Nỗi lo mang tên chiết xuất tỏi độc trong thai kỳ

Cây tỏi độc (danh pháp khoa học: Colchicum autumnale) từ lâu đã được y học biết đến nhờ chứa hoạt chất chính là colchicine. Tại Việt Nam, nhiều người thường nhầm lẫn giữa cây tỏi độc và các loại thảo dược thông thường, hoặc băn khoăn về độ an toàn của các chế phẩm có nguồn gốc từ loài cây này.

Khi phụ nữ bước vào giai đoạn thai kỳ, bất kỳ hoạt chất nào đưa vào cơ thể cũng đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa. Nỗi lo lắng lớn nhất đối với các bà mẹ là liệu hoạt chất từ tỏi độc có gây ngộ độc tế bào hay dẫn đến các khiếm khuyết bẩm sinh ở thai nhi hay không.

Hoạt chất colchicine chiết xuất từ cây tỏi độc là một thuốc điều trị đặc hiệu trong các bệnh lý viêm như gút hoặc sốt Địa Trung Hải có tính chất gia đình (FMF) [1], [2]. Phụ nữ mang thai không được tự ý sử dụng chiết xuất tỏi độc hoặc thuốc chứa hoạt chất này nếu không có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [3], [2].

Hoạt chất từ tỏi độc tác động lên tế bào như thế nào?

Về mặt lý thuyết sinh học, colchicine tác động bằng cách ức chế sự phân chia tế bào, điều này dẫn đến lo ngại hoạt chất có thể gây ảnh hưởng xấu lên buồng trứng cũng như khả năng sinh sản của nữ giới [4]. Hoạt chất này cũng đã được xác định là đi qua được hàng rào nhau thai ở người [5], [3].

Trên mô hình động vật thực nghiệm, colchicine đã được chứng minh có khả năng gây quái thai và làm gia tăng tỷ lệ vô sinh ở cả con đực lẫn con cái [3]. Chính cơ chế tác động lên thoi vô sắc trong quá trình phân bào đã tạo ra mối lo ngại sâu sắc trong giới y khoa suốt nhiều thập kỷ [4].

Vào những năm 1970, các bác sĩ thường khuyến cáo phụ nữ nên ngừng sử dụng colchicine 3 tháng trước khi có kế hoạch thụ thai và tuyệt đối tránh dùng trong suốt thai kỳ [4]. Việc vượt qua nhau thai khiến thai nhi phải tiếp xúc trực tiếp với hoạt chất, từ đó đặt ra dấu hỏi lớn về nguy cơ dị tật cấu trúc hoặc rối loạn nhiễm sắc thể [5], [3].

Các nghiên cứu y khoa về mức độ dị tật thai nhi

Bất chấp những quan ngại trên động vật, dữ liệu thực tế trên người qua nhiều thập kỷ lại ghi nhận những kết quả bất ngờ. Nghiên cứu quan sát thuần tập tiến cứu tại Israel theo dõi thai phụ từ năm 1994 đến 2006 so sánh 238 ca mang thai có tiếp xúc với colchicine (97,0% phơi nhiễm trong 3 tháng đầu) với 964 thai phụ tiếp xúc chất không gây quái thai [1].

Chỉ định điều trị trong nhóm dùng thuốc chủ yếu là sốt Địa Trung Hải có tính chất gia đình (87,3%), hội chứng Behcet (7,5%) và các bệnh khác (5,2%) [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ dị tật bẩm sinh nặng giữa hai nhóm là tương đương nhau (4,5% ở nhóm colchicine so với 3,9% ở nhóm đối chứng), không ghi nhận bất thường di truyền tế bào nào ở nhóm dùng thuốc [1]. Tuy nhiên, tuổi thai trung vị khi sinh ở nhóm dùng thuốc sớm hơn (39 tuần so với 40 tuần), tỷ lệ sinh non cao hơn (15,0% so với 5,9%) và cân nặng sơ sinh trung vị thấp hơn (3000g so với 3300g) [1].

