Nhiều người có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc cồn thuốc thảo dược để súc miệng, ngậm sát khuẩn mỗi khi bị đau rát họng. Trong đó, cồn cánh kiến trắng (nhựa cây bồ đề) thường được truyền tai như một phương thuốc giúp diệt khuẩn vòm họng nhanh chóng.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng cồn cánh kiến trắng để sát khuẩn họng là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ y tế nghiêm trọng. Đây vốn là chế phẩm dùng ngoài da, không được thiết kế cho việc uống hay súc họng sâu.

Bản chất cồn cánh kiến trắng và sai lầm tai hại

Cánh kiến trắng thực chất là phần nhựa lấy từ cây bồ đề, tên khoa học thường gọi là benzoin. Trong y học phương Tây cũng như dược điển cổ truyền, cồn cánh kiến trắng (tincture of benzoin) hay cồn cánh kiến trắng phức hợp (compound tincture of benzoin - CTB) được bào chế bằng cách hòa tan nhựa benzoin trong cồn nồng độ cao [5, 7].

Theo các tài liệu y học, cồn cánh kiến trắng đơn thuần chứa khoảng 10% benzoin trong ethanol, trong khi dạng phức hợp chứa benzoin kết hợp với styrax, bồ đề tolu (balsam of Tolu) và lô hội phân tán trong ethanol [1]. Dạng dung dịch này vốn có tính dính cao và đặc tính sát khuẩn [1, 7].

Từ đặc tính sát khuẩn ngoài da, nhiều người lầm tưởng rằng có thể nhỏ dung dịch này vào họng để trị viêm họng. Sai lầm này bắt nguồn từ việc đánh đồng giữa khả năng diệt khuẩn bề mặt vết thương hở ngoài da và sự an toàn khi tiếp xúc với niêm mạc vòm họng.

Nồng độ cồn ethanol dùng để hòa tan nhựa cánh kiến trắng rất cao, thường lên đến 79% [2]. Khi đưa một dung dịch cồn nồng độ cao như vậy vào vòm họng, nguy cơ tổn thương niêm mạc là điều khó tránh khỏi.

Cơ chế tác động: Sát khuẩn bề mặt nhưng tàn phá niêm mạc

Cồn cánh kiến trắng hoạt động chủ yếu dựa vào đặc tính làm săn da, tạo màng keo dính và sát khuẩn tại chỗ nhờ cồn cùng các hợp chất acid thơm [1, 7]. Khi bôi lên da, dung dịch nhanh chóng bay hơi dung môi cồn, để lại một lớp màng nhựa bảo vệ vết rạch hoặc giúp cố định băng gạc [1, 7].

Thế nhưng, niêm mạc hầu họng và đường tiêu hóa hoàn toàn khác biệt so với lớp biểu bì dày của da. Cồn ethanol 79% trong cồn cánh kiến trắng có khả năng gây bỏng rát trực tiếp, làm mất nước và biến tính protein của các tế bào biểu mô vùng miệng họng [2].

Khi dùng để súc họng hoặc chấm họng, phản xạ nuốt tự nhiên rất dễ xảy ra. Khi dung dịch cồn đậm đặc trôi xuống dạ dày, nó lập tức phá vỡ lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày.

Hậu quả của việc nuốt phải cồn nồng độ cao là tình trạng kích ứng niêm mạc cấp tính, gây bỏng rát thực quản, đau thượng vị dữ dội, cồn cào, buồn nôn hoặc thậm chí là viêm loét dạ dày cấp. Dạ dày người bệnh không được cấu tạo để tiếp nhận các loại cồn thuốc dùng ngoài có độ cồn lên tới xấp xỉ 80%.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cồn cánh kiến trắng?

Các nghiên cứu lâm sàng hiện đại đã làm rõ công dụng thực tế cũng như những hạn chế nghiêm trọng của cồn cánh kiến trắng.

