Cơm văn phòng hộp xốp: Nguy cơ thôi nhiễm vi nhựa và hóa chất là gì?

Bữa trưa vội vã của dân văn phòng thường gắn liền với những phần cơm, tô canh bốc khói đựng trong hộp xốp trắng hoặc hộp nhựa dùng một lần. Tiện lợi, giá rẻ và giao nhanh khiến những vật dụng này trở thành lựa chọn hàng ngày của hàng triệu người.

Tuy nhiên, việc cho trực tiếp thức ăn đang sôi sùng sục vào bao bì nhựa mỏng manh lại mang theo mối lo lớn về an toàn thực phẩm. Các bằng chứng khoa học cho thấy thói quen này làm gia tăng nguy cơ thôi nhiễm vi nhựa, chất hóa dẻo phthalate và hoạt chất nhóm bisphenol vào cơ thể [1, 2, 7].

Cơ chế thôi nhiễm: Vì sao nhiệt độ và dầu mỡ lại nguy hiểm?

Vật liệu nhựa và hộp xốp dùng một lần không phải là một khối trơ hoàn toàn. Cấu trúc mạng polymer của bao bì luôn chứa các phân tử phụ gia tự do hoặc các mảnh vật liệu liên kết yếu [4, 8].

Khi tiếp xúc với nhiệt độ cao từ thức ăn mới nấu, các liên kết này giãn nở và đứt gãy, giải phóng các hóa chất phụ gia cùng hạt nhựa kích thước nhỏ vào thực phẩm [1, 2]. Bản chất của sự thôi nhiễm phụ thuộc lớn vào tính phân cực của món ăn ^[1].

Phần lớn chất hóa dẻo như phthalate có đặc tính thân dầu (lipophilic) ^[2]. Do đó, các món xào, chiên, rán hoặc canh có váng mỡ sẽ hút các chất độc hại từ thành hộp nhựa nhanh và nhiều hơn hẳn so với nước trong thông thường ^[2].

Bisphenol và chất hóa dẻo phthalate rò rỉ thế nào?

Nhiều loại hộp đựng và túi nilon dùng một lần chứa dẫn xuất bisphenol nhằm gia tăng độ bền hoặc xuất hiện do quá trình chế tạo ^[1]. Một nghiên cứu năm 2020 phát hiện bisphenol A (BPA) và bisphenol AF (BPAF) dễ dàng hòa tan vào chất mô phỏng thực phẩm lỏng ở nhiệt độ sôi 100 độ C ^[1].

Cụ thể, nồng độ thôi nhiễm BPAF từ hai loại túi nhựa dùng một lần đạt 0,42 microgam/L và 0,86 microgam/L ^[1]. Trong khi đó, lượng BPA thôi nhiễm từ hộp nhựa dùng một lần đo được là 0,49 microgam/L ^[1]. Mức độ thôi nhiễm BPAF thay đổi rõ rệt tùy theo thành phần và độ phân cực của chất lỏng tiếp xúc ^[1].

Đối với phthalate – nhóm hóa chất thường dùng làm mềm nhựa, nhiệt độ bảo quản và thời gian tiếp xúc là hai yếu tố quyết định ^[2]. Nghiên cứu năm 2025 tổng hợp các thực nghiệm cho thấy bảo quản phi lê cá đóng gói chân không ở nhiệt độ cao và kéo dài khiến lượng DEHP thôi nhiễm gia tăng đáng kể ^[2].

Tương tự, thử nghiệm trên dầu ăn và nước khoáng ở các mốc nhiệt độ 20 độ C, 40 độ C và 60 độ C suốt 2 tháng khẳng định tỷ lệ thôi nhiễm phthalate vào dầu ăn cao hơn vượt trội vì tính chất ưa mỡ, trong đó chất DBP ghi nhận khả năng di chuyển mạnh nhất ^[2]. Nhiệt độ càng cao, tiếp xúc càng lâu thì nồng độ thôi nhiễm càng lớn ^[2].

Hàng triệu hạt vi nhựa phát tán từ hộp xốp ở nhiệt độ sôi

Không chỉ rò rỉ hóa chất lỏng, bao bì nhựa dùng một lần còn vỡ vụn thành các mảnh siêu nhỏ dưới tác động nhiệt ^[3]. Năm 2022, một nghiên cứu mô phỏng việc đựng đồ ăn, thức uống nóng bằng cách ngâm các loại bao bì nhựa trong nước sôi 100 độ C có khuấy lắc suốt 60 phút ^[3].

