về công dụng chữa bệnh khớp hay ức chế tế bào lạ. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái, phơi khô hoặc dùng nguyên cây tỏi độc sắc thuốc tiềm ẩn hiểm họa khôn lường cho tính mạng.

Câu trả lời dứt khoát từ y học hiện đại: Tuyệt đối không được dùng tỏi độc nguyên cây hoặc tự chế biến thô dưới mọi hình thức để làm thuốc sắc uống. Loại thực vật này chứa lượng độc chất cực kỳ nguy hiểm, không thể kiểm soát nếu không qua chiết tách công nghiệp. Việc uống nước sắc từ cây tỏi độc thô tương đương với hành vi tự đưa chất kịch độc vào cơ thể.

Độc chất colchicine và cơ chế tàn phá tế bào

Cây tỏi độc, có tên khoa học là Colchicum autumnale (còn gọi là autumn crocus hoặc meadow saffron), chứa hoạt chất chính là colchicine [1], [2]. Đây là một proto-alkaloid ba vòng có hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Trong tự nhiên, colchicine phân bố trong toàn bộ cây, bao gồm cả lá, hoa và thân hành [1], [3], [4].

Về cơ chế tác động, colchicine ngăn chặn quá trình phân chia tế bào thông qua việc ức chế sự phân bào (mitosis) [2]. Khi đi vào cơ thể người ở dạng tự nhiên không kiểm soát liều lượng, độc chất này lập tức ngăn cản các tế bào bình thường nhân lên. Điều này đặc biệt gây hại cho các mô có tốc độ đổi mới nhanh như niêm mạc đường tiêu hóa và tủy xương [3], [4], [5].

Hậu quả là hàng rào bảo vệ ruột bị phá hủy nhanh chóng, dẫn đến tình trạng viêm dạ dày ruột cấp tính [2], [4], [5]. Đồng thời, sự ức chế tủy xương khiến số lượng bạch cầu và tiểu cầu sụt giảm nghiêm trọng [4], [5]. Khi độc chất ngấm sâu, nó làm tổn thương hàng loạt cơ quan nội tạng, dẫn đến hoại tử tế bào gan, suy thận và phù phổi xuất huyết [3], [5].

Các ca ngộ độc và ghi nhận lâm sàng thực tế

Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều báo cáo về mức độ nguy hiểm chết người của loài cây này khi con người vô tình hoặc cố ý hấp thụ qua đường tiêu hóa.

Một báo cáo lâm sàng năm 2011 mô tả trường hợp người đàn ông 24 tuổi tại Ấn Độ dùng cây tỏi độc (tên địa phương là 'gowri gedde') để tự vẫn [2]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng nôn mửa dữ dội, tiêu chảy và đau vùng thượng vị [2]. Đến ngày thứ ba sau khi ăn, người này đã tử vong do suy đa tạng; kết quả xét nghiệm tử thi xác nhận có sự hiện diện của colchicine trong máu và nội tạng [2]. Độc tính của cây cực kỳ nguy hiểm vì hiện nay y học vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu [2].

Năm 1999, một nghiên cứu ghi nhận vụ việc hai người vô tình ăn phải lá cây tỏi độc do nhầm lẫn với tỏi rừng [3]. Một người bị buồn nôn, nôn và tiêu chảy nhiều nước kéo dài 3 ngày [3]. Người thứ hai đã tử vong do rối loạn chức năng đa cơ quan chỉ sau 48 giờ ăn phải lá cây [3]. Khi khám nghiệm tử thi, các bác sĩ phát hiện phù phổi xuất huyết, tủy xương giảm sản, hoại tử mỡ trung tâm tiểu thùy gan và hoại tử ống lượn gần của thận, với nồng độ colchicine trong mật lên tới 7,5 microgam/ml [3].

Một trường hợp khác được báo cáo năm 2005 tại Croatia liên quan đến nam bệnh nhân 62 tuổi ăn món salad có lẫn lá cây tỏi độc [5]. Vài giờ sau bữa ăn, ông bắt đầu có biểu hiện viêm dạ dày ruột [5]. Mặc dù đã được rửa dạ dày, dùng than hoạt tính, thở máy và truyền các loại thuốc vận mạch, bệnh nhân vẫn không qua khỏi sau 5 ngày [5]. Kết quả xét nghiệm cho thấy men gan, creatine kinase và lactate dehydrogenase tăng vọt, kèm theo giảm bạch cầu và tiểu cầu [5]. Mổ tử thi ghi nhận hoại tử tế bào gan, hoại tử ống thận cấp, xuất huyết dạng đốm ở mô mỡ và phù não do nhiễm độc [5].