Một nghiên cứu can thiệp thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 đã so sánh hiệu quả giữa băng dán tẩm thuốc (MAD) và cồn cánh kiến trắng phức hợp (CTB) trong việc đóng vết rạch da sau can thiệp qua da [3]. Nghiên cứu tiến hành trên 240 bệnh nhân, chia đều 120 người ở nhóm MAD và 120 người ở nhóm CTB [3]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 33,56 +- 11,10 tuổi, trong đó nam giới chiếm 31,25% [3].

Kết quả nghiên cứu năm 2019 cho thấy, tỷ lệ viêm da tiếp xúc dị ứng ở nhóm dùng CTB lên tới 7,49% (9 bệnh nhân), trong khi nhóm MAD chỉ chiếm 0,83% (1 bệnh nhân) với P < 0,002 [3]. Tỷ lệ nhiễm trùng da tại chỗ ở nhóm dùng CTB là 6,67% (8 bệnh nhân), cao hơn hẳn so với mức 0,83% (1 bệnh nhân) của nhóm MAD với P < 0,002 [3]. Bác sĩ phẫu thuật và y tá đánh giá điểm hiệu quả của CTB chỉ đạt lần lượt 3,62 +- 0,48 và 3,41 +- 0,49 trên thang điểm 10, thấp hơn nhiều so với MAD (7,60 và 7,40 điểm) [3]. Nghiên cứu kết luận CTB tồn tại nhiều tác dụng phụ không mong muốn và băng tẩm thuốc an toàn hơn [3].

Trước đó, báo cáo y khoa năm 1984 đã ghi nhận 19 trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng do cồn cánh kiến trắng phức hợp gây ra [4]. Thử nghiệm áp da (patch testing) với từng thành phần cho thấy phản ứng dương tính xuất hiện với hầu hết các thành phần của cồn thuốc, ngoại trừ lô hội [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sử dụng chế phẩm Mastisol có thể gây phản ứng chéo nếu người bệnh đã từng dị ứng với benzoin, do sự hiện diện của thành phần chung là nhựa styrax [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 1999 tại Melbourne và công bố năm 2003 đã tiến hành thử nghiệm áp da trên 477 bệnh nhân để đánh giá mức độ dị ứng với cồn cánh kiến trắng phức hợp [5]. Kết quả phát hiện 45 trên 477 bệnh nhân có phản ứng dương tính với CTB, biến nó thành chất gây dị ứng đứng thứ ba trong chuỗi nghiên cứu [5]. Trong số 45 người này, có 14 người phản ứng dương tính mạnh và 28 người phản ứng chéo với các chất gây dị ứng tương tự như hỗn hợp hương liệu, nhựa thơm Peru, colophony và tinh dầu tràm trà [5].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2017 đã sử dụng mô hình mô niêm mạc người 3D để kiểm tra độc tính và sự khuếch tán của nicotine khi kết hợp với cồn cánh kiến trắng (gồm 17-24% benzoin hòa trong 79% ethyl alcohol) [2]. Kết quả cho thấy sau 120 phút, cồn cánh kiến trắng giúp nicotine khuếch tán nhanh hơn 2,1 lần so với nước muối và ức chế sự giải phóng cytochrome c của ty thể vào tế bào chất so với cồn đơn thuần (16,1 +- 9,4% so với 60,0 +- 29,9%, p = 0,03) [2]. Đồng thời, cồn cánh kiến trắng ức chế hoạt động của caspase-3 và caspase-9, ngăn chặn quá trình tự chết của tế bào niêm mạc trong mô hình thử nghiệm [2].

Giới hạn bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn

Dù nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2017 cho thấy một số tác động bảo vệ tế bào trước nicotine trên mô hình 3D, đây chỉ là thử nghiệm in vitro nhân tạo nhằm nghiên cứu đường hấp thu qua niêm mạc, không phải thử nghiệm lâm sàng điều trị viêm họng ở người [2].

