Sắc cỏ mắt gà uống chung thuốc tây: Lưu ý tương tác thuốc

Thói quen sắc nước uống chung và thắc mắc phổ biến

Tại Việt Nam, thói quen hái các loại thảo dược quanh vườn hoặc mua cây thuốc nam phơi khô về sắc nước uống hàng ngày diễn ra rất phổ biến. Nhiều người khi đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây vẫn duy trì uống thêm nước sắc thảo mộc như cỏ mắt gà với hy vọng "mát gan", "giải độc" hoặc hỗ trợ bớt tác dụng phụ của tân dược. Thậm chí, không ít trường hợp dùng trực tiếp nước sắc thảo dược để chiêu thuốc kháng sinh, thuốc hạ áp hay thuốc lợi tiểu vì nghĩ cây cỏ lành tính, không gây hại.

Tuy nhiên, việc uống chung thảo dược với thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác dược động học khó lường. Khi vào cơ thể, các hoạt chất từ thực vật và tân dược đều phải đi qua hệ thống chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Hiện nay, các tài liệu y khoa chính thống vẫn chưa có nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp trên cỏ mắt gà, cũng như chưa có dữ liệu cụ thể về tương tác giữa dược liệu này với thuốc lợi tiểu hay kháng sinh. Do đó, người bệnh không nên chủ quan tự ý phối hợp sắc uống cùng lúc.

Cơ chế tương tác thuốc qua hệ enzyme gan: CYP450 và UGT

Để hiểu vì sao thảo dược có thể gây hại khi uống chung với thuốc tây, cần tìm hiểu về các con đường chuyển hóa thuốc trong cơ thể. Phần lớn các loại tân dược sau khi uống vào ruột sẽ được hấp thu vào máu và đưa đến gan. Tại đây, hệ thống enzym cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) giữ vai trò chủ chốt trong việc phân giải và thải trừ nhiều loại thuốc có tầm quan trọng trên lâm sàng ^[1]. Ngoài ra, các enzym vận chuyển thuốc và hệ enzym UDP-glucuronosyltransferase (UGT) tham gia vào quá trình glucuronid hóa cũng đóng vai trò chuyển hóa thuốc thiết yếu [2, 7].

Khi một người uống đồng thời thảo dược và thuốc tây, các thành phần hóa thực vật (phytochemicals) như flavonoid, polyphenol có thể tác động trực tiếp lên các enzym này theo hai hướng: ức chế hoặc cảm ứng. Nếu thảo mộc gây ức chế enzym, thuốc tây sẽ không được phân giải kịp thời, dẫn đến tích tụ nồng độ cao trong máu và gây ngộ độc cấp tính ^[2]. Ngược lại, nếu thảo mộc gây cảm ứng, làm tăng hoạt tính của enzym CYP450 như trường hợp thảo dược St. John's wort (cỏ Ban Âu) cảm ứng men CYP3A3/4, quá trình đào thải thuốc sẽ diễn ra quá nhanh ^[1]. Hậu quả là nồng độ thuốc trong máu giảm sút nghiêm trọng, khiến việc điều trị bằng thuốc tây bị mất tác dụng hoặc thất bại hoàn toàn [1, 2].

Theo các phân tích dược động học, nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc có thể được dự đoán dựa trên nồng độ chất ức chế tự do trong thảo mộc, hằng số ức chế Ki, phân đoạn chuyển hóa qua gan và số lượng các chất ức chế có mặt ^[3]. Nguy cơ tương tác được xếp ở mức thấp nếu tổng tỷ số nồng độ trên hằng số ức chế nhỏ hơn 0,1; ở mức trung bình nếu giá trị này từ 0,1 đến 1,0; và ở mức nguy cơ cao nếu giá trị này lớn hơn 1 ^[3]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng rất nhiều yếu tố phức tạp từ cả thảo dược và tân dược gây khó khăn cho việc dự đoán, đòi hỏi phải có các nghiên cứu chặt chẽ trên cơ thể người ^[3].

Nghiên cứu nói gì về tương tác giữa thảo mộc và tân dược?

