Lời đồn về khả năng kích thích testosterone của dâm dương hoắc
Dâm dương hoắc từ lâu được quảng bá như thần dược giúp nam giới bổ thận tráng dương và phục hồi sinh lực. Rất nhiều người truyền tai nhau rằng uống rượu ngâm hay dùng chiết xuất từ loại thảo dược này sẽ làm tăng vọt testosterone trong cơ thể. Những lời đồn thổi trên mạng xã hội khiến loại thảo dược này luôn nằm trong nhóm sản phẩm tăng cường sinh lý nam bán chạy nhất.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa thể khẳng định dâm dương hoắc làm tăng testosterone ở người. Dù hoạt chất chính của thảo dược này cho thấy tác động tích cực trên động vật và tế bào thí nghiệm, dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trên người về chỉ số testosterone vẫn rất nghèo nàn và chưa đầy đủ.
Hoạt chất chính và cơ chế tác động giải thích dễ hiểu
Trong dâm dương hoắc (Herba epimedii), hoạt chất flavonoid chính chịu trách nhiệm cho các tác dụng sinh học được gọi là icariin [1]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, dâm dương hoắc từng được dùng để hỗ trợ cải thiện rối loạn cương dương và tăng cường thể trạng [1].
Về mặt sinh học phân tử, icariin hoạt động tương tự như một chất bắt chước hormone sinh dục [2], [3]. Khi đi vào mô hình thí nghiệm tế bào kẽ Leydig của chuột, icariin tương tác với thụ thể estrogen trên màng tế bào, từ đó làm tăng mức độ phosphoryl hóa của các protein Akt và Creb [4]. Quá trình này kích thích phiên mã các gene mã hóa các enzyme sản xuất steroid quan trọng gồm Cyp11a1 và Hsd3b, hỗ trợ tổng hợp nội tiết tố nam [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu cho thấy icariin có thể điều hòa biểu hiện mRNA của thụ thể benzodiazepine ngoại vi (PBR) và protein điều hòa cấp tính sinh steroid (StAR) [1]. Hoạt chất này cũng tác động lên thụ thể androgen (AR), tạo ra các hiệu ứng sinh học mô phỏng theo nội tiết tố nam testosterone trong cơ thể động vật [5], [6].
Kết quả nồng độ testosterone trong các nghiên cứu động vật
Các thử nghiệm trên mô hình động vật ghi nhận icariin có tác động rõ nét trong việc nâng cao nồng độ testosterone huyết thanh và cải thiện hệ sinh dục.
Cụ thể, một nghiên cứu năm 2006 thực hiện trên 48 chuột cống đực Sprague-Dawley khỏe mạnh 15 tháng tuổi chia đều thành 4 nhóm (mỗi nhóm 12 con) [3]. Để gây tổn thương hệ sinh sản, 3 nhóm chuột được tiêm màng bụng cyclophosphamide (20 mg/kg mỗi ngày) trong 5 ngày liên tiếp [3]. Đến ngày thứ sáu, nhóm can thiệp icariin được cho uống liều 200 mg/kg mỗi ngày bằng ống thông dạ dày, trong khi nhóm testosterone dùng sterandryl tiêm dưới da (5 mg/chuột mỗi ngày) trong 7 ngày liên tiếp [3]. Kết quả cho thấy icariin giúp cải thiện tình trạng cơ quan sinh sản và làm tăng nồng độ testosterone lưu hành [3]. Hoạt chất này cũng ức chế mức độ chết theo chương trình của các tế bào cơ trơn thể hang dương vật và hỗ trợ cải thiện tạo xương [3]. Giới hạn của nghiên cứu là thời gian can thiệp ngắn (7 ngày) và thực hiện trên mô hình chuột bị tổn thương do hóa chất [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2014 đánh giá chuột cống đực trưởng thành được cho uống icariin ở các liều 0, 50, 100 hoặc 200 mg/kg thể trọng trong 35 ngày liên tiếp [1]. Kết quả ghi nhận ở liều 50 và 100 mg/kg, icariin làm tăng đáng kể nồng độ testosterone [1]. Riêng liều 100 mg/kg còn làm tăng đáng kể lượng tinh trùng ở mào tinh hoàn [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện liều 200 mg/kg không còn mang lại lợi ích mà ngược lại làm tăng căng thẳng oxy hóa tại tinh hoàn [1]. Giới hạn ở đây là chỉ tiến hành trên chuột cống trưởng thành bình thường trong phòng thí nghiệm [1].
Đến năm 2022, nghiên cứu trên chuột nhắt đực bị tổn thương hệ nội tiết do hóa chất nhựa DEHP (750 mg/kg) chỉ ra rằng việc dùng trước 100 mg/kg icariin đã đảo ngược tình trạng suy giảm biểu hiện protein Cyp11a1 và Hsd3b trong tế bào Leydig, thúc đẩy tiết testosterone [4]. Giới hạn là nghiên cứu chỉ tập trung vào cơ chế tế bào và tác động phòng ngừa tổn thương do nhiễm độc DEHP [4].