Một nghiên cứu khác khảo sát tiền sử sinh sản của 326 cặp vợ chồng có chỉ định chẩn đoán trước sinh, ghi nhận 901 thai kỳ với 566 ca thực hiện chọc ối (hầu hết đều thụ thai trong khi người bố hoặc mẹ đang uống colchicine) [6]. Kết quả ghi nhận 7 trường hợp bất thường số lượng nhiễm sắc thể, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với con số kỳ vọng là 4,99 theo độ tuổi mẹ [6]. Bất thường cấu trúc không cân bằng là 6 ca so với 3,22 ca kỳ vọng, trong khi số ca dị tật bẩm sinh thực tế chỉ là 7 trường hợp, thấp hơn tỷ lệ ghi nhận trong các sổ đăng ký dị tật địa phương [6].

Dữ liệu tổng hợp qua một phân tích gộp năm 2018 bao gồm 4 nghiên cứu lâm sàng đã kết luận: sử dụng colchicine trong suốt thai kỳ không làm tăng tỷ lệ sảy thai hay dị tật bẩm sinh nghiêm trọng [2]. Thậm chí, tỷ lệ sảy thai ở nhóm phụ nữ dùng thuốc còn thấp hơn đáng kể so với nhóm không sử dụng [2].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và các giới hạn còn tồn tại

Dữ liệu y khoa từ Liên đoàn Chống thấp khớp Châu Âu (EULAR) năm 2016 đã xếp colchicine vào nhóm thuốc thấp khớp tương thích, có thể cân nhắc dùng trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú [7]. Điều này khác biệt hoàn toàn với các thuốc chống chỉ định tuyệt đối do gây quái thai đã được chứng minh như methotrexate, mycophenolate mofetil hay cyclophosphamide [7].

Ở liều khuyến cáo điều trị, các dữ liệu tích lũy dần chứng minh colchicine không mang rủi ro quái thai hay đột biến gen đáng kể [3]. Đối với bệnh nhân mắc bệnh lý viêm mạn tính FMF, duy trì thuốc giúp ngăn ngừa các cơn sốt tái phát và giảm tần suất biến chứng nguy hiểm như thoái hóa dạng tinh bột tại thận [3].

Dẫu vậy, giới hạn của bằng chứng hiện nay vẫn rất rõ ràng. Hầu hết các dữ liệu an toàn thai kỳ của colchicine được thu thập trên nhóm bệnh nhân đặc thù là sốt Địa Trung Hải gia đình hoặc bệnh Behcet, chứ không đại diện cho toàn bộ các đối tượng khác [1], [3]. Báo cáo từ một số nghiên cứu trước đó cũng từng ghi nhận tỷ lệ trẻ sinh ra mắc hội chứng Down (trisomy 21) ở bệnh nhân FMF dùng thuốc là 4 trên 2000 ca (tỷ lệ 1:500), cao gấp đôi dân số bình thường, dù chưa rõ bản thân thuốc có phải là nguyên nhân hay không [4].

Hơn nữa, một nghiên cứu tổng quan năm 2011 về tính an toàn của thuốc cho thấy có tới 97,7% số thuốc được FDA phê duyệt từ năm 2000 đến 2010 chưa xác định được mức độ rủi ro gây quái thai trên người [8]. Thời gian trung bình để chuyển một loại thuốc từ mức "chưa xác định" sang mức rủi ro chính xác cần tới 27 năm, cho thấy việc đánh giá độ an toàn trong thai kỳ luôn cần sự theo dõi lâu dài và thận trọng [8].