Các công bố khoa học quốc tế đã ghi nhận sự tương tác giữa nhiều loại thảo mộc, thực phẩm bổ sung với các nhóm thuốc điều trị khác nhau:

Năm 2002, một nghiên cứu tổng quan về tương tác thảo dược - thuốc trong hóa trị ung thư đã chỉ ra những lo ngại lý thuyết về enzym chuyển hóa thuốc ^[1]. Điển hình nhất là thảo dược St. John's wort làm cảm ứng CYP3A3/4, làm tăng thanh thải thuốc ^[1]. Bưởi chùm, thói quen hút thuốc lá hoặc uống rượu bia cũng làm biến đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP450 ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu nhận định rằng tại thời điểm đó chưa có tương tác thực tế nào giữa thảo mộc và thuốc được báo cáo trên lâm sàng điều trị ung thư, mà nguy cơ phần lớn vẫn dừng ở mức lý thuyết ^[1]. Do đó, người bệnh đang hóa trị được khuyên nên tìm giải pháp khác thay vì dùng thảo dược có khả năng tương tác ^[1].

Năm 2008, một nghiên cứu trên bệnh nhân thận cho thấy việc sử dụng thảo dược tiềm ẩn rủi ro tương tác qua nhiều cơ chế ^[4]. Ở người ghép thận dùng thuốc ức chế miễn dịch ức chế calcineurin, sự biến đổi hoạt tính enzym CYP3A4 và protein vận chuyển do hóa chất thực vật đã dẫn đến hiện tượng quá liều gây độc hoặc thiếu liều ^[4]. Hiện tượng này không chỉ xảy ra với nước ép bưởi chùm hay St. John's wort mà còn có thể do nhiều sản phẩm thực vật ít được biết đến khác kích hoạt ^[4]. Nghiên cứu cũng bàn luận về nguy cơ tương tác tiềm năng với thuốc hạ đường huyết, thuốc chống đông hoặc thuốc hạ huyết áp, dù lúc đó chưa có báo cáo lâm sàng cụ thể ^[4]. Bác sĩ thường không hay biết bệnh nhân có dùng thảo dược hay không, khiến nhiều ca tương tác bị bỏ sót trên lâm sàng ^[4].

Đến năm 2021, một tổng quan toàn diện đã đánh giá nguy cơ tương tác dược động học qua enzym CYP450 (gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2, CYP2C8) của 189 thảo dược/thực phẩm và 72 thực phẩm bổ sung ^[5]. Các tác giả đã phân tích dữ liệu từ 140 trong tổng số 3.125 thử nghiệm lâm sàng, cùng với 236 nghiên cứu từ 3.374 báo cáo in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca ^[5]. Kết quả có 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư ^[5]. Có tới 21 loại thảo dược/thực phẩm được xác định tương tác với enzym CYP3A4 - con đường chuyển hóa chính của nhiều loại tân dược ^[5]. Nghiên cứu đã xây dựng bảng mã màu phân loại tiềm năng tương tác giữa 261 loại thảo dược/thực phẩm với 117 thuốc điều trị ung thư ^[5].

Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2017 về bệnh nhân dùng thuốc hướng thần cho thấy các thành phần thảo dược tác động lên cả enzym monoamine oxidase và enzym CYP450, có thể can thiệp vào tác dụng của thuốc tâm thần ^[6]. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng đáng tin cậy trong lĩnh vực này vẫn còn rất rời rạc và thiếu thốn ^[6]. Tương tự, một tổng quan hệ thống năm 2010 tra cứu cơ sở dữ liệu Pubmed và EMBASE từ đầu đến tháng 3/2009 về thảo dược phương Tây trên người cũng kết luận rằng bằng chứng hiện tại còn hạn chế, các dữ liệu tiền lâm sàng rất khó khái quát hóa cho cơ thể người, đòi hỏi phải hết sức cẩn trọng khi bệnh nhân dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[7].

Năm 2011, một tổng quan khác về ảnh hưởng của thảo dược lên enzym UGT ghi nhận các nghiên cứu in vitro và trên động vật cho thấy nhiều thực vật như việt quất, bạch quả (Ginkgo biloba), hạt nho, trà xanh, sơn tra, kế sữa, trái nhàu, đậu nành, St. John's wort và nữ lang giàu hóa thực vật có khả năng điều hòa men UGT ^[8]. Dù vậy, hệ quả trên cơ thể sống vẫn chưa được hiểu rõ vì chỉ mới có 3 nghiên cứu lâm sàng được tiến hành trên các thuốc đào thải qua men UGT ^[8].