Thực tế dữ liệu nghèo nàn và khoảng cách lớn ở người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột cống và chuột nhắt rất khả quan, bằng chứng trên người lại hoàn toàn thiếu hụt. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) quy mô trên nam giới để khẳng định dâm dương hoắc giúp tăng nồng độ testosterone trong máu.
Dữ liệu hiện có trên cơ thể người chỉ dừng lại ở các nghiên cứu dược động học cơ bản. Điển hình là nghiên cứu năm 2007 phát triển kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) để đo lượng vết icariin trong huyết thanh người sau khi uống nước sắc dâm dương hoắc trong vòng 48 giờ [7]. Nghiên cứu này ghi nhận phương pháp đo đạt độ nhạy cao với giới hạn định lượng thấp là 10 pg/mL, chứng minh icariin có thể hấp thu vào máu người ở lượng vết nhưng không hề báo cáo hay theo dõi sự thay đổi của nồng độ testosterone huyết thanh [7].
Cần lưu ý rằng cơ thể con người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và điều hòa nội tiết phức tạp hơn rất nhiều so với loài gặm nhấm. Liều dùng hiệu quả trên động vật (từ 50 đến 100 mg/kg thể trọng) khi quy đổi tương đương sang người cần một lượng hoạt chất tinh khiết rất lớn, khó có thể đạt được nếu chỉ dùng các bài thuốc sắc hay ngâm rượu thông thường [1]. Do đó, việc suy diễn kết quả từ chuột sang người là thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dâm dương hoắc
Rất nhiều nam giới nhầm lẫn giữa cảm giác hưng phấn tình dục tức thời với sự gia tăng nồng độ testosterone thực tế. Hoạt chất icariin có tính chất bắt chước testosterone và tác động lên các thụ thể androgen [3], [5], đồng thời từng được ghi nhận giúp cải thiện chức năng cương ở chuột già hoặc chuột đái tháo đường [1]. Tuy nhiên, cương dương tốt hơn hay tăng ham muốn không đồng nghĩa với việc nồng độ hormone nam trong máu được nâng cao.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là quan niệm "dược liệu tự nhiên, dùng càng nhiều càng bổ". Nghiên cứu khoa học năm 2014 chứng minh rõ icariin chỉ có lợi trong một khoảng liều lượng nhất định; khi dùng liều cao (200 mg/kg ở chuột), hoạt chất này lại làm tăng căng thẳng oxy hóa và có nguy cơ gây hại cho chức năng sinh sản [1].
Ngoài ra, dâm dương hoắc còn có các hoạt tính sinh học giống estrogen thực vật [2], [7]. Ở chuột cống tăng huyết áp tự phát, icariin và estradiol làm hạ huyết áp, trái ngược với testosterone làm tăng huyết áp do tăng AngII và TNF-alpha [2]. Do đó, thảo dược này mang tính chất đa hướng phức tạp chứ không đơn thuần chỉ làm tăng androgen như lời quảng cáo [2].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Dâm dương hoắc có thể can thiệp vào huyết động và các thụ thể hormone, do đó một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
Người mắc bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định cần lưu ý vì icariin có tác dụng làm hạ huyết áp ở mô hình động vật [2]. Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp nếu tự ý sử dụng kết hợp có thể gặp nguy cơ tụt huyết áp quá mức.
Những người có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các bệnh lý nhạy cảm với nội tiết tố (cả estrogen và androgen) cần hết sức dè chừng vì icariin tương tác với các thụ thể ER và AR [2], [5], [6].
Người bị rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi nghiên cứu trên thỏ xơ vữa động mạch cho thấy icariin làm giảm độ kết tập và bám dính của tiểu cầu, điều hòa các yếu tố tiêu sợi huyết [8]. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý dùng do thiếu dữ liệu an toàn.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Hiện nay chưa có liều lượng hay thời điểm chuẩn hóa nào được chứng minh giúp tăng testosterone ở người thông qua việc dùng dâm dương hoắc. Người dùng không nên tự ý tìm mua các loại rượu ngâm, thảo dược trôi nổi không rõ hàm lượng hoạt chất hoặc tự ý dùng liều lượng quá cao.
Nếu có nhu cầu sử dụng dâm dương hoắc như một vị thuốc bồi bổ cơ thể theo y học cổ truyền, bạn chỉ nên dùng ở lượng vừa phải và cần có sự tư vấn từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Khi đang có bệnh nền hoặc điều trị bằng thuốc tây, việc hỏi ý kiến bác sĩ là bắt buộc để tránh tương tác bất lợi.
Tóm lại, dâm dương hoắc chứa hoạt chất icariin có tiềm năng sinh học rất hứa hẹn trên các mô hình động vật thí nghiệm. Song, chưa có bằng chứng xác đáng khẳng định thảo dược này giúp tăng testosterone ở người. Để duy trì nồng độ nội tiết tố nam ổn định, nam giới nên ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn, ngủ đủ giấc và quản lý căng thẳng thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm truyền miệng.