Hiểu lầm thường gặp về độc tính và dị tật bẩm sinh

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng độc tính quái thai trên động vật với kết quả trên cơ thể người. Động vật thực nghiệm phản ứng với colchicine bằng các dị tật nặng nề, nhưng dữ liệu lâm sàng thực tế trên người ở liều điều trị lại không cho thấy sự gia tăng các dị tật bẩm sinh cấu trúc lớn [1], [3], [2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm: hễ phụ nữ mang thai dùng colchicine thì bắt buộc phải tiến hành thủ thuật chọc ối để kiểm tra di truyền. Một số cơ sở trước đây từng khuyến cáo xét nghiệm lập karyotype bằng chọc ối thường quy cho mọi thai phụ dùng thuốc [3], [6]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu theo dõi thai kỳ đã khẳng định không khuyến cáo chọc ối chỉ đơn thuần vì lý do thai phụ có dùng colchicine [4].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng phụ nữ mang thai có thể dùng các loại củ, rễ cây tỏi độc tự nhiên qua đường truyền miệng để bồi bổ hoặc chữa viêm. Tỏi độc tự nhiên chứa hàm lượng hoạt chất không đồng đều, cực kỳ nguy hiểm và dễ gây ngộ độc cấp tính, hoàn toàn không giống như các chế phẩm tinh khiết được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [3].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với hoạt chất này?

Phụ nữ đang mang thai nhưng không mắc các chỉ định bệnh lý bắt buộc tuyệt đối không được tự ý tìm mua hay sử dụng chiết xuất tỏi độc. Dược chất này chỉ được chỉ định khi lợi ích kiểm soát bệnh cho mẹ vượt trội hoàn toàn so với rủi ro tiềm ẩn cho thai nhi [3], [2].

Những phụ nữ mang thai có tiền sử sinh non hoặc thai phát triển kém cũng cần được theo dõi kỹ lưỡng nếu phải dùng thuốc. Phân tích gộp chỉ ra rằng khi xem xét trên bình diện chung không giới hạn riêng nhóm bệnh nhân FMF, việc dùng colchicine có liên quan đến việc giảm cân nặng sơ sinh và giảm tuổi thai trung bình lúc chuyển dạ [2].

Bên cạnh đó, các cặp vợ chồng đang có kế hoạch sinh con hoặc đang điều trị vô sinh cần thảo luận trước với bác sĩ chuyên khoa [3], [4]. Mặc dù dữ liệu thực tế trên người đã giải tỏa nhiều lo ngại, tác động trên phân chia tế bào sinh dục vẫn đòi hỏi sự theo dõi thận trọng từ các chuyên gia y tế [3], [4].

Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên y khoa

Nếu được bác sĩ chỉ định dùng hoạt chất colchicine trong thai kỳ, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối liều lượng được kê, không tự ý tăng liều để cắt cơn đau hay giảm liều đột ngột làm bùng phát bệnh nền [3]. Không bao giờ sử dụng các bài thuốc dân gian tự sắc, ngâm rượu từ củ hay hạt tỏi độc vì nguy cơ quá liều đe dọa tính mạng.

Phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý tự miễn, thấp khớp cần thông báo cho bác sĩ điều trị về tình trạng mang thai càng sớm càng tốt để điều chỉnh phác đồ phù hợp [7]. Quá trình khám thai định kỳ cần được thực hiện nghiêm ngặt, kết hợp siêu âm hình thái học chi tiết để theo dõi sự phát triển của các cơ quan và chỉ số tăng trưởng của thai nhi [5], [1].

Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu dọa sinh non, thai chậm phát triển hoặc có các phản ứng bất thường trong quá trình dùng thuốc, thai phụ phải đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được can thiệp kịp thời [1], [2].

Kết luận

Chiết xuất tỏi độc với hoạt chất colchicine đi qua được nhau thai và từng gây lo ngại lớn về tác động quái thai trong các thí nghiệm tiền lâm sàng [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại cho thấy hoạt chất này không làm gia tăng đáng kể tỷ lệ dị tật bẩm sinh nghiêm trọng khi dùng đúng liều chỉ định [1], [2]. Phụ nữ mang thai cần cân nhắc kỹ lưỡng, chỉ dùng thuốc khi có chỉ định bắt buộc từ bác sĩ chuyên khoa và tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu thô chưa qua kiểm định.