Các bằng chứng lâm sàng thực tế trên người đều chỉ ra rằng cồn cánh kiến trắng là một chất có nguy cơ cao gây dị ứng tiếp xúc [1, 2, 3, 7]. Tỷ lệ dị ứng có thể dao động từ 1% - 1,4% trong các đánh giá chung hoặc lên tới 7,49% trong can thiệp lâm sàng [1, 7].

Đặc biệt, không có bất kỳ hướng dẫn y khoa chính thống nào cho phép nuốt cồn cánh kiến trắng vào đường tiêu hóa. Cồn cánh kiến trắng được xếp vào nhóm chất kết dính và bảo vệ bề mặt da cùng với các sản phẩm như Dermabond hoặc dùng kèm băng dán Steri-Strips [1].

Sự hiện diện của nồng độ ethanol cao (khoảng 79%) cùng các acid thơm tự nhiên khiến dung dịch này mang tính ăn mòn biểu mô rất mạnh nếu tiếp xúc trực tiếp dạng đậm đặc với niêm mạc mềm ở họng và dạ dày [2]. Nguy cơ bỏng niêm mạc, tổn thương hệ tiêu hóa và sốc phản vệ do dị ứng vượt trội hơn hẳn bất kỳ tác dụng diệt khuẩn nào.

Những ai tuyệt đối phải thận trọng?

Người đang bị viêm họng, viêm amidan tuyệt đối không được dùng cồn cánh kiến trắng bôi hoặc ngậm họng, vì hành động này sẽ gây kích ứng dữ dội, làm loét niêm mạc họng nặng thêm.

Người có tiền sử dị ứng với hương liệu, nhựa cây, tinh dầu tràm trà hoặc nhựa thơm Peru cần đặc biệt tránh xa cồn cánh kiến trắng vì tỷ lệ phản ứng chéo là rất cao [5]. Bất kỳ tiếp xúc nào cũng có thể kích hoạt đợt viêm da hoặc phù nề mô nghiêm trọng [2, 3].

Bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không bao giờ được để dung dịch này xâm nhập đường tiêu hóa. Ngay cả một lượng nhỏ cồn 79% nuốt vào cũng có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày cấp tính, khởi phát cơn đau dạ dày dữ dội [2].

Trẻ em, phụ nữ có thai và người có cơ địa nhạy cảm tuyệt đối không sử dụng chế phẩm này khi chưa có chỉ định y tế nghiêm ngặt, kể cả việc bôi ngoài da [1, 6].

Hướng xử trí đúng khi bị đau rát họng

Cồn cánh kiến trắng chỉ nên được sử dụng đúng mục đích ban đầu được y học công nhận: bôi ngoài da để hỗ trợ dính băng gạc hoặc đóng vết mổ dưới sự theo dõi của nhân viên y tế [1, 7].

Khi xuất hiện triệu chứng đau rát họng, người bệnh nên áp dụng các biện pháp an toàn và khoa học:

  • Súc họng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% ấm từ 2-3 lần mỗi ngày để làm sạch dịch nhầy và giảm viêm.
  • Uống nhiều nước ấm, nghỉ ngơi đầy đủ để giữ ẩm cho niêm mạc đường hô hấp.
  • Không tự ý pha chế hoặc sử dụng các loại cồn thuốc dùng ngoài da (như cồn bồ đề, cồn i-ốt, cồn xoa bóp) để ngậm hay bôi vào họng.
  • Trường hợp ho nhiều, đau rát kéo dài trên 3 ngày, sốt cao hoặc khó nuốt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ khám và kê đơn thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc truyền miệng.

Cồn cánh kiến trắng từ nhựa bồ đề là chế phẩm y học hữu ích cho mục đích dính da và sát khuẩn ngoài vết thương ngoại khoa [1, 7]. Việc đưa dung dịch này vào họng để sát trùng là hành động nguy hiểm, sai lệch về mặt y khoa và có thể dẫn đến hậu quả kích ứng nặng nề cho niêm mạc thực quản và dạ dày. Người dân cần tỉnh táo phân biệt phạm vi sử dụng của từng loại thuốc để bảo vệ sức khỏe bản thân.