Nguy cơ thực tế: Bài học từ các trường hợp ngộ độc

Mặc dù nhiều tương tác trên lý thuyết chưa được ghi nhận đầy đủ, thực tế lâm sàng đã từng ghi nhận những biến cố ngộ độc nghiêm trọng do uống trà thảo dược chung với thuốc tây ^[2].

Năm 2014, một báo cáo ca bệnh lâm sàng đã mô tả trường hợp bệnh nhân ghép thận bị ngộ độc thuốc cấp tính do thói quen uống trà thảo mộc Trung Quốc ^[2]. Bệnh nhân này đang dùng cyclosporine A và sirolimus - hai loại thuốc ức chế miễn dịch có cửa sổ điều trị rất hẹp, được chuyển hóa chủ yếu qua hệ thống cytochrome P450 ^[2]. Khi xét nghiệm, nồng độ của cả hai loại thuốc này trong máu bệnh nhân đều tăng vọt lên mức gây độc ^[2]. Nguyên nhân được xác định là do các thành phần trong loại trà thảo mộc bệnh nhân uống đã ức chế enzym CYP3A4 (đã từng được ghi nhận trong các nghiên cứu in vitro), làm giảm khả năng thanh thải thuốc của gan và đe dọa trực tiếp đến chức năng mảnh ghép thận ^[2].

Trường hợp trên là lời cảnh báo rõ ràng rằng thảo mộc không hề "vô hại" như nhiều người lầm tưởng. Khi dùng chung với các thuốc chuyển hóa qua CYP450, đặc biệt là nhóm thuốc có ranh giới an toàn hẹp, sự can thiệp của các hợp chất trong cây cỏ có thể đẩy nồng độ thuốc vượt ngưỡng an toàn chỉ sau một thời gian ngắn [5, 6].

Khoảng trống dữ liệu: Chưa có nghiên cứu trực tiếp trên cỏ mắt gà

Cỏ mắt gà là một vị thuốc quen thuộc trong dân gian, thường được người dân thu hái để sắc uống theo kinh nghiệm truyền miệng. Trọng tâm thắc mắc của nhiều độc giả là liệu polyphenol trong cỏ mắt gà có gây tương tác bất lợi với thuốc lợi tiểu và thuốc kháng sinh chuyển hóa qua hệ enzym CYP450 hay không.

Cần khẳng định rõ ràng rằng: Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm tiền lâm sàng nào trực tiếp khảo sát trên cây cỏ mắt gà về tương tác với thuốc tây trong các y văn đã nêu. Các nghiên cứu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá các thảo dược phổ biến khác như St. John's wort, trà xanh, hạt nho, bạch quả hoặc trà thảo mộc nói chung [1, 6, 7].

Do đó, không thể khẳng định chắc chắn cỏ mắt gà có ức chế hay kích thích enzym CYP450 hay không, và cũng chưa có số liệu chứng minh mức độ ảnh hưởng của nó lên thuốc kháng sinh hay thuốc lợi tiểu. Việc suy diễn đặc tính của các thảo mộc khác sang cỏ mắt gà là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Sự thiếu hụt dữ liệu lâm sàng này càng đòi hỏi người bệnh phải cẩn trọng tối đa, không tự ý biến mình thành đối tượng thử nghiệm khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc kèm thuốc tân dược

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là cho rằng thảo dược tự nhiên thì "lành tính, không có tác dụng phụ", nếu không bổ thì cũng không gây hại. Thực tế, thảo dược chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật phức tạp, hoàn toàn có khả năng tác động sinh học mạnh mẽ lên các enzym chuyển hóa và protein vận chuyển thuốc ^[4]. Ngay cả những thực phẩm quen thuộc như nước ép bưởi chùm cũng đã được chứng minh làm thay đổi rõ rệt quá trình chuyển hóa thuốc qua CYP450 [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chỉ cần uống thảo dược cách xa thuốc tây khoảng 1 đến 2 tiếng là an toàn. Trong nhiều trường hợp, các chất trong thảo mộc có thể làm ức chế không hồi phục hoặc làm thay đổi biểu hiện gen của hệ enzym CYP450, khiến hoạt tính của enzym bị suy giảm hoặc tăng cường kéo dài nhiều ngày sau đó [1, 8]. Việc giãn cách vài giờ đồng hồ không thể ngăn ngừa được tương tác nếu enzym chuyển hóa tại gan đã bị biến đổi.