Nghiên cứu hồi cứu tại Áo giai đoạn 2002–2018 thu thập thông tin về 174 trường hợp nghi ngờ ngộ độc cây Colchicum autumnale, trong đó có 163 ca do vô ý phơi nhiễm [6]. Trong số 7 trường hợp theo dõi sát, xét nghiệm trong 24 giờ đầu cho thấy men lactate dehydrogenase (LDH) tăng từ 258 đến 1974 U/L, aspartate aminotransferase (AST) tăng 71–217 U/L, và creatine kinase tăng 164–559 U/L ở 5 bệnh nhân [6]. Ba người có chỉ số troponin tăng trong vòng 24 đến 26,5 giờ đầu; kết quả ghi nhận 2 người tử vong [6]. Nồng độ colchicine đo được trong huyết thanh các ca này dao động từ 2,0 đến 6,5 microgam/L [6].

Năm 2021, một nghiên cứu kéo dài 20 năm (2000–2019) tại Slovenia theo dõi 16 bệnh nhân trưởng thành bị ngộ độc cấp tính sau khi ăn nhầm lá cây tỏi độc [4]. Toàn bộ người bệnh xuất hiện triệu chứng nôn mửa và tiêu chảy trong vòng 1 đến 9 giờ sau khi ăn [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng triệu chứng nôn xuất hiện trong vòng 2 giờ đầu có liên quan đến nguy cơ tử vong [4]. Tỷ lệ ức chế tủy xương lên tới 94% (15/16 bệnh nhân) [4]. Có 5 bệnh nhân bị tổn thương cơ tim cấp với chỉ số troponin I tăng (>0,10 microgam/L), trong đó 4 người rơi vào tình trạng sốc tim và tử vong dù được hồi sức tích cực [4]. Tỷ lệ tử vong trong nhóm nghiên cứu này là 25% (4/16 ca) [4]. Tổng hợp thêm y văn, nhóm tác giả ghi nhận tỷ lệ tử vong chung của các trường hợp ngộ độc cây tỏi độc lên tới 35% (26/74 ca) [4].

Nghiên cứu phân tử và phòng thí nghiệm nói gì?

Một số người tin rằng cây tỏi độc có thể tiêu diệt tế bào ung thư nên cố tình sắc uống để điều trị. Nghiên cứu thực tế trong phòng thí nghiệm có ghi nhận tác động ức chế tế bào của loài cây này, nhưng bản chất khác xa với việc uống nước sắc.

Nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác dụng kháng ung thư của dịch chiết từ thân hành cây Colchicum autumnale trên mô hình tế bào ung thư vú [7]. Các nhà khoa học chuẩn bị dịch chiết giàu alkaloid bằng phương pháp ngấm kiệt với dung môi methanol/nước (tỷ lệ 70:30) [7]. Thử nghiệm được tiến hành trên dòng tế bào thường HFF2 và dòng tế bào ung thư vú MCF-7 ở các nồng độ từ 62,5 đến 2000 ng/ml của dịch chiết, so sánh với thuốc doxorubicin [7].

Kết quả cho thấy dịch chiết giàu alkaloid ức chế sự phát triển của tế bào ung thư vú MCF-7 ở các mốc thời gian 48 và 72 giờ [7]. Thông số IC50 cho thấy độc tính tế bào của dịch chiết lên dòng tế bào ung thư mạnh hơn so với tế bào thường, đồng thời nồng độ càng cao thì mức độ ức chế càng lớn, tương đương với hóa chất doxorubicin [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm 96 giếng [7]. Đây là bước gợi mở hướng nghiên cứu thuốc mới, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và không thể coi là cơ sở để tự ý dùng thảo dược thô [7].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã nỗ lực phát triển kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để phát hiện colchicine trong nguyên liệu thực vật nhằm đảm bảo an toàn thực phẩm và dược phẩm [1]. Một nghiên cứu năm 2018 tại Nhật Bản cũng phải chế tạo mồi phản ứng chuỗi polymerase (PCR) nhắm vào vùng ITS để nhận diện chính xác DNA của Colchicum autumnale ngay cả khi mẫu đã qua xử lý nhiệt hoặc tiêu hóa bằng dịch dạ dày giả định, chứng minh việc nhận dạng loài cây này cực kỳ phức tạp và cần công nghệ cao [8].

Hiểm họa khôn lường từ việc tự sắc thuốc

Nhiều người lầm tưởng rằng đun sôi thảo dược thật kỹ sẽ phân hủy độc tố, làm cho cây thuốc trở nên vô hại. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Phương pháp xét nghiệm PCR đã chứng minh DNA và các thành phần của Colchicum autumnale vẫn tồn tại bền vững ngay cả sau khi đã qua xử lý nhiệt nóng [8]. Hoạt chất colchicine không bị triệt tiêu đơn giản qua việc đun nấu thông thường trong gia đình.

Sai lầm nghiêm trọng thứ hai là nhầm lẫn hình thái thực vật. Do không có chuyên môn về thực vật học, người dân rất dễ hái nhầm cây tỏi độc Colchicum autumnale vì hình thái bên ngoài của nó rất giống với các loài thực vật ăn được như tỏi rừng Allium ursinum hay hành Allium victorialis [8], [6], [3], [4], [5]. Khi dùng tỏi độc nguyên cây sắc thuốc, lượng colchicine thôi ra nước là hoàn toàn ngẫu nhiên và không thể đo lường, biến bát thuốc thành liều thuốc độc tiềm tàng [1], [6], [4].

Cần nhấn mạnh rằng phạm vi điều trị an toàn của colchicine rất hẹp. Trong công nghiệp dược phẩm, hoạt chất này phải được tinh chế, kiểm định độ tinh khiết và định liều chính xác đến từng phần nghìn miligam. Việc tự ý sắc rễ, củ, thân hay lá tỏi độc sẽ dẫn đến nguy cơ quá liều tức thì, gây suy đa phủ tạng và tử vong nhanh chóng [2], [3], [4], [5].

Ai cần tuyệt đối tránh xa loài cây này?

Mọi đối tượng người dân đều phải tuyệt đối tránh xa việc sử dụng nguyên cây hoặc các bộ phận của cây tỏi độc thô. Không có bất kỳ liều dùng an toàn nào cho việc tự sắc loại cây này tại nhà.

Trẻ em là đối tượng đặc biệt dễ bị ngộ độc do vô ý tiếp xúc. Số liệu tại trung tâm thông tin chống độc cho thấy có tới 113 trong số 163 ca phơi nhiễm vô tình rơi vào nhóm trẻ dưới 15 tuổi [6]. Các bậc phụ huynh cần hết sức cảnh giác, không trồng loài cây này làm cảnh bừa bãi và hướng dẫn trẻ không tự ý ngắt lá, hoa hay củ cây dại để ăn.

Những người có bệnh lý nền về tim mạch, gan, thận hoặc tủy xương càng phải cẩn trọng gấp bội. Độc tính của colchicine từ cây tỏi độc đánh thẳng vào hệ thống tạo máu gây suy tủy [4], phá hủy tế bào gan thận [3], [5] và làm tăng troponin gây tổn thương cơ tim, sốc tim đe dọa tính mạng [6], [4].

Áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để phòng tránh ngộ độc tỏi độc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, đào bới các loại củ, rễ cây dại có hình dáng giống hành, tỏi để ngâm rượu hay đun nước uống [8], [3], [4].
  • Thận trọng khi thu hái các loại rau rừng, tỏi dại làm thức ăn; nếu không thể phân biệt chính xác đặc tính thực vật, không nên sử dụng [8], [6], [4].
  • Mọi vấn đề sức khỏe liên quan đến bệnh xương khớp, gout hay ung bướu đều cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa; không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.
  • Nếu lỡ ăn phải thực vật nghi là tỏi độc và xuất hiện các dấu hiệu nôn mửa dữ dội, tiêu chảy, đau bụng, cần đến ngay trung tâm y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời [2], [4], [5]. Khi đi cấp cứu, gia đình nên mang theo mẫu cây hoặc bã thức ăn để bác sĩ nhanh chóng định danh và đưa ra phương án hồi sức [8], [5].

Tóm lại, tỏi độc là một loài thực vật mang độc tính chết người do chứa colchicine tự nhiên chưa qua tinh chế [1], [2]. Y học hiện đại cấm tuyệt đối việc sử dụng nguyên cây thảo dược này để đun sắc làm thuốc trị bệnh tại nhà vì nguy cơ suy đa tạng và tử vong là rất hiện hữu [2], [3], [4], [5]. Mọi người cần trang bị kiến thức đúng đắn, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và tuyệt đối không mạo hiểm sức khỏe bản thân với các loại dược liệu thô nguy hiểm.