Kết quả cho thấy số lượng hạt vi nhựa và hạt cận micro giải phóng rất lớn: bao bì nhựa dạng túi giải phóng khoảng 1,07 triệu hạt/mL; cốc nhựa thải ra 1,44 triệu hạt/mL; hộp nhựa trong suốt nhả 2,24 triệu hạt/mL; và hộp xốp nở (polystyrene expandable) giải phóng khoảng 1,57 triệu hạt/mL ^[3]. Trong đó, phần lớn là các hạt có kích thước cận micro ^[3].

Đáng chú ý, dung dịch ngâm thôi nhiễm từ túi nhựa, cốc và hộp xốp còn chứa các hợp chất hữu cơ hòa tan với nồng độ tối đa 2,1 mgC/L và kim loại nặng nguy hiểm (chủ yếu là Asen, Crom và Chì) lên tới 4,2 ng/L ^[3]. Nhiệt độ sôi cũng làm biến đổi thành phần hóa học của bao bì polyethylene, dù ít tác động hơn đến cốc polypropylene và hộp xốp polystyrene ^[3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 phân tích 7 loại hộp đựng đồ ăn mang về phổ biến tại Trung Quốc ghi nhận lượng vi nhựa có sẵn dao động từ 29 đến 552 mảnh/hộp ^[4]. Các loại polymer chiếm tỷ lệ cao nhất gồm cellulose (44,3%), polyamide (22,8%), polyurethane (18,2%) và polystyrene (8,5%) ^[4]. Hộp làm từ nhựa PET có lượng vi nhựa cao nhất, còn hộp xốp polystyrene do cấu trúc tạo bọt khí xốp rỗng nên dễ bị bong tróc các mảnh vi nhựa có cấu tạo trùng khớp với thân hộp ^[4].

Tác động của vi nhựa và hóa chất lên tế bào đường ruột

Khi con người ăn phải thực phẩm nhiễm vi nhựa và hóa chất bao bì, hệ tiêu hóa là nơi tiếp nhận đầu tiên [3, 8]. Năm 2024, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm mô phỏng việc đựng nước nóng và quay lò vi sóng đối với các hộp đựng takeaway làm từ polystyrene (PS), polypropylene (PP), polyethylene terephthalate (PET) và polylactic acid (PLA) ^[5].

Nghiên cứu chỉ ra việc đựng nước nóng làm giải phóng từ 285.700 đến 681.500 hạt vi nhựa trên mỗi cm2 diện tích bề mặt, trong đó hộp PS giải phóng nhiều nhất rồi giảm dần qua PP, PET và PLA ^[5]. Xử lý bằng lò vi sóng ghi nhận mức giải phóng thấp hơn, từ 171.900 đến 301.600 hạt/cm2 ^[5].

Khi đưa dung dịch thôi nhiễm này vào thử nghiệm độc tính in vitro trên tế bào biểu mô ruột người Caco-2, các nhà nghiên cứu nhận thấy khả năng sống của tế bào suy giảm rõ rệt ^[5]. Các chất thôi nhiễm làm vỡ màng tế bào, gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) và làm giảm điện thế màng ty thể ^[5]. Dung dịch thôi nhiễm còn ức chế biểu hiện của các gene quan trọng trong chuỗi vận chuyển điện tử (ETC), gây rối loạn chuyển hóa năng lượng của tế bào ruột ^[5].

Thực tế, nghiên cứu năm 2021 về hộp nhựa quay được trong lò vi sóng (MPFCs) cũng xác nhận có 42 chất chủ định thêm vào (IAS) và hơn 100 chất phụ gia ngoài ý muốn (NIAS) di cư vào dung dịch mô phỏng ^[6]. Việc tiêu thụ đồ ăn mang về hàng ngày đựng trong các hộp này có thể dẫn đến lượng hấp thụ ước tính lên đến 55,15 mg hóa chất phụ gia và khoảng 150 triệu hạt vi nhựa mỗi năm ^[6].

Giới hạn nghiên cứu và những ngộ nhận phổ biến

Mặc dù các dữ liệu khoa học đã khẳng định việc chuyển dịch hóa chất từ bao bì nhựa sang thực phẩm là điều không thể bàn cãi ^[7], phần lớn các thử nghiệm đo lường độc tính hiện nay vẫn dừng lại ở mức độ in vitro (trong ống nghiệm trên dòng tế bào người) hoặc mô phỏng bằng dung môi phòng thí nghiệm [1, 3]. Điều này chưa phản ánh hoàn toàn tác động lâm sàng dài hạn trên cơ thể người sống, vốn có cơ chế thải độc và màng nhầy bảo vệ phức tạp.

Nhiều người lầm tưởng rằng hộp xốp hoặc hộp nhựa cứ có nắp đậy, nhìn dày dặn và đựng được nước nóng thì tuyệt đối an toàn. Tuy nhiên, khả năng chịu nhiệt cơ học (không bị méo mó, biến dạng) khác hoàn toàn với tính trơ hóa học; một chiếc hộp có thể không chảy mềm ở 100 độ C nhưng vẫn rò rỉ hàng triệu hạt vi nhựa và dẫn xuất bisphenol vào nước [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là hộp giấy, bìa các tông mang về hoàn toàn sạch độc chất. Một nghiên cứu năm 2023 trên 20 loại ống hút và 58 sản phẩm hộp giấy, bìa mang đi cho thấy 88% mẫu có chứa ít nhất một hợp chất thôi nhiễm, bao gồm 7 loại chất hóa dẻo, khoáng dầu MOSH/MOAH và cả bisphenol A ^[8]. Bao bì giấy thường cần lớp phủ chống thấm bằng màng hóa chất hoặc màng nhựa mỏng, nên việc rò rỉ chất phụ gia vẫn diễn ra ^[8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Hóa chất thôi nhiễm từ bao bì nhựa, đặc biệt là các hợp chất gây rối loạn nội tiết (endocrine disrupters) và chất có khả năng tích lũy sinh học, là mối nguy tiềm ẩn cho mọi lứa tuổi ^[7].

Tuy nhiên, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, và những người đang mắc các bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa mãn tính cần cẩn trọng tối đa. Tổn thương ty thể và stress oxy hóa trên niêm mạc ruột do dung dịch thôi nhiễm gây ra có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề viêm nhiễm đường ruột ^[5]. Người có bệnh nền nên tham khảo thêm tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc dinh dưỡng để thiết lập chế độ ăn an toàn.

Giải pháp thực tế bảo vệ bữa ăn hàng ngày

Người tiêu dùng hoàn toàn có thể chủ động cắt giảm lượng hóa chất và vi nhựa vô tình đưa vào cơ thể bằng các thay đổi nhỏ trong lối sống:

• Không đựng thức ăn đang sôi: Tuyệt đối không trút canh, nước dùng, cháo hoặc các món vừa vớt từ chảo dầu vào hộp xốp, hộp nhựa mỏng. Hãy yêu cầu người bán để nguội bớt hoặc đựng vào dụng cụ riêng [1, 2].
• Hạn chế tiếp xúc dầu mỡ với nhựa: Các món nhiều chất béo, nước xốt dầu mỡ thúc đẩy chất hóa dẻo phthalate ngấm vào thức ăn nhanh hơn; nên ưu tiên đựng các món này trong tô, đĩa sứ hoặc thủy tinh ^[2].
• Rút ngắn thời gian tiếp xúc: Không tích trữ thực phẩm nấu chín trong hộp nhựa dùng một lần qua nhiều ngày trong tủ lạnh, vì thời gian lưu trữ kéo dài làm gia tăng lượng chất thôi nhiễm di chuyển vào thức ăn ^[2].
• Thận trọng khi dùng lò vi sóng: Chỉ sử dụng các loại hộp có dán nhãn chuyên dụng cho lò vi sóng. Tuyệt đối không cho hộp xốp, hộp nhựa dùng một lần thông thường vào lò vi sóng để hâm nóng cơm trưa [3, 5].
• Tự chuẩn bị đồ đựng cá nhân: Thói quen mang theo hộp cơm làm bằng thép không gỉ hoặc thủy tinh chịu nhiệt là giải pháp an toàn và giảm thiểu việc nạp hàng triệu hạt vi nhựa mỗi ngày [2, 5].

Hộp xốp và bao bì nhựa mang lại sự tiện ích không thể phủ nhận cho nhịp sống hiện đại. Dù vậy, bảo vệ sức khỏe bắt đầu từ việc hiểu đúng về nhiệt độ và bản chất của đồ đựng thức ăn. Giảm bớt sự tiện lợi tức thời để đổi lấy sự an tâm dài lâu cho hệ tiêu hóa là lựa chọn hoàn toàn xứng đáng.