Hiểu lầm thứ ba là người bệnh tin rằng nếu chưa thấy cơ thể khó chịu thì tức là thảo mộc không tương tác với thuốc. Rất nhiều tương tác thuốc diễn ra âm thầm, làm giảm bớt hiệu lực của thuốc kháng sinh, thuốc tim mạch mà người bệnh không hề hay biết [2, 5]. Chỉ đến khi bệnh tình chuyển biến xấu hoặc phát sinh độc tính tích tụ ở gan, thận thì hậu quả mới bộc lộ [2, 6].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi phối hợp thảo dược và thuốc tây?

Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, một số nhóm đối tượng cần tuyệt đối cảnh giác và không tự ý uống bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa tham vấn bác sĩ:

• Bệnh nhân sau ghép tạng: Người ghép thận hoặc ghép tạng đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch (như cyclosporine, sirolimus) có nguy cơ rất cao bị ngộ độc hoặc thải ghép nếu thảo dược gây ức chế hay cảm ứng men CYP3A4 [2, 6].
• Bệnh nhân mắc bệnh lý về thận: Chức năng lọc và đào thải vốn đã suy giảm, bất kỳ biến động nào về nồng độ thuốc trong máu do thảo dược cũng dễ dẫn đến tổn thương thận cấp tính hoặc tích tụ độc chất ^[4].
• Người đang điều trị ung thư bằng hóa trị: Các thuốc điều trị ung thư phần lớn có cửa sổ trị liệu hẹp và chuyển hóa qua các isoenzyme CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2, CYP2C8; việc dùng thêm thảo dược có thể làm mất tác dụng của phác đồ hoặc gia tăng độc tính nghiêm trọng [1, 3].
• Bệnh nhân dùng các thuốc có khoảng điều trị hẹp: Bất kể là thuốc tim mạch, thuốc chống đông, hay thuốc hướng thần, khoảng cách giữa liều có tác dụng và liều độc là rất nhỏ, do đó nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi khi gặp tương tác thảo mộc là đặc biệt lớn [2, 4, 5].

Gợi ý áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và đảm bảo hiệu quả điều trị của tân dược, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Luôn thông báo với bác sĩ: Khi đi khám, hãy chủ động liệt kê toàn bộ các loại cây cỏ, trà thảo mộc, nước sắc dân gian hoặc thực phẩm chức năng đang dùng ở nhà cho bác sĩ điều trị biết. Nhiều tương tác thuốc bị bỏ sót xuất phát từ nguyên nhân thầy thuốc không được thông báo về thói quen dùng thảo dược của bệnh nhân ^[4].
• Không dùng nước sắc thảo mộc để chiêu thuốc: Tuyệt đối chỉ uống thuốc tây với nước lọc đun sôi để nguội. Không dùng nước cỏ sắc hay nước trà để uống kháng sinh, thuốc hạ áp hay thuốc lợi tiểu.
• Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi sắc uống: Nếu muốn dùng cỏ mắt gà hay bất kỳ loại lá cây nào để hỗ trợ sức khỏe, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng. Khi chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và tốt nhất nên tạm ngưng trong thời gian điều trị bằng thuốc tây đặc hiệu ^[1].
• Theo dõi các phản ứng bất thường: Nếu lỡ sử dụng chung thảo mộc với thuốc và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, rối loạn nhịp tim hoặc các triệu chứng lạ, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời ^[2].

Việc sử dụng thảo dược dân gian là nét văn hóa y học lâu đời, nhưng kết hợp thiếu hiểu biết với tân dược có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, không tự ý sắc cây cỏ uống kèm thuốc điều trị khi chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng.